ਗਾਤ੍ਰਤ੍ਰਯਂ ਵਿਰੂਪਂ ਸ੍ਯਾਦ੍ਦ੍ਵਿਤੀਯਂ ਵਾ ਸ੍ਵਰੂਪਤਃ
ਤੇਰੇ ਤਿੰਨ ਅੰਗਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਵਿਗੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਦੂਜਾ ਆਪਣੇ ਅਸਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੈ।
ਦੁਰ੍ਲ੍ਲਂਘ੍ਯਾ ਪ੍ਰਕृਤਿਃ ਸਾਕ੍ਸ਼ਾਦਨੁਭੂਤਕਰੀ ਭਵੇਤ੍
ਕੁਦਰਤ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਨਾ ਬਹੁਤ ਔਖਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਹ ਸਿੱਧਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਵਾਉਂਦੀ ਹੈ।
ਵਿਪ੍ਰਸ੍ਯੈਵਂ ਵਚਃ ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਜਗਾਮਾਦਰ੍ਸ਼ਨਂ ਸ਼ਨੈਃ
ਵਿਦਵਾਨ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਉਹ ਥੋੜਾ-ਥੋੜਾ ਕਰਕੇ ਨਜ਼ਰੋਂ ਗਾਇਬ ਹੋ ਗਈ।
ਮੂਲਜਾਲਕਵਿਪ੍ਰੇਣ ਪृष੍ਟਃ ਪ੍ਰਾਹਾਮਰਾਵਤੀਮ੍
ਮੂਲਜਾਲ ਵਾਲੇ ਵਿਦਵਾਨ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ ਤਾਂ, ਉਸ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, 'ਅਮਰਾਵਤੀ।'
ਸ਼ਕ੍ਰਸ੍ਯਾਵਸਰੇ ਵृਤ੍ਤੇ ਵ੍ਰਜਨ੍ਤ੍ਯਾਃ ਸ੍ਵਗृਹਂ ਮਯਾ
ਜਦੋਂ ਇੰਦ੍ਰ ਦਾ ਸਮਾਂ ਲੰਘ ਗਿਆ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਾਪਸ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ, ਤੇ ਮੈਂ—
ਵਿਦ੍ਯਯਾ ਕਲਯਾ ਚਾਪਿ ਪੌਰੁषੇਣ ਵ੍ਰਤੇਨ ਚ
ਵਿਦਿਆ, ਹੁਨਰ, ਮਰਦਾਨਗੀ ਅਤੇ ਵ੍ਰਤ ਦੇ ਪਾਲਣ ਨਾਲ—
ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਸ੍ਤਮਥੋਵਾਚ ਮੁਗ੍ਧਾ ਦਗ੍ਧਾਗ੍ਨਿਸਂਭਵਾ
ਫਿਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, 'ਓ ਮਾਸੂਮ, ਜੋ ਅੱਗ ਤੋਂ ਜਲ ਕੇ ਜਨਮੀ ਹੈ—'
ਤਸ੍ਯੈਤਦ੍ਵਚਨਂ ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਸ ਸਿਦ੍ਧਃ ਸੁਵਿਸ਼ੁਦ੍ਧਧੀਃ
ਉਸ ਦੇ ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਉਹ ਸਿਧ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਵਿੱਤਰ ਸੀ—
ਕਦਾਚਿਚ੍ਚ ਰਤਾ ਤੇਨ ਸ੍ਵਰ੍ਗਮਾਰ੍ਗਂ ਯਦृਚ੍ਛਯਾ
ਇੱਕ ਵਾਰੀ, ਉਸ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਉਹ ਸੁਣਦੇ-ਸੁਣਦੇ ਸਵਰਗ ਦੇ ਰਾਹ ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਗਈ।
ਮੂਲਜਾਲੈਰ੍ਵਰ੍ਤਯਂਤਂ ਮਹਾਕਾਲਵਨਾਸ਼੍ਰਯਮ੍
ਮੂਲਜਾਲ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੇ ਸਹਾਰੇ, ਉਹ ਮਹਾਂਕਾਲਵਨ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ।
ਦਰ੍ਸ਼ਨਾਦਥ ਸਂਭਾषਾਦੁਪਕਾਰਾਤ੍ਸਹਾਸਨਾਤ੍
