తతః ప్రణశ్యతే దుఃఖం తతః సంపద్యతే సుఖమ్
అప్పుడు బాధ అంతా పోయి, సుఖం కలుగుతుంది.
మజ్జాస్థానం తతో గత్వా మర్మస్థానం ప్రధావతి 1.35.
మజ్జలోకి చేరిన విషం తర్వాత, అది మరమస్థానాలకు పరుగెడుతుంది.
నిశ్చేష్టః పతతే భూమౌ కర్ణాభ్యాం బధిరో భవేత్
చలనం లేకుండా నేలపై పడిపోతాడు; చెవుల వల్ల వాడు చెవిటివాడవుతాడు.
దండేన హన్యమానస్య దండరాజీ న జాయతే
కర్రతో కొట్టినా, దాని ముద్ర కనిపించదు.
కేశేషు లుచ్యమానేషు నైవ కేశాన్ప్రవేదతే శిథిలాని భవంతీహ స గతాసురితి శ్రుతిః
జుట్టు లాగినప్పుడు, వాడు ఏమీ అనిపించుకోడు; అవి బిగువుగా ఉండక, సడలిపోతాయి. అప్పుడు వాడిలో ప్రాణం లేనట్టుగా పెద్దలు చెబుతారు.
ఏతాని యస్య రూపాణి విపరీతాని గౌతమ
గౌతమా, ఎవరికైనా ఇవి విరుద్ధంగా కనిపిస్తే—
వైద్యాస్తస్య న పశ్యంతి యే భవంతి కుశిక్షితాః
బాగా నేర్చుకున్న వైద్యులు అటువంటి వారిని చికిత్స చేయరు.
తస్యాగదం ప్రవక్ష్యామి స్వయం రుద్రేణ భాషితమ్
ఇప్పుడు నేను వాడికి ఉపయోగపడే ఔషధాన్ని చెబుతాను; ఇది రుద్రుడు స్వయంగా చెప్పినది.
కుంకుమం తగరం కుష్ఠం కాసమర్దత్వచం తథా
కుంకుమ, తగర, కుష్ఠము, అలాగే కాసమర్ద వృక్షపు తొక్క—
ఏతాని సమభాగాని గోమూత్రేణ తు పేషయేత్ కాలాహినాపి దష్టేన క్షిప్రం భవతి నిర్విషః
ఇవన్నీ సమానంగా తీసుకుని ఆవుపిసినితో కలిపి నూరాలి. నల్ల పాము కాటేసినవాడికీ ఈ మందు వేగంగా విషాన్ని తొలగిస్తుంది.
క్షిప్రమేవ ప్రదా తవ్యం మృతసంజీవనౌషధమ్
ప్రాణాలు తిరిగి వచ్చే ఈ ఔషధాన్ని వెంటనే ఇవ్వాలి.
ఇతి శ్రీభవిష్యే మహాపురాణే శతార్ద్ధసాహస్ర్యాం సంహితాయాం బ్రాహ్మే పర్వణి పంచమీకల్పే ధాతుగతవిషక్రియావర్ణనం నామ పంచత్రింశోఽధ్యాయః
ఇలా శ్రీభవిష్య మహాపురాణంలో, లక్ష యాభై వేల శ్లోకాల సంహితలో, బ్రాహ్మ పర్వంలో, ఐదవ కల్పంలో, 'ధాతువులకు విషం కలిగినప్పుడు కలిగే ప్రభావాల వివరణ' అనే ముప్పై ఐదవ అధ్యాయం పూర్తయింది.
కుమారదష్టః కీదృక్స్యాత్సూతికాదంశితస్య చ
బాలుడు కాటుకు గురైతే ఎలా ఉంటాడు? ప్రసవిస్తున్న మహిళ కాటుకు గురైతే ఎలా కనిపిస్తుంది?
రూపం నపుంసకేనేహ వ్యంతరేణ చ కీదృశమ్
ఇక్కడ నపుంసకుడికి లక్షణాలు ఎలా ఉంటాయి? లోపల కాటు అయితే ఎలా ఉంటుంది?
