ਸ਼੍ਰੀਕृष੍ਣ ਉਵਾਚ ਸ੍ਨਾਨਾਰ੍ਥਂ ਮृਤ੍ਤਿਕਾਂ ਮਂਤ੍ਰੈਰ੍ਗृਹ੍ਣੀਯਾਦਂਭਸਿ ਸ੍ਥਿਤਃ ।।4.31.੧
ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ فرمایا:
ਇਮਂ ਮਂਤ੍ਰਂ ਪਠਨ੍ਪਾਰ੍ਥ ਆਦਿਤ੍ਯਾਯ ਪ੍ਰਦਰ੍ਸ਼ਯੇਤ੍
ਹੇ ਪਾਰਥ, ਇਹ ਮੰਤਰ ਪੜ੍ਹ ਕੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਅਰਪਣ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਤਾਂ ਮृਦਂ ਸ਼ਿਰਸਿ ਪ੍ਰਾਰ੍ਥ੍ਯ ਪੂਰ੍ਵਂ ਦਤ੍ਤ੍ਵਾਂਗਸਂਧਿषੁ
ਉਹ ਮਿੱਟੀ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਰੱਖ ਕੇ, ਪਹਿਲਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਅੰਗਾਂ ਦੇ ਜੋੜਾਂ ਉੱਤੇ ਲਗਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਤ੍ਵਮਾਪੋ ਯੋਨਿਃ ਸਰ੍ਵੇषਾਂ ਦੈਤ੍ਯਦਾਨਵਰਕ੍ਸ਼ਸਾਮ੍
ਤੂੰ ਸਾਰੀਆਂ ਜਲਾਂ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਹੈਂ, ਤੇ ਸਾਰੇ ਦੈਤਿਆਂ, ਦਾਨਵਾਂ ਤੇ ਰਾਖਸ਼ਾਂ ਦੀ ਮੂਲ ਹੈਂ।
ਸ੍ਨਾਤੋऽਹਂ ਸਰ੍ਵਤੀਰ੍ਥੇषੁ ਸਰ੍ਵਪ੍ਰਸ੍ਰਵਣੇषੁ ਚ
ਮੈਂ ਸਾਰੇ ਤੀਰਥਾਂ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਝਰਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰ ਲਿਆ ਹੈ।
ਧ੍ਯਾਯਨ੍ਧ੍ਵਨਿਮਿਮਂ ਮਂਤ੍ਰਂ ਤਤਃ ਸ੍ਨਾਨਂ ਸਮਾਚਰੇਤ੍ ਨ ਜਲ੍ਪੇਚ੍ਚ ਨ ਵੀਕ੍ਸ਼ੇਤ ਕ੍ਵਚਿਤ੍ਪਾਪਿष੍ਠਮੇਵ ਹਿ
ਇਹ ਧੁਨੀ, ਇਹ ਮੰਤਰ ਚਿੱਤ ਵਿਚ ਰੱਖ ਕੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਨਾ ਤਾਂ ਕੁਝ ਗੱਲ ਕਰੀਏ, ਨਾ ਹੀ ਮੰਦੇ ਵਲ ਵੇਖੀਏ।
ਦੂਰ੍ਵਾਸ਼੍ਵਤ੍ਥੌ ਸ਼ਮੀਂ ਸ੍ਪृष੍ਟ੍ਵਾ ਮਾਂ ਚ ਮਂਤ੍ਰੇਣ ਮਂਤ੍ਰਵਿਤ੍
ਦਰਭਾ ਘਾਹ, ਪੀਪਲ ਅਤੇ ਸ਼ਮੀ ਰੁੱਖ ਨੂੰ, ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਵੀ, ਮੰਤਰ ਨਾਲ ਛੂਹ ਕੇ, ਜੋ ਮੰਤਰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅੱਗੇ ਵਧੇ।
ਤ੍ਵਂ ਦੂਰ੍ਵੇऽਮृਤਜਨ੍ਮਾਸਿ ਸਰ੍ਵਦੇਵੈਸ਼੍ਚ ਵਂਦਿਤਾ
ਹੇ ਦਰਭਾ, ਤੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਤੋਂ ਜੰਮੀ ਹੈਂ ਤੇ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ ਤੈਨੂੰ ਸਲਾਹੁੰਦੇ ਹਨ।
( ਇਤਿ ਦੂਰ੍ਵਾਮਂਤ੍ਰਃ ਸ਼ਮੀ ਸ਼ਮਯ ਤਤ੍ਪਾਪਂ ਯਨ੍ਮਯਾ ਦੁਰਨੁष੍ਠਿ ਤਮ੍
