వంశానుచరితం చైవ పురాణం పఞ్చలక్షణమ్ । చతుర్దశభిర్విద్యాభిర్భూషితం కురునన్దన
ఈ పురాణం రాజుల వంశవ్యవస్థను వర్ణిస్తుండి ఐదు ముఖ్య లక్షణాలను కలిగియుంటుంది; ఇది పద్నాలుగు శాస్త్రసంచయాలతో అలంకరించబడియుండి కురు వంశధరుడికి పలికబడుచుంది.
అఙ్గాని చతురో వేదా మీమాంసా న్యాయవిస్తరః । పురాణం ధర్మశాస్త్రం చ విద్యా హ్యేతాశ్చతుర్దశ
చతుర్భుజాలు వేదములు; మీమాంసా మరియు న్యాయము వాటి విశేష వ్యాఖ్యలు చేయునవి. ఈ పురాణము ధర్మశాస్త్రమే, పద్నాలుగు విజ్ఞానశాఖలు కలిపి విజ్ఞానంగా పిలవబడును.
ఆయుర్వేదో ధనుర్వేదో గాన్ధర్వశ్చైవ తే త్రయః । అర్థశాస్త్రం చతుర్థం తు విద్యా హ్యష్టాదశైవ తాః
ఆయుర్వేదం, ధనుర్వేదం మరియు గాంధర్వశాస్త్రం ఇవి మూడు కళలు; అర్థశాస్త్రం త‌రువాతి — ఈ విధంగా ఈ పధ్ధతి పద్దెనిమిదు విద్యాశాఖలు లెక్కించబడ్డాయి.
ప్రథమం కథ్యతే సర్గో భూతానామిహ సర్వశః । యచ్ఛ్రుత్వా పాపనిర్ముక్తో యాతి శాన్తిమనుత్తమామ్
మొదటస్థాయిలో సమస్త సృష్టి (సర్గం) విశదీకరించబడును; దీనిని వింటే పాపం నుంచి విముక్తి కలిగిఉంటుంది మరియు పరమ శాంతి చాటుతుంది.
జగదాసీత్పురా తాత తమోభూతమలక్షణమ్ । అవిజ్ఞేయమతర్క్యం చ ప్రసుప్తమివ సర్వశః
దూరమేనైనా కాలంలో లోకం అంధకారంగా ఉంది, లక్షణరహితం మరియు విచ్ఛిన్నంగా; వ్యతిరేక తీర్పుకు లోబెక్కని, అజ్ఞేయంగా అన్ని వస్తువులు ఉనికిలో ఉన్నాయి.
తతః స భగవానీశో హ్యవ్యక్తో వ్యఞ్జయన్నిదమ్ । మహాభూతాని వృత్తౌజాః ప్రోత్థితస్తమనాశనః
ఆపై ప్రభువు, పరమ సత్యుడు, అధోరూపుడు, ఈ ప్రకాశవంతమైన ప్రపంచాన్ని సృష్టించాడు: మహా భౌతికానలు వరుసగా వెలిగి, ప్రాథమిక రాత్రి అంధకారాన్ని ధ్వంసం చేసేవిగా ఉదయించాయి.
యోఽసావతీన్ద్రియోఽగ్రాహ్యః సూక్ష్మోఽవ్యక్తః సనాతనః । సర్వభూతమయోఽచిన్త్యః స ఏష స్వయముత్థితః
ఇంద్రియాలలో ప్రథమమైనది, అవర్ణనీయమయ్యదో, సూక్ష్మమయ్యదో, అబుద్ధితో ఉన్నదో, శాశ్వతమయ్యదో — సమస్త జీవులన్నింటిలో వ్యాపించిన, ఆలోచనకుపర్వమైన ఆ ఆత్మ స్వయంగా ఉద్భవించింది.
యోఽసౌ షడ్వింశకో లోకే తథా యః పురుషోత్తమః । భాస్కరశ్చ మహాబాహో పరం బ్రహ్మ చ కథ్యతే
ప్రపంచంలో ఇరవై ఆరు రూపాలలో ఉన్న అతడు, మానవులలో ఉత్తముడైన అతడు; ఓ మహా బాహువూ, అతడిని సూర్యుడుపోలా మరియు పరమ బ్రహ్మగా వర్ణిస్తారు.
సోఽభిధ్యాయ శరీరాత్స్వాత్సిసృక్షుర్వివిధాః ప్రజాః । అత ఏవ ససర్జాదౌ తాసు వీర్యమవాసృజత్
'శరీరం' అని పిలవబడినదునించి ఎన్నో జాతుల జీవులు జన్మించాయి; ప్రథమ సృష్టిలో కూడా ఆయన తప్రాణశక్తుల్ని వాటిలో ప్రవహింపజేశారు.