కశ్యప ఉవాచ అతః పరం ప్రవక్ష్యామి నాగానాం రూపలక్షణమ్
కశ్యపుడు ఇలా అన్నాడు: ఇప్పుడు నేను పాముల రూపాలు, లక్షణాలు వివరంగా చెబుతాను.
అథ సర్పేణ దష్టస్య ఊర్ధ్వ దృష్టిః ప్రజాయతే
పాము కాటేసినవాడికి చూపు పైకి తిరుగుతుంది.
కన్యాదష్టస్య వామా స్యాదృష్టిర్ద్విజవరోత్తమ
కన్య కాటుకు గురైతే, ద్విజశ్రేష్ఠా, ఆమె చూపు ఎడమవైపు తిరుగుతుంది.
గర్భిణ్యా వాథ దష్టస్య తథా స్వేదశ్చ జాయతే నపుంసకేన దష్టస్య అంగమర్దః ప్రజాయతే
గర్భిణి కాటుకు గురైతే చెమటలు వస్తాయి; నపుంసకుడికి కాటు అయితే శరీరం నొప్పిగా ఉంటుంది.
పన్నగ్యః ప్రభవో రాత్రౌ దివా సర్పో విషాధికః
పాము ఆడదైతే రాత్రిపూట ఎక్కువ ప్రభావం చూపుతుంది; మగ పాము పగలు విషాన్ని ఎక్కువగా కలిగిస్తుంది.
అంధకారే తు దష్టో య ఉదకే గహనే వనే దష్టరూపాణ్యజానన్వై కథం వైద్యచికిత్సితమ్
చీకట్లో, నీటిలో, గాఢమైన అడవిలో కాటు అయితే, అది ఏ పాముకాటు అని తెలియకపోతే, వైద్యుడు ఎలా చికిత్స చేయగలడు?
చతుర్విధా ఇహ ప్రోక్తాః పన్నగాస్తు మహాత్మనా
ఈ లోకంలో నాలుగు విధాల పాములను మహర్షి వివరించారు.
దర్వీకరా వాతవిషా మండలా పైత్తికాః స్మృతాః 1.36.
వాటిని దర్వీకర, వాతవిష, మండల, పైత్తిక అని అంటారు.
రక్తం పరీక్షయేదేషాం సర్పాణాం తు పృథక్పృథక్
ఈ పాముల రక్తాన్ని ఒక్కొక్కటి విడివిడిగా పరీక్షించాలి.
రక్తం ఘనం చ బహుశః శోణితం మండలీ కృతమ్
రక్తం మోటుగా, ఎక్కువగా ఉంటుంది; మండల పాము రక్తస్రావం కలిగిస్తుంది.
సర్పా జ్ఞేయాస్తు చత్వారః పంచమో నోపలభ్యతే
నాలుగు రకాల పాములు తెలుసుకోవాలి; ఐదవది ఉండదు.
బ్రాహ్మణే మధురం దద్యాత్తిక్తం దద్యాత్తథోత్తరే
బ్రాహ్మణునికి తీపి పదార్థం ఇవ్వాలి; తరువాతివారికి చేదు పదార్థం ఇవ్వాలి.
బ్రాహ్మణేన తు దష్టస్య దాహో గాత్రేషు జాయతే
బ్రాహ్మణుడు పాము కాటుకు గురైతే, అతని అవయవాల్లో కాలినట్లుగా ఉంటుంది.
శ్యామవర్ణం ముఖం చ స్యాన్మజ్జాస్తంభశ్చ జాయతే
అతని ముఖం నల్లగా మారుతుంది, మజ్జలో గట్టితనం కలుగుతుంది.
అశ్వగంధాప్యపామార్గః సిందువారం సురామయమ్ ఏతేనైవోపచారేణ సుఖీ భవతి మానవః
అశ్వగంధ, అపామార్గ, సిందువార, సురామయము — ఇవే చికిత్సగా వాడితే మనిషి ఆరోగ్యవంతుడవుతాడు.
క్షత్రియేణ తు దష్టస్య కంపో గాత్రేషు జాయతే
క్షత్రియుడు పాము కాటుకు గురైతే, అతని అవయవాలు వణుకుతాయి.