ਮਾਹਾਤ੍ਮ੍ਯਂ ਸਵਿਤੁਸ਼੍ਚਾਤ੍ਰ ਤੀਰ੍ਥਾਨਾਂ ਚ ਵਿਸ਼ਾਮ੍ਪਤੇ । ਨਾਰਾਯਣਸ੍ਯ ਮਾਹਾਤ੍ਮ੍ਯਂ ਤਥਾ ਰੁਦ੍ਰਸ੍ਯ ਕਥ੍ਯਤੇ
ਇੱਥੇ ਸਵਿਤ੍ਰ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸਨਾਨ ਸਥਲਾਂ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਵਰਨਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ; ਨਾਲ ਹੀ ਨਾਰਾਯਣ ਅਤੇ ਰੁਦਰ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਵੀ ਉਚਾਰਿਤ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਮਹਾਭਾਗ੍ਯਂ ਚ ਵਿਪ੍ਰਾਣਾਂ ਮਾਹਾਤ੍ਮ੍ਯਂ ਪੁਸ੍ਤਕਸ੍ਯ ਚ । ਦੁਰ੍ਗਾਦੇਵ੍ਯਾਸ੍ਤਥਾ ਚੋਕ੍ਤਂ ਸਤ੍ਯਸ੍ਯ ਚ ਮਹਾਮਤੇ
ਵਿਦਵਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਮਹਾਨ ਭਾਗੀਂਤਾ, ਕਿਸੇ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ, ਅਤੇ ਦੇਵੀ ਦੁਰਗਾ ਤੇ ਸੱਚ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਦਾ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ, ਹੇ ਧੀਰ ਧਰਮੀ।
ਸਂਕ੍ਸ਼ਿਪ੍ਤਂ ਸਂਵਿਧਾਨਂ ਚ ਧਰ੍ਮਂ ਸ੍ਤ੍ਰੀਪੁਂਸਯੋਰਪਿ । ਵਿਭਾਗਂ ਧਰ੍ਮਦ੍ਯੂਤਂ ਚ ਕਥਕਾਨਾਂ ਚ ਸ਼ੋਧਨਮ੍
ਇੱਕ ਸੰਕੁਚਿਤ ਆਚਾਰ-ਸੰਹਿਤਾ (ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਨ) ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ ਜੋ ਔਰਤਾਂ ਅਤੇ ਆਦਮੀਆਂ ਦੋਹਾਂ ਲਈ ਧਰਮ ਦੇ ਲਾਗੂ ਨਿਯਮ, ਕਰਤਵਿਆਂ ਦੇ ਵੰਡ ਅਤੇ ਕਹਾਣੀਕਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਸ਼ੁਧਿਕਰਣ ਰੀਤੀਆਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ।
ਵੈਸ਼੍ਯਸ਼ੂਦ੍ਰੋਪਚਾਰਂ ਚ ਸਂਕੀਰ੍ਣਾਨਾਂ ਚ ਸਂਭਵਮ੍ । ਆਪਦ੍ਧਰ੍ਮਂ ਚ ਵਰ੍ਣਾਨਾਂ ਪ੍ਰਾਯਸ਼੍ਚਿਤ੍ਤਵਿਧਿਂ ਤਥਾ
ਵੈਸ਼ਿਆਂ ਅਤੇ ਸ਼ੂਦ੍ਰਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਦੇ ਢੰਗ, ਮਿਲੀ ਜੁਲੀ ਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਉਦਭਵ, ਆਪਤਕਾਲੀਨ ਕਰਤੱਬ ਅਤੇ ਵਰਣਾਂ ਲਈ ਪ੍ਰਾਸ਼ਚਿੱਤ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
ਸਂਧ੍ਯਾਵਿਧਿਂ ਪ੍ਰੇਤਸ਼ੁਦ੍ਧਿਂ ਸ੍ਨਾਨਤਰ੍ਪਣਯੋਰ੍ਵਿਧਿਮ੍ । ਵੈਸ਼੍ਵਦੇਵਵਿਧਿਂ ਚਾਪਿ ਤਥਾ ਭੋਜ੍ਯਵਿਧਿਂ ਨृਪ
ਸੰਧਿਆ ਕਰਮ ਦੇ ਨਿਯਮ, ਮ੍ਰਿਤਕਾਂ ਦੀ ਪਵਿੱਤ੍ਰਤਾ ਦੇ ਰਸਮਾਂ, ਸਨਾਨ ਅਤੇ ਅਭਿਸੇਕ ਦੀਆਂ ਰਸਮਾਂ, ਵੈਸ਼ਵਦੇਵ ਕਰਮ ਅਤੇ ਰਾਜੇ ਦੇ ਭੋਜਨ-ਨਿਯਮ ਇਥੇ ਲਿਖੇ ਗਏ ਹਨ।
ਲਕ੍ਸ਼ਣਂ ਦਨ੍ਤਕਾष੍ਠਸ੍ਯ ਚਰਣਵ੍ਯੂਹਮੁਤ੍ਤਮਮ੍ । ਸਂਸਾਰਗਮਨਂ ਚੈਵ ਤ੍ਰਿਵਿਧਂ ਕਰ੍ਮਸਮ੍ਭਵਮ੍
