వీర్యస్యైతాని నామాని కథితాని స్వయమ్భువా । తదణ్డమభవద్ధైమం జ్వాలామాలాకులం విభో
ఆయన స్వజాతుడిచేసిన పేర్లు వీటే: ఆ వీర్యబీజం నుంచే మహాజ్వాల ఉద్భవించిందె, అశుభ్రహస్తమాలలాగే వెలిగుతూ.
యస్మిఞ్జజ్ఞే స్వయం బ్రహ్మా సర్వలోకపితామహః । సురజ్యేష్ఠశ్చతుర్వక్త్రః పరమేష్ఠీ పితామహః
తాను ఇలాగా తెలుసుకున్నప్పుడు బ్రహ్మాయుడిని అన్నివిశ్వాల దాదాపు — నాలుగు ముఖాల వారిలో అగ్రగామి, దేవతలలో అత్యున్నతమైన గౌరవనీయ తాతగారు అంతగా పిలిచారు.
క్షేత్రజ్ఞః పురుషో వేధాః శమ్భుర్నారాయణస్తథా । పర్యాయవాచకైః శబ్దైరేవ బ్రహ్మా ప్రకీర్త్యతే
అతనిని వ్యోమజ్ఞుడూ, పురుషుడూ, విభేదకుడూ అని మించిపిలుస్తారు; శంభు, నారాయణళలూ — ఈ పర్యాయపరమైన నామాలతో బ్రహ్మ కూడా ప్రస్తావింపబడును.
సదా మనీషిభిస్తాత విరఞ్చిః కఞ్జజస్తథా । ఆపో నారా ఇతి ప్రోక్తా ఆపో వై నరసూనవః
జ్ఞానవంతులచేత అమేషుడిగా నిత్యంగా విరాంఛిగా, కమలజన్మి అని పిలవబడ్డాడు; నార అని నీళ్లను కొంతవరకు సూచిస్తారు, నీళ్లు నిజానికి మనిషుల కుమారులేనని కాదు.
తా యదస్యాయనం పూర్వం తేన నారాయణః స్మృతః । అరమిత్యేవ శీఘ్రాయ నియతాః కవిభిః కృతాః
ఆ నామకరణాలు పుర్వకాలంరుండి కేటాయించబడి, తరువాత నారాయణగా గుర్తింపబడతాయి; కవులు త్వరగానే ఆయనకు అరామ అనే పురస్కారపేరు సంశ్లేషించారు.
ఆప ఏవార్ణవీభూత్వా సుశీఘ్రాస్తేన తా నరాః । యత్తత్కారణమవ్యక్తం నిత్యం సదసదాత్మకమ్
నీళ్లుగా మార్చుకొని మహనీయ నదులై, ఆ మనుష్యులు త్వరగా ఆ స్థితిని పొందినారు — అది అప్రత్యక్షమైనదికి, నిత్యానికి, సత్తా-అసత్య స్వభావానికి కారణమయ్యే విధంగా.
తద్విసృష్టః స పురుషో లోకే బ్రహ్మేతి కీర్త్త్యతే । ఏవం స భగవానణ్డే తత్త్వమేవ నిరూప్య వై
ప్రపంచంలో అలాోత్పత్తి చేసిన వ్యక్తిని బ్రహ్మనే ప్రశంసిస్తారు; అంతేలా పరమేశ్వరుడు బ్రద్దండంలో ఆ సిద్ధాంతాన్ని వివరణచేశాడు.
ధ్యానమాస్థాయ రాజేన్ద్ర తదణ్డమకరోద్ద్విధా । శకలాభ్యాం చ రాజేన్ద్ర దివం భూమిం చ నిర్మమే
ధ్యానంగా తీర్చుకొని రాజు ఆ బీజాన్ని రెండు భాగాలుగా విభజించివేశాడు; ఆ విడివిడిచేలు సంధి ద్వారా రాజు స్వర్గాన్ని భూమిని నశ్వరరహితంగా సృష్టించాడు.
అన్తర్వ్యోమ దిశశ్చాష్టౌ వారుణం స్థానమేవ హి । ఊర్ధ్వం మహాన్గతో రాజన్ సమన్తాల్లోకభూతయే
అంతరగర్భంలో ఎనిమిది ఆకాశాలు, దిశలు ఉన్నాయి; వరుణుడు తన స్థానంలో స్థాపించబడ్డాడు — పైగా మహాత్ముడు ముందుకు సాగి, ప్రపంచాన్ని పరివేశించి దాని ఆచార్యత్వం చల్లిశాడు.
మహతశ్చాప్యహంకారస్తస్మాచ్చ త్రిగుణా అపి । త్రిగుణా అతిసూక్ష్మాస్తు బుద్ధిగమ్యా హి భారత
ఆ మహాత్ముడినుండే అహంకారం కూడా జన్మించింది; అందుకే మూడు గుణాలు జరిగాయి — ఆ మూడు గుణాలు అందరికంటే సూతికరంగా, విచక్షణా బుద్ధితోనే గ్రహించదగినవని హుడే భరత.