ਹੇ ਸ਼ਮੀ, ਮੇਰੇ ਵਲੋਂ ਹੋਈਆਂ ਗਲਤੀਆਂ ਕਰਕੇ ਜੋ ਪਾਪ ਹੋਇਆ, ਉਸ ਨੂੰ ਤੂੰ ਦੂਰ ਕਰ।
( ਇਤਿ ਸ਼ਮੀਮਂਤ੍ਰਃ) ਅਸ਼੍ਵਤ੍ਥਮਂਗਂ ਲਭਤੇ ਮਂਤ੍ਰਮੇਤਂ ਨਿਬੋਧ ਮੇ ਸ਼ਤ੍ਰੂਣਾਂ ਚ ਸਮੁਤ੍ਥਾਨਮਸ਼੍ਵਤ੍ਥ ਸ਼ਮਯਸ੍ਵ ਮੇ ।। 4.31.
ਹੇ ਪੀਪਲ, ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਵੈਰੀਆਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਨੂੰ ਠੰਢਾ ਕਰ ਦੇ। ਇਹ ਮੰਤਰ ਮੇਰੇ ਵਲੋਂ ਸੁਣ।
( ਇਤ੍ਯਸ਼੍ਵਤ੍ਥਮਂਤ੍ਰਃ) ਗਾਂ ਦਦ੍ਯਾਤ੍ਤੁ ਤਤੋ ਦੇਵੀਂ ਸਵਤ੍ਸਾਂ ਸਪ੍ਰਦਕ੍ਸ਼ਿਣਾਮ੍
ਫਿਰ ਗਾਂ ਨੂੰ, ਉਸ ਦੇ ਬੱਚੇ ਸਮੇਤ, ਪ੍ਰਦੱਖਣਾ ਕਰਵਾ ਕੇ ਦਾਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਸਰ੍ਵਦੇਵਮਯੇ ਦੇਵਿ ਦੈਵਤੈਸ੍ਤ੍ਵਂ ਸੁਪੂਜਿਤਾ
ਹੇ ਦੇਵੀ, ਤੂੰ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿਚ ਰਚੀ ਹੋਈ ਹੈਂ, ਤੇ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ ਤੈਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੂਜਦੇ ਹਨ।
( ਇਤਿ ਗੋਮਂਤ੍ਰਃ) ਏਵਂ ਮਂਤ੍ਰਂ ਪਠਨ੍ਪਾਰ੍ਥ ਭਕ੍ਤਿਭਾਵੇਨ ਭਾਵਿਤਃ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਪਾਰਥ, ਭਾਵਨਾ ਅਤੇ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਇਹ ਮੰਤਰ ਪੜ੍ਹਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਪ੍ਰਦਕ੍ਸ਼ਿਣੀਕृਤਾ ਤੇਨ ਪृਥਿਵੀ ਨਾਤ੍ਰ ਸਂਸ਼ਯਃ
ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਪ੍ਰਦੱਖਣਾ ਕਰਨ ਨਾਲ, ਪੂਰੀ ਧਰਤੀ ਦਾ ਚੱਕਰ ਲੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਵਿਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।
ਪ੍ਰਕ੍ਸ਼ਾਲ੍ਯ ਚ ਮृਦਾ ਪਾਦੌ ਆਹਿਤਾऽਗ੍ਨਿਗृਹਂ ਵਿਸ਼ੇਤ੍
ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਪੈਰ ਧੋ ਕੇ, ਅੱਗ ਵਾਲੇ ਘਰ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਸ਼ਰ੍ਵਾਯ ਸ਼ਰ੍ਵਪੁਤ੍ਰਾਯ ਪਾਰ੍ਵਤ੍ਯਾ ਗੋਃ ਸੁਤਾਯ ਚ ਭੂਯੋਭੂਯੋਯਮਾਹੁਤ੍ਯਾ ਹੁਤ੍ਵਾਹੁਤ੍ਵਾ ਜੁਹੋਤਿ ਵੈ