ਦੰਦੂਕ (ਦੰਦੁਕਾ) ਦੀ ਚਿੰਨ੍ਹ-ਪਛਾਣ ਅਤੇ ਬੈਠਣ ਦੇ ਉੱਤਮ ਪ੍ਰਬੰਧ ਦੇ ਲੱਛਣ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ; ਸੰਸਾਰਿਕ ਜੀਵਨ ਦੀ ਪਰਿਵ੍ਰਿੱਧੀ ਤਿੰਨ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਹੈ ਅਤੇ ਕੰਮ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਨੈਃਸ਼੍ਰੇਯਸਂ ਕਰ੍ਮਣਾਂ ਚ ਗੁਣਦੋषਪਰੀਕ੍ਸ਼ਣਮ੍ । ਦਾਰਾਣਾਂ ਲਕ੍ਸ਼ਣਂ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਂ ਤਥਾ ਪਾਤ੍ਰਪਰੀਕ੍ਸ਼ਣਮ੍
ਕਰਤੱਬਾਂ ਰਾਹੀਂ ਉੱਤਮ ਭਲਾਈ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੇ ਸਾਧਨ, ਗੁਣਾਂ ਅਤੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦੀ ਮੁਲਾਂਕਣੀ, ਪਤਨੀਆਂ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਅਤੇ ਬਰਤਨਾਂ ਦੀ ਪਰਖ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
ਪ੍ਰਸੂਤਿਂ ਚਾਪਿ ਗਰ੍ਭਸ੍ਯ ਤਥਾ ਕਰ੍ਮਫਲਂ ਨृਪ । ਜਾਤਿਧਰ੍ਮਾਨ੍ਕੁਲਧਰ੍ਮਾਨ੍ਵੇਦਧਰ੍ਮਾਂਸ਼੍ਚ ਪਾਰ੍ਥਿਵ
ਭ੍ਰੂਣ ਦੀ ਜਨਮ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸੂਤੀ ਅਤੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਫਲ ਨੂੰ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਨਾਲ ਹੀ ਜਾਤੀ, ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਅਤੇ ਰਾਜਿਆਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਸੰਸਾਰੀ ਕਰਤੱਬਾਂ ਦੇ ਨਿਯਮ ਦਰਸਾਏ ਗਏ ਹਨ।
ਵੈਤਾਨਵ੍ਰਤਿਕਾਨਾਂ ਚ ਤਥਾਸੌ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਵਾਨ੍ਵਿਭੁਃ । ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਕੁਰੁਕੁਲਸ਼੍ਰੇष੍ਠ ਸ਼ਂਕਰਾਯ ਮਹਾਤ੍ਮਨੇ
ਰਾਜਾ ਨੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੈਤਾਨਾ ਵਰਤਨਹਾਰਾਂ ਲਈ ਨਿਯਮ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤੇ, ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਕੁਰੂ ਸੰਤਾਨ ਦੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠਾਂ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਸ਼ੰਕਰ ਨੂੰ ਦੱਸੀਆਂ।
ਸ਼ਂਕਰੇਣ ਤਥਾ ਵਿष੍ਣੋਃ ਕਥਿਤਂ ਕੁਰੁਨਨ੍ਦਨ । ਵਿष੍ਣੁਨਾਪਿ ਪੁਨਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਂ ਨਾਰਦਾਯ ਮਹੀਪਤੇ
ਸ਼ੰਕਰ ਨੇ ਇਹ ਕਥਾ ਕੁਰੁਵੰਸ਼ ਦੇ ਵਿਸ਼ਨੁ ਦੇ ਉਪਜ ਦਾਤਾ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ; ਅਤੇ ਨਾਰਦ ਨੂੰ ਵੀ, ਹੇ ਰਾਜਾ, ਵਿਸ਼ਨੁ ਬਾਰੇ ਇਹ ਹੀ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣਾਈਆਂ ਗਈਆਂ।