ఉత్పత్తిహేతుభూతా వై భూతానాం మహతాం నృప । తేషామేవ గృహీతాని శనైః పఞ్చేన్ద్రియాణి తు
హే రాజా, ఆ మహాసత్తులలోనుండి జననకారణాలు ఉద్భవించాయి; నిజంగా ఆ సత్తులకుండానే ఐదు ఇంద్రియాలు постепంగా ఏర్పడ్డాయి.
తథైవావయవాః సూక్ష్మాః షణ్ణామప్యమితౌజసామ్
అలాగే సూక్ష్మ అవయవాలు కూడా ఉద్భవించగా — ఆరు సంఖ్యలో ఉండి, ప్రతిది శక్తి-సూక్ష్మత్వంతో యుక్తమై ఉంది.
సంనివేశ్యాత్మమాత్రాసు స రాజన్భగవాన్విభుః । భూతాని నిర్మమే తాత సర్వాణి విధిపూర్వకమ్
ప్రశస్తుడు, సమర్థుడు పరమేశ్వ రౌ ఆ ఆవయవాలను కేవలం స్వ-ఘటకాల్లోనే సంరక్షించాడు; హే కుమారా, ఆయనే వాటిని నియమముతో అనుగుణంగా తీశాడు.
యన్మూర్త్యవయవాః సూక్ష్మాస్తస్యేమాన్యాశ్రయాణి షట్ । తస్మాచ్ఛరీరమిత్యాహుస్తస్య మూర్తిం మనీషిణః
ఆ భౌతిక, సూక్ష్మ అంశాలకు ఆరు ఆధారాలు ఉన్నాయి; కాబట్టి జ్ఞానవంతులు చెప్పుచున్నట్లే శరీరం భాగాలుగా ప్రదర్శితమైన రూపమనే మాట.
మహాన్తి తాని భూతాని ఆవిశన్తి తతో విభుమ్ । కర్మణా సహ రాజేన్ద్ర సగుణాశ్చాపి వై గుణాః
ఆ విశాల సత్తుల నుంచే పరమేశ్వరుడు ప్రవేశించి కలిసిపోయెను; క్రియతో, హే రాజా, గుణాలు అతనికి అనుసరించగా—కొన్ని లక్షణాలతో, కొన్ని లక్షణరహితంగా.
తేషామిదం తు సప్తానాం పురుషాణాం మహౌజసామ్ । సూక్ష్మాభ్యో మూర్తిమాత్రాభ్యః సమ్భవత్యవ్యయాద్వయమ్
అక్కడి నుండి ఆ ఏడుగురు మహానులలో రెండు నశ్వరరహిత అంశాలు ఉద్భవించాయి: సూక్ష్మం మరియు ప్రకాశవంతం మాత్రమే అయినది.
భూతాదిమహతస్తాత యేన వ్యాప్తమిదం జగత్ । తస్మాదపి మహాబాహో పురుషాః పఞ్చ ఏవ హి
హస్తవంతా, ఈ లోకం వ్యాప్తి చెందిన ఆ మహోన్నత మూలం నుండి కనుక పరమపురుషుల సంఖ్య ఐదు మాత్రమే అన్నది.
కేచిదేవం పరాం తాత సృష్టిమిచ్ఛన్తి పణ్డితాః । అన్యేఽప్యేవం మహాబాహో ప్రవదన్తి మనీషిణః
వివేకజ్ఞులు అంటారు, కుమారా, కొందరు ఈ విధంగా పరమాన్ని సృష్టించాలనుచేసుకొంటారనీ; మాధ్యమికజ్ఞులు అంటారు, హస్తవంతా, మరొక్క విధంగా ప్రకటింపబడుదని.
యోఽసావాత్మా పరస్తాత కల్పాదౌ సృజతే తనుమ్ । ప్రజనశ్చ మహాబాహో సిసృక్షుర్వివిధాః ప్రజాః
ఆ పరమతని తప్పని ఇతర ఆ ఆత్మ మొదట ఒక కల్పాది శరీరాన్ని నిర్మిస్తుంది; హస్తవంతా, అది విభిన్న రూపాలుగా అనేక సంతానాలను జనయిస్తుంది.
తేన సృష్టః పుద్గలస్తు ప్రధానం విశతే నృప । ప్రధానం క్షోభితం తేన వికారాన్యుజతే బహూన్
ఆ వ్యక్తి నుండి పుద్గల-సమాహారం ఉద్భవించి ప్రాథమికస్తితిలో ప్రవేశించింది; ఆ ప్రాథమికం అతని ప్రభావంతో చే రాగానే బహు పరిణామాలు, రూపాంతరాలు చోటుచేసుకుంటాయి.