యస్మాదుత్పద్యతే సర్వం సదేవాసురమానుషమ్ । బీజం శుక్రం తథా రేత ఉగ్రం వీర్యం చ కథ్యతే
అతనికుండి దేవతలు, రాక్షసులు మరియు మనుష్యులు సర్వముగా జన్మించుచున్నారెనే: బీజం, శుక్రధారము, రేటా అనే తీవ్రశుక్రము, మరియు వీర్యము ఈ విధంగా పేరొందవచ్ఛినవి.
వీర్యస్యైతాని నామాని కథితాని స్వయమ్భువా । తదణ్డమభవద్ధైమం జ్వాలామాలాకులం విభో
ఆయన స్వజాతుడిచేసిన పేర్లు వీటే: ఆ వీర్యబీజం నుంచే మహాజ్వాల ఉద్భవించిందె, అశుభ్రహస్తమాలలాగే వెలిగుతూ.
యస్మిఞ్జజ్ఞే స్వయం బ్రహ్మా సర్వలోకపితామహః । సురజ్యేష్ఠశ్చతుర్వక్త్రః పరమేష్ఠీ పితామహః
తాను ఇలాగా తెలుసుకున్నప్పుడు బ్రహ్మాయుడిని అన్నివిశ్వాల దాదాపు — నాలుగు ముఖాల వారిలో అగ్రగామి, దేవతలలో అత్యున్నతమైన గౌరవనీయ తాతగారు అంతగా పిలిచారు.
క్షేత్రజ్ఞః పురుషో వేధాః శమ్భుర్నారాయణస్తథా । పర్యాయవాచకైః శబ్దైరేవ బ్రహ్మా ప్రకీర్త్యతే
అతనిని వ్యోమజ్ఞుడూ, పురుషుడూ, విభేదకుడూ అని మించిపిలుస్తారు; శంభు, నారాయణళలూ — ఈ పర్యాయపరమైన నామాలతో బ్రహ్మ కూడా ప్రస్తావింపబడును.
సదా మనీషిభిస్తాత విరఞ్చిః కఞ్జజస్తథా । ఆపో నారా ఇతి ప్రోక్తా ఆపో వై నరసూనవః
జ్ఞానవంతులచేత అమేషుడిగా నిత్యంగా విరాంఛిగా, కమలజన్మి అని పిలవబడ్డాడు; నార అని నీళ్లను కొంతవరకు సూచిస్తారు, నీళ్లు నిజానికి మనిషుల కుమారులేనని కాదు.
తా యదస్యాయనం పూర్వం తేన నారాయణః స్మృతః । అరమిత్యేవ శీఘ్రాయ నియతాః కవిభిః కృతాః
ఆ నామకరణాలు పుర్వకాలంరుండి కేటాయించబడి, తరువాత నారాయణగా గుర్తింపబడతాయి; కవులు త్వరగానే ఆయనకు అరామ అనే పురస్కారపేరు సంశ్లేషించారు.
ఆప ఏవార్ణవీభూత్వా సుశీఘ్రాస్తేన తా నరాః । యత్తత్కారణమవ్యక్తం నిత్యం సదసదాత్మకమ్
నీళ్లుగా మార్చుకొని మహనీయ నదులై, ఆ మనుష్యులు త్వరగా ఆ స్థితిని పొందినారు — అది అప్రత్యక్షమైనదికి, నిత్యానికి, సత్తా-అసత్య స్వభావానికి కారణమయ్యే విధంగా.
తద్విసృష్టః స పురుషో లోకే బ్రహ్మేతి కీర్త్త్యతే । ఏవం స భగవానణ్డే తత్త్వమేవ నిరూప్య వై
ప్రపంచంలో అలాోత్పత్తి చేసిన వ్యక్తిని బ్రహ్మనే ప్రశంసిస్తారు; అంతేలా పరమేశ్వరుడు బ్రద్దండంలో ఆ సిద్ధాంతాన్ని వివరణచేశాడు.
ధ్యానమాస్థాయ రాజేన్ద్ర తదణ్డమకరోద్ద్విధా । శకలాభ్యాం చ రాజేన్ద్ర దివం భూమిం చ నిర్మమే
ధ్యానంగా తీర్చుకొని రాజు ఆ బీజాన్ని రెండు భాగాలుగా విభజించివేశాడు; ఆ విడివిడిచేలు సంధి ద్వారా రాజు స్వర్గాన్ని భూమిని నశ్వరరహితంగా సృష్టించాడు.
అన్తర్వ్యోమ దిశశ్చాష్టౌ వారుణం స్థానమేవ హి । ఊర్ధ్వం మహాన్గతో రాజన్ సమన్తాల్లోకభూతయే
అంతరగర్భంలో ఎనిమిది ఆకాశాలు, దిశలు ఉన్నాయి; వరుణుడు తన స్థానంలో స్థాపించబడ్డాడు — పైగా మహాత్ముడు ముందుకు సాగి, ప్రపంచాన్ని పరివేశించి దాని ఆచార్యత్వం చల్లిశాడు.