ਸ਼ਰਵ, ਸ਼ਰਵ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਪਾਰਵਤੀ ਅਤੇ ਗਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਵਾਰ ਵਾਰ ਹਵਨ ਕਰਕੇ ਅਰਪਣ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਓਂਕਾਰਪੂਰ੍ਵਕੈਰ੍ਮਂਤ੍ਰੈਃ ਸ੍ਵਾਹਾਕਾਰਾਂਤਯੋਜਿਤੈਃ
ਓਂਕਾਰ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਤੇ ਸ੍ਵਾਹਾ ਨਾਲ ਖਤਮ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ।
ਏਭਿਮਂਤ੍ਰਪਦੈਰ੍ਭਕ੍ਤ੍ਯਾ ਸ਼ਕ੍ਤ੍ਯਾ ਵਾ ਕਾਮਮੇਵ ਵਾ
ਇਨ੍ਹਾਂ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ, ਭਗਤੀ ਨਾਲ, ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਜਾਂ ਜਿਵੇਂ ਮਨ ਚਾਵੇ, ਅਰਪਣ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਭਕ੍ਸ਼੍ਯੈਰ੍ਨਾਨਾਵਿਧੈਰਨ੍ਯੈਃ ਸ਼ਕ੍ਤ੍ਯਾ ਵਾ ਮਂਤ੍ਰਵਿਦ੍ਵਸ਼ੀ
ਮੰਤਰਾਂ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਸਮ ਦੇ ਭੋਜਨ ਜਾਂ ਹੋਰ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨਾਲ, ਜਾਂ ਆਪਣੀ ਸਮਰਥਾ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਰਸਮ ਪੂਰੀ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਸ੍ਨਪਨਂ ਕੇਚਿਦਿਚ੍ਛਂਤਿ ਸਗੁਡੇ ਤਾਮ੍ਰਭਾਜਨੇ 4.31.
ਕੁਝ ਲੋਕ ਗੁੜ ਵਾਲੇ ਤਾਮਬੇ ਦੇ ਬਰਤਨ ਵਿਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਕृष੍ਣਾਗਰੁਮਯਂ ਚੈਵ ਸ਼੍ਰੀਖਣ੍ਡਘਟਿਤਂ ਪੁਨਃ
ਕਾਲਾ ਅਗਰ ਦੀ ਲੱਕੜ ਜਾਂ ਚੰਦਨ ਦੀ ਬਣੀ ਹੋਈ ਪਤਿਲੀ ਨਾਲ ਵੀ, ਦੁਬਾਰਾ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਨ੍ਯੈਰਾਲੋਹਿਤੈਃ ਪਾਰ੍ਥ ਪੁष੍ਪੈਰ੍ਵਸ੍ਤ੍ਰੈਃ ਫਲੈਃ ਸ਼ੁਭੈਃ
ਹੋਰ ਲਾਲ ਫੁੱਲਾਂ, ਪਾਰਥ, ਚੰਗੇ ਕਪੜੇ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ ਫਲਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਰਸਮ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਯਾਵਦ੍ਧਿ ਸ਼ਕ੍ਯਤੇ ਚਿਤ੍ਤਂ ਵਿਤ੍ਤਵਾਨ੍ਭਕ੍ਤਿਭਾਵਿਤਃ
ਜਿੰਨੀ ਸਮਰਥਾ ਮਨ ਵਿਚ ਹੋਵੇ, ਧਨਵਾਨ ਤੇ ਭਗਤੀ ਭਾਵ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਉਤਨਾ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ਤਾਮ੍ਰਮਯੇ ਪਾਤ੍ਰੇ ਵਂਸ਼ਜੇ ਮृਨ੍ਮਯੇਪਿ ਵਾ