ਨਾਰਦਾਤ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਵਾਞ੍ਛਕ੍ਰਃ ਸ਼ਕ੍ਰਾਦਪਿ ਪਰਾਸ਼ਰਃ । ਪਰਾਸ਼ਰਾਤ੍ਤਤੋ ਵ੍ਯਾਸੋ ਵ੍ਯਾਸਾਦਪਿ ਮਯਾ ਵਿਭੋ
ਨਾਰਦ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ, ਫਿਰ ਇੰਦ੍ਰ (ਸ਼ਕ੍ਰ) ਨੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ; ਸ਼ਕ੍ਰ ਤੋਂ ਪਰਾਸ਼ਰ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ; ਪਰਾਸ਼ਰ ਤੋਂ ਵਿਆਸ; ਅਤੇ ਵਿਆਸ ਤੋਂ, ਹੇ ਰਾਜਾ, ਇਹ ਮੈਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਏਵਂ ਪਰਮ੍ਪਰਾਪ੍ਰਾਪ੍ਤਂ ਪੁਰਾਣਮਿਦਮੁਤ੍ਤਮਮ੍ । ਸ਼ृਣੁ ਤ੍ਵਮਪਿ ਰਾਜੇਨ੍ਦ੍ਰ ਮਤ੍ਸਕਾਸ਼ਾਤ੍ਪਰਂ ਹਿਤਮ੍
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਉੱਤਮ ਪੁਰਾਣ ਇਕਤਰਤੀਬ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਾਰਿਤ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਸੁਣੋ ਰਾਜਾ, ਤੁਸੀਂ ਵੀ ਸੁਣੋ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਉਤਮ ਅਤੇ ਧਿਆਨਧਾਰੀਆਂ ਲਈ ਬਹੁਤ ਲਾਭਕਾਰੀ ਹੈ।
ਸਰ੍ਵਾਣ੍ਯੇਵ ਪੁਰਾਣਾਨਿ ਸਂਜ੍ਞੇਯਾਨਿ ਨਰਰ੍षਭ । ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੈਵ ਸਹਸ੍ਰਾਣਿ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾਨੀਹ ਮਨੀषਿਭਿਃ
ਹੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਉੱਤਮ, ਸਾਰੇ ਪੁਰਾਣ ਇੰਝ ਹੀ ਕਹਲਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਸਹੀ ਤੌਰ ਤੇ ਇੱਕ ਹਜ਼ਾਰ ਦੋ ਸੌ ਹੈ।
ਪੁਨਰ੍ਵृਦ੍ਧਿਂ ਗਤਾਨੀਹ ਆਖ੍ਯਾਨੈਰ੍ਵਿਵਿਧੈਰ੍ਵृष । ਯਥਾ ਸ੍ਕਾਨ੍ਦਂ ਤਥਾ ਚੇਦਂ ਭਵਿष੍ਯਂ ਕੁਰੁਨਨ੍ਦਨ
ਇੱਕ ਵਾਰੀ ਫਿਰ, ਹੇ ਕੁਰੁਵੰਸ਼ੀ, ਇਥੇ ਵਾਧੇ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਦੀਆਂ ਕਈ ਕਥਾਵਾਂ ਦਰਜ ਹਨ — ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਕੰਦ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਚੇਧਾ ਦੀਆਂ ਵੀ ਕਥਾਵਾਂ ਕਹੀਆਂ ਜਾਣਗੀਆਂ।
ਸ੍ਕਾਨ੍ਦਂ ਸ਼ਤਸਹਸ੍ਰਂ ਤੁ ਲੋਕਾਨਾਂ ਜ੍ਞਾਤਮੇਵ ਹਿ । ਭਵਿष੍ਯਮੇਤਦृषਿਣਾ ਲਕ੍ਸ਼ਾਰ੍ਦ੍ਧਂ ਸਂਖ੍ਯਯਾ ਕृਤਮ੍
ਸਕੰਦ ਦਾ ਜਾਣਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਸੌ ਹਜ਼ਾਰ ਲੋਕ-ਬਰਗਾਂ ਵਰਗ ਹੈ; ਇਹ ਭਵਿੱਖ-ਕਥਾ ਦਰਸ਼ਕ ਨੇ ਦਸ਼ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਅਤੇ ਪੰਜ ਸਹਜ਼ਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਰਚੀ ਹੈ।