మహతశ్చాప్యహంకారస్తస్మాచ్చ త్రిగుణా అపి । త్రిగుణా అతిసూక్ష్మాస్తు బుద్ధిగమ్యా హి భారత
ఆ మహాత్ముడినుండే అహంకారం కూడా జన్మించింది; అందుకే మూడు గుణాలు జరిగాయి — ఆ మూడు గుణాలు అందరికంటే సూతికరంగా, విచక్షణా బుద్ధితోనే గ్రహించదగినవని హుడే భరత.
ఉత్పత్తిహేతుభూతా వై భూతానాం మహతాం నృప । తేషామేవ గృహీతాని శనైః పఞ్చేన్ద్రియాణి తు
హే రాజా, ఆ మహాసత్తులలోనుండి జననకారణాలు ఉద్భవించాయి; నిజంగా ఆ సత్తులకుండానే ఐదు ఇంద్రియాలు постепంగా ఏర్పడ్డాయి.
తథైవావయవాః సూక్ష్మాః షణ్ణామప్యమితౌజసామ్
అలాగే సూక్ష్మ అవయవాలు కూడా ఉద్భవించగా — ఆరు సంఖ్యలో ఉండి, ప్రతిది శక్తి-సూక్ష్మత్వంతో యుక్తమై ఉంది.
సంనివేశ్యాత్మమాత్రాసు స రాజన్భగవాన్విభుః । భూతాని నిర్మమే తాత సర్వాణి విధిపూర్వకమ్
ప్రశస్తుడు, సమర్థుడు పరమేశ్వ రౌ ఆ ఆవయవాలను కేవలం స్వ-ఘటకాల్లోనే సంరక్షించాడు; హే కుమారా, ఆయనే వాటిని నియమముతో అనుగుణంగా తీశాడు.
యన్మూర్త్యవయవాః సూక్ష్మాస్తస్యేమాన్యాశ్రయాణి షట్ । తస్మాచ్ఛరీరమిత్యాహుస్తస్య మూర్తిం మనీషిణః
ఆ భౌతిక, సూక్ష్మ అంశాలకు ఆరు ఆధారాలు ఉన్నాయి; కాబట్టి జ్ఞానవంతులు చెప్పుచున్నట్లే శరీరం భాగాలుగా ప్రదర్శితమైన రూపమనే మాట.
మహాన్తి తాని భూతాని ఆవిశన్తి తతో విభుమ్ । కర్మణా సహ రాజేన్ద్ర సగుణాశ్చాపి వై గుణాః
ఆ విశాల సత్తుల నుంచే పరమేశ్వరుడు ప్రవేశించి కలిసిపోయెను; క్రియతో, హే రాజా, గుణాలు అతనికి అనుసరించగా—కొన్ని లక్షణాలతో, కొన్ని లక్షణరహితంగా.
తేషామిదం తు సప్తానాం పురుషాణాం మహౌజసామ్ । సూక్ష్మాభ్యో మూర్తిమాత్రాభ్యః సమ్భవత్యవ్యయాద్వయమ్
అక్కడి నుండి ఆ ఏడుగురు మహానులలో రెండు నశ్వరరహిత అంశాలు ఉద్భవించాయి: సూక్ష్మం మరియు ప్రకాశవంతం మాత్రమే అయినది.
భూతాదిమహతస్తాత యేన వ్యాప్తమిదం జగత్ । తస్మాదపి మహాబాహో పురుషాః పఞ్చ ఏవ హి
హస్తవంతా, ఈ లోకం వ్యాప్తి చెందిన ఆ మహోన్నత మూలం నుండి కనుక పరమపురుషుల సంఖ్య ఐదు మాత్రమే అన్నది.
కేచిదేవం పరాం తాత సృష్టిమిచ్ఛన్తి పణ్డితాః । అన్యేఽప్యేవం మహాబాహో ప్రవదన్తి మనీషిణః
వివేకజ్ఞులు అంటారు, కుమారా, కొందరు ఈ విధంగా పరమాన్ని సృష్టించాలనుచేసుకొంటారనీ; మాధ్యమికజ్ఞులు అంటారు, హస్తవంతా, మరొక్క విధంగా ప్రకటింపబడుదని.
యోఽసావాత్మా పరస్తాత కల్పాదౌ సృజతే తనుమ్ । ప్రజనశ్చ మహాబాహో సిసృక్షుర్వివిధాః ప్రజాః
ఆ పరమతని తప్పని ఇతర ఆ ఆత్మ మొదట ఒక కల్పాది శరీరాన్ని నిర్మిస్తుంది; హస్తవంతా, అది విభిన్న రూపాలుగా అనేక సంతానాలను జనయిస్తుంది.
తేన సృష్టః పుద్గలస్తు ప్రధానం విశతే నృప । ప్రధానం క్షోభితం తేన వికారాన్యుజతే బహూన్
ఆ వ్యక్తి నుండి పుద్గల-సమాహారం ఉద్భవించి ప్రాథమికస్తితిలో ప్రవేశించింది; ఆ ప్రాథమికం అతని ప్రభావంతో చే రాగానే బహు పరిణామాలు, రూపాంతరాలు చోటుచేసుకుంటాయి.