ਮਿਲਣ, ਗੱਲਬਾਤ, ਮਦਦ ਅਤੇ ਹੱਸਣ ਨਾਲ—
ਨ ਦਰ੍ਸ਼ਨਂ ਨ ਸਂਭਾषਾ ਕਦਾਚਿਤ੍ਸਹ ਤੇਨ ਮੇ
ਕਦੇ ਵੀ ਮੇਰਾ ਉਸ ਨਾਲ ਨਾ ਮਿਲਣਾ, ਨਾ ਗੱਲਬਾਤ, ਨਾ ਇਕੱਠ ਹੋਣਾ ਹੋਇਆ।
ਇਤ੍ਯੇਵਮੁਕ੍ਤ੍ਵਾ ਰਂਭੋਰੂ ਰਂਭਾ ਜਂਭਾਰਿਣੋਂਤਿਕਮ੍
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਹਿ ਕੇ, ਸੁੰਦਰ ਪੈਰਾਂ ਵਾਲੀ ਰੰਭਾ ਜੰਭ ਦੇ ਵਿਰੋਧੀ ਕੋਲ ਚਲੀ ਗਈ।
ਗਤ੍ਵਾ ਨਿਵੇਦਯਾਮਾਸ ਸ੍ਨੇਹਵ੍ਰਤਵਿਚੇष੍ਟਿਤਮ੍
ਉਹ ਉਥੇ ਗਈ ਤੇ ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਵ੍ਰਤ ਦੀਆਂ ਕਰਤੂਤਾਂ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀਆਂ।
ਸ਼ਕ੍ਰਃ ਪ੍ਰੋਵਾਚ ਚਾਰ੍ਵਂਗੀਂ ਗੀਰ੍ਵਾਣਹृਦਯਂਗਮਾਮ੍
ਇੰਦ੍ਰ ਨੇ ਉਸ ਸੁੰਦਰ ਨੂੰ, ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਵੱਸ ਗਈ ਸੀ, ਆਖਿਆ।
ਦਿਵ੍ਯਮਾਲ੍ਯਾਂਬਰਧਰਂ ਦਿਵ੍ਯਸ੍ਰਗੁਨੁਲੇਪਨਮ੍
ਉਹ ਦਿਵਿਆ ਮਾਲਾ ਤੇ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨੀ ਹੋਈ, ਦਿਵਿਆ ਉੰਗਣ ਤੇ ਲੇਪ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਸੀ—
ਤਤ੍ਰਸ੍ਥਃ ਸ ਦ੍ਵਿਜੋ ਭੋਗੀਵਿਭੁਨਕ੍ਤਿ ਸਹ ਰਂਭਯਾ
ਉਥੇ ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਰੰਭਾ ਦੇ ਨਾਲ, ਸੁਖ-ਸਾਥੀ ਹੋ ਕੇ ਆਨੰਦ ਮਾਣਦਾ ਹੈ।
ਰਾਜ੍ਯਸ਼੍ਰਿਯਂ ਜਗਤਿ ਸਰ੍ਵਜਨੋਪਭੋਗ੍ਯਾਮਾਪ੍ਨੋਤਿ ਸ਼ਕ੍ਰਸ਼ਿਵਕੇਸ਼ਵਯੋਰ੍ਨਿਵਾਸਮ੍
ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਰਾਜਸੀ ਖੁਸ਼ੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰ, ਸ਼ਿਵ ਤੇ ਕੇਸ਼ਵ ਦੇ ਵਾਸ ਸਥਾਨ ਨੂੰ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਤਿਲਕਵ੍ਰਤਵਰ੍ਣਨਮ੍ ਦੁਰ੍ਗਾਸੂਰ੍ਯਾਗ੍ਨਿਸੋਮਾਨਾਂ ਵ੍ਰਤਾਨਿ ਮਧੁਸੂਦਨ
ਤਿਲਕ ਵ੍ਰਤ ਦੀ ਵਰਣਨਾ—
ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਾਂਤਰੇषੁ ਦृष੍ਟਾਨਿ ਤਵ ਬੁਦ੍ਧਿਗਤਾਨਿ ਚ
ਦੁਰਗਾ, ਸੂਰਜ, ਅੱਗ ਤੇ ਸੋਮ ਦੇ ਵ੍ਰਤ, ਹੇ ਮਧੁਸੂਦਨ, ਹੋਰ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵੇਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਤੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਪ੍ਰਤਿਪਤ੍ਕ੍ਰਮਯੋਗੇਨ ਵਿਹਿਤਾ ਯਸ੍ਯ ਯਾ ਤਿਥਿਃ
ਜਿਸ ਦਿਨ ਚੰਦ੍ਰਮਾਂ ਦੇ ਕਲੰਡਰ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸ ਲਈ ਜੋ ਤਿਥੀ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਹੋਈ ਹੈ,
ਸ਼ੁਕ੍ਲਾ ਤਸ੍ਯਾਂ ਪ੍ਰਕੁਰ੍ਵੀਤ ਸ੍ਨਾਨਂ ਨਿਯਮਤਤ੍ਪਰਃ
ਉਸ ਚੜ੍ਹਦੇ ਪੱਖ ਵਿੱਚ, ਮਨ ਲਾ ਕੇ ਨਿਯਮ ਨਾਲ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਨਾਰੀ ਨਰੋ ਵਾ ਰਾਜੇਨ੍ਦ੍ਰ ਸਂਤਰ੍ਪ੍ਯ ਪਿਤृਦੇਵਤਾਃ