ਤਾਮਬੇ, ਬਾਂਸ ਜਾਂ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਬਰਤਨ ਵਿਚ ਵੀ ਰਸਮ ਪੂਰੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।
( ੴ ਅਂਗਾਰਕਾਯ ਨਮਃ ਸ਼ਿਰਸਿ ੴ ਭੌਮਾਯ ਨਮਃ ਸ੍ਕਂਧਯੋਃ ੴ ਰਕ੍ਤਾਯ ਨਮਃ ਉਰਸਿ ੴ ਆਰਾਯ ਨਮਃ ਜਂਘਯੋਃ ਏषਾष੍ਟਪੁष੍ਪਿਕਾ ਗੁਗ੍ਗੁਲਂ ਘृਤਸਂਯੁਕ੍ਤਂ ਕृष੍ਣਾਗਰੁਸਮਨ੍ਵਿਤਮ੍
ਓਮ ਅੰਗਾਰਕ ਨੂੰ ਸਿਰ ਤੇ ਨਮਸਕਾਰ, ਓਮ ਭੌਮ ਨੂੰ ਕੰਧਿਆਂ ਤੇ ਨਮਸਕਾਰ, ਓਮ ਰਕਤ ਨੂੰ ਛਾਤੀ ਤੇ ਨਮਸਕਾਰ, ਓਮ ਆਰਾ ਨੂੰ ਲੱਤਾਂ ਤੇ ਨਮਸਕਾਰ; ਇਹ ਅਠ-ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਭੇਟ ਹੈ: ਗੁਗਲੂ, ਘੀ ਨਾਲ ਮਿਲੀ ਹੋਈ ਅਤੇ ਕਾਲਾ ਅਗਰ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ।
ਹੋਮਂ ਕੁਰ੍ਵੀਤ ਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤੈਰ੍ਮਂਤ੍ਰੈਰ੍ਮਂਗਲਸਂ ਜ੍ਞਿਤੈਃ
ਪਹਿਲਾਂ ਦੱਸੇ ਮੰਤਰਾਂ ਨਾਲ, ਜੋ ਸ਼ੁਭ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਹੋਮ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਨਿष੍ਪਾਵਕਂ ਭੋਜਨਂ ਵਾ ਦਦ੍ਯਾਚ੍ਛਕ੍ਤ੍ਯਾ ਸਦਕ੍ਸ਼ਿਣਮ੍
ਜੋ ਸਮਰਥਾ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਅਨੁਸਾਰ ਦਾਲਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਸਹੀ ਦਾਨ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਪਸ਼੍ਚਾਦ੍ਭੁਞ੍ਜੀਤ ਮੌਨੇਨ ਭੂਮਿਂ ਕृਤ੍ਵਾ ਤੁ ਭਾਜਨਮ੍
ਫਿਰ ਚੁੱਪ ਚਾਪ, ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਪਤਿਲੀ ਬਣਾਕੇ, ਭੋਜਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਸਰ੍ਵੌषਧਿਰਸਾਵਾਸੇ ਸਰ੍ਵਦਾ ਸਰ੍ਵ ਦਾਯਿਨਿ
ਜਿੱਥੇ ਸਭ ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਹੋਣ, ਉਥੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸਭ ਕੁਝ ਦਾਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਯੁਧਿष੍ਠਿਰ ਉਵਾਚ ਉਪੋष੍ਯਾ ਕਤਿਮਾਤ੍ਰਾ ਸਾ ਕਿਮੇਕਾ ਵਦ ਯਾਦਵ ।। 4.31.
ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ: ਉਪਵਾਸ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਕੀ ਹੈ, ਕੀ ਇਹ ਇੱਕ ਹੀ ਹੈ? ਦੱਸੋ, ਯਾਦਵ।