ਤਚ੍ਛ੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਪੁਰੁषੋ ਭਕ੍ਤ੍ਯਾ ਇਦਂ ਫਲਮਵਾਪ੍ਨੁਯਾਤ੍ । ऋਦ੍ਧਿਰ੍ਵृਦ੍ਧਿਸ੍ਤਥਾ ਸ਼੍ਰੀਸ਼੍ਚ ਭਵਨ੍ਤਿ ਤਸ੍ਯ ਨਿਸ਼੍ਚਿਤਮ੍
ਇਹ ਸ਼੍ਰਧਾ ਨਾਲ ਸੁਣਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਇਸ ਦਾ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ: ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਉਸ ਨੂੰ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ, ਵਾਧਾ ਅਤੇ ਸ਼ੋਭਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵੇਗੀ।
ਸੁਮਨ੍ਤੁਰੁਵਾਚ ਸ਼ृਣੁष੍ਵੇਦਂ ਮਹਾਬਾਹੋ ਪੁਰਾਣਂ ਪਞ੍ਚਲਕ੍ਸ਼ਣਮ੍ । ਯਚ੍ਛ੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਮੁਚ੍ਯਤੇ ਰਾਜਨ੍ਪੁਰੁषੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਹਤ੍ਯਯਾ
ਸੁਮੰਤ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੁਣ ਸੁਣੋ ਇਹ ਪੰਜ ਲਛਣਾਂ ਵਾਲਾ ਮਹਾਭਾਰਤ-ਪੁਰਾਣ; ਇਸ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ ਚਾਹੇ ਰਾਜਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਆਦਮੀ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਹੱਤਿਆ ਦੇ ਪਾਪ ਤੋਂ ਵੀ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਪਰ੍ਵਾਣਿ ਚਾਤ੍ਰ ਵੈ ਪਞ੍ਚ ਕੀਰ੍ਤਿਤਾਨਿ ਸ੍ਵਯਮ੍ਭੁਵਾ । ਪ੍ਰਥਮਂ ਕਥ੍ਯਤੇ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਂ ਦ੍ਵਿਤੀਯਂ ਵੈष੍ਣਵਂ ਸ੍ਮृਤਮ੍
ਉਸ ਪਰੰਪਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਵੈਜਾਤ ਨੇ ਪੰਜ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਪਰਵ ਵਰਣੇ ਹਨ: ਪਹਿਲਾ ਬ੍ਰਾਹਮਾ (ਪਰਵ), ਦੂਜਾ ਵੈਸ਼ਣਵ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਤृਤੀਯਂ ਸ਼ੈਵਮਾਖ੍ਯਾਤਂ ਚਤੁਰ੍ਥਂ ਤ੍ਵਾष੍ਟ੍ਰਮੁਚ੍ਯਤੇ । ਪਞ੍ਚਮਂ ਪ੍ਰਤਿਸਰ੍ਗਾਖ੍ਯਂ ਸਰ੍ਵਲੋਕੈਃ ਸੁਪੂਜਿਤਮ੍
ਤੀਜਾ ਸ਼ੈਵ ਨਾਮੀ ਹੈ, ਚੌਥਾ ਤਵਸ਼ਤਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਪੰਜਵਾਂ ਪ੍ਰਤਿਸਰਗਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਰੀਆਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਸਨਮਾਨਿਤ ਹੈ।
ਏਤਾਨਿ ਤਾਤ ਪਰ੍ਵਾਣਿ ਲਕ੍ਸ਼ਣਾਨਿ ਨਿਬੋਧ ਮੇ । ਸਰ੍ਗਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਤਿਸਰ੍ਗਸ਼੍ਚ ਵਂਸ਼ੋ ਮਨ੍ਵਨ੍ਤਰਾਣਿ ਚ
ਹੇ ਪਿਤਾ, ਮੇਨੂੰ ਇਹ ਪਰਵ ਅਤੇ ਉਹਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਦੱਸੋ: ਸਰਜਨਾ ਅਤੇ ਪੁਨਰਸਰਜਨਾ, ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ ਅਤੇ ਮਨੁਵੰਤਰ।