ਚਾਹੇ ਔਰਤ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਮਰਦ, ਰਾਜਾ, ਪਿਤਰਾਂ ਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰ ਕੇ,
ਪਿष੍ਟਾਤਕੇਨ ਵਿਲਿਖੇਦ੍ਵਤ੍ਸਰਂ ਪੁਰੁषਾਕृਤਿਮ੍
ਆਟੇ ਤੇ ਮਿਠਿਆਈ ਨਾਲ ਇੱਕ ਸਾਲ ਲਈ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਆਕৃতি ਬਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਦੀਪੈਸ਼੍ਚਾਪਿ ਸਨੈਵੇਦ੍ਯੈਃ ਪੂਜਯੇਦ੍ਵਤ੍ਸਰਂ ਤਦਾ ਪੂਜਯੇਦ੍ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਾਨ੍ਵਿਦ੍ਵਾਨ੍ਮਂਤ੍ਰੈਰ੍ਵੇਦੋਦਿਤੈਃ ਸ਼ੁਭੈਃ
ਦੀਵੇ ਤੇ ਭੋਗ ਨਾਲ, ਉਸ ਆਕৃতি ਦੀ ਇੱਕ ਸਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਗਿਆਨਵਾਨ ਵਿਦਵਾਨ ਸ਼ੁਭ ਮੰਤਰਾਂ ਨਾਲ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਸਂਵਤ੍ਸਰੋऽਸਿ ਪਰਿਵਤ੍ਸਰੋਸੀਡਾ ਵਤ੍ਸਰੋऽਭਿਤ੍ਸਰੋऽਸਿ ਉषਸਸ੍ਤੇ ਕਲ੍ਪਂਤਾਮਹੋਰਾਤ੍ਰਾਸ੍ਤੇ ਕਲ੍ਪਂਤਾਮਰ੍ਧਮਾਸਸ੍ਤੇ ਕਲ੍ਪਤਾਂ ਮਾਸਾਸ੍ਤੇ ਕਲ੍ਪਤਾਮृਤਵਸ੍ਤੇ ਕਲ੍ਪਨ੍ਤਾਂ ਸਂਵਤ੍ਸਰਸ੍ਤੇ ਕਲ੍ਪਤਾਮ੍
ਤੂੰ ਸਾਲ ਹੈਂ, ਤੂੰ ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਚੱਕਰ ਹੈਂ, ਤੂੰ ਆਨੰਦ ਹੈਂ, ਤੂੰ ਸਾਲ ਹੈਂ, ਤੂੰ ਆਉਣ ਵਾਲਾ ਹੈਂ; ਤੇਰੇ ਸਵੇਰੇ ਚਿਰ ਰਹਿਣ, ਤੇਰੇ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਚਿਰ ਰਹਿਣ, ਤੇਰੇ ਅੱਧੇ ਮਹੀਨੇ ਚਿਰ ਰਹਿਣ, ਤੇਰੇ ਮਹੀਨੇ ਚਿਰ ਰਹਿਣ, ਤੇਰੇ ਰੁੱਤਾਂ ਚਿਰ ਰਹਿਣ, ਤੇਰੇ ਸਾਲ ਚਿਰ ਰਹਿਣ।
ਏਵਮਭ੍ਯਰ੍ਚ੍ਯ ਵਾਸੋਭਿਃ ਪਸ਼੍ਚਾਤ੍ਤਮਭਿਵੇष੍ਟਯੇਤ੍
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੂਜਾ ਕਰ ਕੇ, ਫਿਰ ਉਸ ਆਕृति ਨੂੰ ਕਪੜੇ ਨਾਲ ਲਪੇਟਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਤਤਸ੍ਤਂ ਪ੍ਰਾਰ੍ਥਯੇਤ੍ਪਸ਼੍ਚਾਤ੍ਪੁਰਃ ਸ੍ਥਿਤ੍ਵਾ ਕृਤਾਂਜਲਿਃ 4.8.
ਫਿਰ, ਉਸ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਖੜ੍ਹ ਹੋ ਕੇ, ਮਨੁੱਖ ਮੰਗ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਏਵਮੁਕ੍ਤ੍ਵਾ ਯਥਾਸ਼ਕ੍ਤਿ ਦਦ੍ਯਾਦ੍ਵਿਪ੍ਰਾਯ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਾਮ੍
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਹਿ ਕੇ, ਆਪਣੀ ਸਮਰਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਦਾਨ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਤਤਃ ਪ੍ਰਭृਤ੍ਯਨੁਦਿਨਂ ਤਿਲਕਾਲਂਕृਤਂ ਮੁਖਮ੍
ਫਿਰ, ਹਰ ਰੋਜ਼, ਮੂੰਹ 'ਤੇ ਤਿਲਕ ਲਾ ਕੇ ਸਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।