ఏకాశ్రమం గృహస్థస్య త్రయాణాం మూర్తిదర్శనమ్
గృహస్థునికి ఒక ఆశ్రమంగా, మూడు రూపాల దర్శనం చెప్పబడింది.
పరిత్యజేదర్థకామౌ యౌ స్యాతాం ధర్మవర్జితౌ
ధర్మం లేని ధనం, కామాన్ని వదిలేయాలి.
తడాగస్య చ సాన్నిధ్యే తడాగం పరివర్జయేత్
చెరువు దగ్గర ఉన్నా కూడా, చెరువును దూరంగా ఉంచాలి.
ధర్మాత్సంజాయతే హ్యర్థో ధర్మాత్కామోఽభిజాయతే
ధర్మం వల్లే ధనం కలుగుతుంది, ధర్మం వల్లే కామమూ కలుగుతుంది.
ధర్మశ్చార్థశ్చ కామశ్చ త్రివర్గస్త్రిగుణో మతః 2.1.1.
ధర్మం, అర్థం, కామం — ఇవి మూడు లక్ష్యాలు, మూడు గుణాలతో ఉన్నవిగా భావించబడతాయి.
ఊర్ధ్వం గచ్ఛంతి సత్త్వస్థా మధ్యే తిష్ఠంతి రాజసాః
సత్త్వగుణంలో ఉన్నవారు పైకి ఎదుగుతారు; రజోగుణంలో ఉన్నవారు మధ్యలో నిలుస్తారు.
యస్మిన్ధర్మః సమాయుక్తో హ్యర్థకామౌ వ్యవస్థితౌ
ధర్మం కలిసిన చోటే ధనం, కామం కూడా స్థిరంగా ఉంటాయి.
తస్మాదర్థం చ కామం చ యుక్త్వా ధర్మం సమాశ్రయేత్
అందుకే ధనాన్ని, కామాన్ని ధర్మంతో కలిపి, ధర్మాన్నే ఆశ్రయించాలి.
ఏవం ధర్మస్య మధ్యేఽయం చతుర్వర్గః ప్రదర్శితః మాహాత్మ్యం వానుతిష్ఠేచ్చ స చానంత్యాయ కల్పతే
ఇలా ధర్మం మధ్యలో ఈ నాలుగు పురుషార్థాలు చూపబడ్డాయి. వీటి మహిమను పాటించే వాడు నిత్యమైన ఫలితాన్ని పొందుతాడు.
తస్మాదర్థం చ కామం చ ముక్త్వా ధర్మం సమాచరేత్
కాబట్టి ధనం, కామాన్ని విడిచిపెట్టి ధర్మాన్ని ఆచరించాలి.
ధర్మేణ ధార్యతే సర్వం జగత్స్థావరజంగమమ్
ఈ లోకం మొత్తం—చలించేవి, నిలిచేవి—అన్నీ ధర్మంతోనే నిలబడినవి.
కర్మణా ప్రాప్యతే ధర్మో జ్ఞానేన చ న సంశయః
ధర్మం కార్యాల ద్వారా, జ్ఞానంతో కూడా లభిస్తుంది. ఇందులో ఎలాంటి సందేహం లేదు.
ప్రవృత్తిశ్చ నివృత్తిశ్చ ద్వివిధం కర్మ వైదికమ్
వేదంలో రెండు విధాల కార్యాలు ఉన్నాయి: ప్రవృత్తి, నివృత్తి.
నివృత్తిం సేవమానస్తు యాతి తత్పరమం పదమ్
నివృత్తిని ఆచరించే వాడు ఆ పరమపదాన్ని చేరుతాడు.
శమో దమో దయా దానమలోభస్త్యాగ ఏవ చ 2.1.1.
శాంతి, ఇంద్రియనిగ్రహం, దయ, దానం, లోభం లేకపోవడం, త్యాగం—ఇవి ధర్మ లక్షణాలు.
సత్యం సంతోష ఆస్తిక్యం శ్రద్ధా చేన్ద్రియనిగ్రహః
సత్యం, సంతృప్తి, ఆస్తికత్వం, విశ్వాసం, ఇంద్రియ నియమనం—ఇవి కూడా ధర్మ లక్షణాలే.
అహింసా సత్యవాదిత్వమపైశున్యం సుకల్పతా
హింస చేయకపోవడం, సత్యం చెప్పడం, అసూయ లేకపోవడం, మంచి సంకల్పం—ఇవి కూడా ధర్మ లక్షణాలు.
శ్రద్ధాపూర్వాః స్మృతా ధర్మాః శ్రద్ధామధ్యే తు సంస్థితాః
విశ్వాసంతో చేసే కార్యాలే ధర్మాలు. అవన్నీ విశ్వాసంలోనే నిలుస్తాయి.
ప్రాజాపత్యం బ్రాహ్మణానాం శ్రుతం స్థానం క్రియావతామ్
కర్మలు చేసే బ్రాహ్మణులకు ప్రాజాపత్య స్థానం, వేద స్థానం చెప్పబడింది.
వైశ్యానామమృతం స్థానం స్వధర్మమనువర్తతామ్
తమ ధర్మాన్ని అనుసరించే వైశ్యులకు అమృత స్థానం చెప్పబడింది.
అష్టాశీతి సహస్రాణాం మునీనామూర్ధ్వరేతసామ్
ఎనభై ఎనిమిది వేల ఊర్ధ్వరేతస మునులకు ప్రత్యేక స్థానం ఉంది.
సప్తర్షీణాం తు యత్స్థానం శ్రుతం తద్వై వనౌకసామ్
ఏడు ఋషులకు ఉన్న స్థానం, అదే వనవాసుల స్థానం అని చెప్పబడింది.
యతీనాం యతచిత్తానాం తదేవ వనవాసినామ్
మనస్సును నియంత్రించుకున్న యతులకు, అదే వనవాసుల స్థానం అవుతుంది.
యోగినామమృతం స్థానం వ్యోమాఖ్యం పరమాకరమ్
యోగులకు అమృత స్థానం, ఆకాశం అనే పరమపదమే.
సృష్టివర్ణనమ్ వక్ష్యే కల్పానుసారేణ మన్వతరశతానుగమ్
కాలచక్రానికి అనుగుణంగా, వందలాది మన్వంతరాలను అనుసరించి సృష్టిని వివరించబోతున్నాను.
ఆసీత్తమోమయం సర్వమప్రజ్ఞాతమలక్షణమ్
అప్పుడు అన్నీ చీకటిలోనే ఉండేవి, అవి తెలియని, రూపురేఖలు లేని స్థితిలో ఉండేవి.
ఆత్మనా స్వయమాత్మానం సఞ్చిత్య భగవాన్విభుః
అప్పుడా పరిపూర్ణుడైన భగవంతుడు తన శక్తితో తానే తాను సృష్టించుకున్నాడు.
అహంకారాత్ప్రజానాతి మహాభూతాని పఞ్చ చ
అహంకారంతో జీవులను, ఐదు మహాభూతాలను ఆయన సృష్టించాడు.
శబ్దః స్పర్శశ్చ రూపం చ రసో గంధస్తథైవ చ
శబ్దం, స్పర్శ, రూపం, రుచి, అలాగే వాసన కూడా ఆయన సృష్టించెను.
సత్త్వం రజస్తమశ్చైవ గుణాః ప్రోక్తాస్తు తే త్రయః
సత్త్వం, రజస్సు, తమస్సు — ఇవే మూడు గుణాలుగా చెప్పబడ్డాయి.