ਵਂਸ਼ਾਨੁਚਰਿਤਂ ਚੈਵ ਪੁਰਾਣਂ ਪਞ੍ਚਲਕ੍ਸ਼ਣਮ੍ । ਚਤੁਰ੍ਦਸ਼ਭਿਰ੍ਵਿਦ੍ਯਾਭਿਰ੍ਭੂषਿਤਂ ਕੁਰੁਨਨ੍ਦਨ
ਇਹ ਪੁਰਾਣ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਮੁੱਖ ਲਛਣ ਮੌਜੂਦ ਹਨ; ਇਹ ਚੌਦਾਂ ਵਿਦਿਆਰੰਗਾਂ ਨਾਲ ਢਾਂਕੀ ਹੋਈ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਸੰਬੋਧਨ ਕੁਰੁ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਵੰਸ਼ਜ ਨੂੰ ਹੈ।
ਅਙ੍ਗਾਨਿ ਚਤੁਰੋ ਵੇਦਾ ਮੀਮਾਂਸਾ ਨ੍ਯਾਯਵਿਸ੍ਤਰਃ । ਪੁਰਾਣਂ ਧਰ੍ਮਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਂ ਚ ਵਿਦ੍ਯਾ ਹ੍ਯੇਤਾਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਦਸ਼
ਚਾਰ ਲਿੰਬ ਵੈਦ ਹਨ; ਮੀਮਾਂਸਾ ਅਤੇ ਨਿਆਏ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਵਿਸਤਾਰਤ ਵਿਆਖਿਆ ਹਨ। ਇਹ ਪੁਰਾਣ ਧਰਮ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਚੌਦਾਂ ਵਿਦਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਾ ਕੇ ਗਿਆਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦੋ ਧਨੁਰ੍ਵੇਦੋ ਗਾਨ੍ਧਰ੍ਵਸ਼੍ਚੈਵ ਤੇ ਤ੍ਰਯਃ । ਅਰ੍ਥਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਂ ਚਤੁਰ੍ਥਂ ਤੁ ਵਿਦ੍ਯਾ ਹ੍ਯष੍ਟਾਦਸ਼ੈਵ ਤਾਃ
ਆਯੁਰਵੇਦ, ਧਨੁਰਵੇਦ ਅਤੇ ਗਾਂਧਰਵ ਤਿੰਨ ਕਲਾਵਾਂ ਹਨ; ਅਰਥਸ਼ਾਸਤਰ ਚੌਥੀ ਹੈ — ਇਹਨਾਂ ਅਠਾਰਾਂ ਵਿਦਿਆਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਪ੍ਰਥਮਂ ਕਥ੍ਯਤੇ ਸਰ੍ਗੋ ਭੂਤਾਨਾਮਿਹ ਸਰ੍ਵਸ਼ਃ । ਯਚ੍ਛ੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਪਾਪਨਿਰ੍ਮੁਕ੍ਤੋ ਯਾਤਿ ਸ਼ਾਨ੍ਤਿਮਨੁਤ੍ਤਮਾਮ੍
ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ (ਸਰਗ) ਵਰਣਿਤ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਪਾਪੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਅਤੇ ਪਰਮ ਸ਼ਾਂਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਜਗਦਾਸੀਤ੍ਪੁਰਾ ਤਾਤ ਤਮੋਭੂਤਮਲਕ੍ਸ਼ਣਮ੍ । ਅਵਿਜ੍ਞੇਯਮਤਰ੍ਕ੍ਯਂ ਚ ਪ੍ਰਸੁਪ੍ਤਮਿਵ ਸਰ੍ਵਸ਼ਃ
ਹੁਣੇ ਹੀ ਬਹੁਤ ਪਹਿਲਾਂ ਸੰਸਾਰ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਆਕ੍ਰਿਤੀ ਰਹਿਤ ਅਤੇ ਅਸਪਸ਼ਟ; ਸਭ ਕੁਝ ਬੇਹਦ ਸੁੰਨ, ਆਮ ਨਿਰਣਏ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਅਤੇ ਅਜਾਣਵਾਂ ਵਰਗਾ ਪਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।
ਤਤਃ ਸ ਭਗਵਾਨੀਸ਼ੋ ਹ੍ਯਵ੍ਯਕ੍ਤੋ ਵ੍ਯਞ੍ਜਯਨ੍ਨਿਦਮ੍ । ਮਹਾਭੂਤਾਨਿ ਵृਤ੍ਤੌਜਾਃ ਪ੍ਰੋਤ੍ਥਿਤਸ੍ਤਮਨਾਸ਼ਨਃ