ఉత్పద్యతే మహాంస్తస్మాత్తతో భూతాదిరేవ హి । ఉత్పద్యతే విశాలం చ భూతాదేః కురునన్దన
ఆ జీవుల నుంచి ఒక mahān జన్మిస్తుంది; కనుక, కురువంశీయతోన్యాస, మొదట జీవులు ఉద్భవిస్తాయ్, ఆ జీవుల వద్దనుండి విస్తృతమైన ఒక ప్రభువు జనిస్తాడని.
విశాలాచ్చ హరిస్తాత హరేశ్చాపి వృకాస్తథా । వృకైర్ముష్ణన్తి చ బుధాస్తస్మాత్సర్వం భవేన్నృప
ఆ విశాలాత్నికించెనుండి హరి, హరీశుడు, అలాగే నక్కలు జన్మిస్తాయి; మరియు ఋషులు ఆ నక్కల సమీపంలో తమకు ఉష్ణం పొందుతారు — ఈ విధంగా, ఓ రాజా, అంతా ఉద్భవిస్తుంది.
తథైషామేవ రాజేన్ద్ర ప్రాదుర్భవతి వేగతః । మాత్రాణాం కురుశార్దూల విబోధస్తదనన్తరమ్
అదే విధంగా వారి రాజులతో కూడిన అధిపతి త్వరగా ప్రత్యక్షమవుతాడు; అప్పటి తర్వాత, కురువు మధ్యపురుషా, ఆ వారుల కొలతలు పరమార్థంగా తెలుస్తాయని నీకు తెలియవలెను.
తస్మాదపి హృషీకాణి వివిధాని నృపోత్తమ । తథేయం సృష్టిరాఖ్యాతాఽఽరాధ్యతః కురునన్దన
అందుచేత, గౌరవమైన రాజా, అనేక విభిన్న ఆనందాలు కూడా ఏర్పడతాయ్; కురువంశీయ ఆనందా, ఈ సృష్టి పూజార్హమని ఇలా ప్రకటించబడును.
భూయో నిబోధ రాజేన్ద్ర భూతానామిహ విస్తరమ్ । గుణాధికాని సర్వాణి భూతాని పృథివీపతే
మరలా తెలుసుకో, రాజా, ఇక్కడి జీవుల పరిమాణాన్ని: బహు గుణగుణమైన అన్ని జీవరాసులు భూమి-ప్రభువునికే చెందుతాయి.
ఆకాశమాదితః కృత్వా ఉత్తరోత్తరమేవ హి । ఏకం ద్వౌ చ తథా త్రీణి చత్వారశ్చాపి పఞ్చ చ
అతనే మొదట ఆకాశాన్ని నిర్మించాడు, శాశ్వతంగా ముందు భాగంలో కొనసాగిస్తూ; ఒక్కటి, రెండు, అలాగే మూడు, నాలుగు, అంతే కాకుండా ఐదు.
తతః స భగవాన్బ్రహ్మా పద్మాసనగతః ప్రభుః । సర్వేషాం తు స నామాని కర్మాణి చ పృథక్పృథక్
ఆ తర్వాత ఆ రాజా, బ్రహ్మా, పుష్పములంపైన కూర్చుని—ప్రతి ఒక్కరి నామాలు, కార్యాలు స్పష్టంగా విడిపోయినవిగా ఉండుచున్నాయి.
వేదశబ్దేభ్య ఏవాదౌ పృథక్సంస్థాశ్చ నిర్మమే । కర్మోద్భవానాం దేవానాం సోఽసృజద్దేహినాం ప్రభుః
వేదశబ్దం చేతనే వారిలో మొదటివారు విభక్తులుగా నిలిచారు, అనుసంబంధం కానివి; ప్రభువు తపస్వులచే జనించిన దేవులను మరియు సారూప్యజీవులనూ సృష్టించాడు.
తుషితానాం గణం రాజన్యజ్ఞం చైవ సనాతనమ్ । దత్త్వా వీర సమానేభ్యో గుహ్యం బ్రహ్మ సనాతనమ్
అతను తుషిటుల మిథ్యాసేనను, శాశ్వత యజ్ఞాన్ని నిర్మించాడు, మరియు సమానశక్తివంతులైన వీరులికి రహస్యమైన శాశ్వత బ్రహ్మణాన్ని ఇచ్చినవాడు.
దుదోహ యజ్ఞసిద్ధయర్థమృగ్యజుః సామలక్షణమ్ । కాలం కాలవిభక్తీశ్చ గ్రహానృతూంస్తథా నృప
అతను యజ్ఞసాధన కోసం పాలును, సామాన్ల వలె గుర్తులతో మృగయాయజ్ఞాన్ని కల్పించాడు; కాలాన్ని, కాల విభాగాలని, నక్షత్రజ్యోతిష్ఠాలను మరియు గ్రహమథ్యకథలనూ, ఓ రాజా, నిరూపించాడు.