ਤਦ ਪ੍ਰਭੂ, ਪਰਮ ਸਤ੍ਯ, ਅਅਵਿਕਾਰ ਅਵਯਵ ਨੇ ਇਸ ਪ੍ਰਗਟ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ: ਮਹਾ ਤੱਤ ਵਿਰੋਧੀ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਉਠੇ, ਮੂਲ ਅੰਧਕਾਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਜਵਲਿਤ ਕਰਦੇ ਅਤੇ ਨਾਸ਼ ਕਰਦੇ ਹੋਏ।
ਯੋऽਸਾਵਤੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯੋऽਗ੍ਰਾਹ੍ਯਃ ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮੋऽਵ੍ਯਕ੍ਤਃ ਸਨਾਤਨਃ । ਸਰ੍ਵਭੂਤਮਯੋऽਚਿਨ੍ਤ੍ਯਃ ਸ ਏष ਸ੍ਵਯਮੁਤ੍ਥਿਤਃ
ਜੋ ਇੰਦਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸੀਘਰ ਹੈ, ਅਗਿਆਤੀ, ਸੁਕਸ਼ਮ, ਅਵਿਕਾਰਿਤ ਅਤੇ ਸਦੀਵੀ — ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵਾਦਮਾਨ, ਚਿੰਤਨ ਤੋਂ ਪਰੇ — ਉਹੀ ਆਤਮਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਉੱਭਰੀ।
ਯੋऽਸੌ षਡ੍ਵਿਂਸ਼ਕੋ ਲੋਕੇ ਤਥਾ ਯਃ ਪੁਰੁषੋਤ੍ਤਮਃ । ਭਾਸ੍ਕਰਸ਼੍ਚ ਮਹਾਬਾਹੋ ਪਰਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਚ ਕਥ੍ਯਤੇ
ਉਹ ਜਿਸ ਦਾ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਛੱਬੀ ਦਾ ਹੋਰ ਰੂਪ ਹੈ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਉੱਤਮ; ਹੇ ਬਲਵਾਨ, ਉਸਨੂੰ ਸੂਰਜ ਅਤੇ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮਣ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਸੋऽਭਿਧ੍ਯਾਯ ਸ਼ਰੀਰਾਤ੍ਸ੍ਵਾਤ੍ਸਿਸृਕ੍ਸ਼ੁਰ੍ਵਿਵਿਧਾਃ ਪ੍ਰਜਾਃ । ਅਤ ਏਵ ਸਸਰ੍ਜਾਦੌ ਤਾਸੁ ਵੀਰ੍ਯਮਵਾਸृਜਤ੍
ਉਸਨੂੰ ‘ਸਰੀਰ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਜੀਵ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਥਮ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਜੀਵਨ-ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਵੀ ਪ੍ਰਸਿੱਤ ਕੀਤੀਆਂ।
ਯਸ੍ਮਾਦੁਤ੍ਪਦ੍ਯਤੇ ਸਰ੍ਵਂ ਸਦੇਵਾਸੁਰਮਾਨੁषਮ੍ । ਬੀਜਂ ਸ਼ੁਕ੍ਰਂ ਤਥਾ ਰੇਤ ਉਗ੍ਰਂ ਵੀਰ੍ਯਂ ਚ ਕਥ੍ਯਤੇ
ਜਿਸ ਤੋਂ ਸਭ — ਦੇਵ, ਦੈਵ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ — ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ: ਬੀਜ (ਬੀਜ), ਸ਼ੁਕ੍ਰ (ਅੰਡ), ਤੇਜਸ ਕੇ ਅੰਕੜੇ (ਰੇਟਾ), ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀ (ਵੀਰਯ) ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਂ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ।