ਪ੍ਰਬੋਧੇऽਪਿ ਕੁਤਃ ਸੌਖ੍ਯਂ ਕਾਰ੍ਯੈਰੁਪਹਤਾਤ੍ਮਨਃ
ਜਦੋਂ ਮਨ ਉੱਤੇ ਕੰਮਾਂ ਦਾ ਭਾਰ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਜਾਗਣ 'ਤੇ ਵੀ ਕਿਵੇਂ ਸੁਖ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ?
ਪ੍ਰਾਤਰ੍ਮੂਤ੍ਰਪੁਰੀषਾਭ੍ਯਾਂ ਮਧ੍ਯਾਹ੍ਨੇ ਤੁ ਬੁਭੁਕ੍ਸ਼ਯਾ 4.4.
ਸਵੇਰੇ ਪੇਸ਼ਾਬ ਤੇ ਪਖਾਣ ਨਾਲ, ਤੇ ਦਪਹਿਰ ਨੂੰ ਭੁੱਖ ਨਾਲ।
ਅਰ੍ਥਸ੍ਯੋਪਾਰ੍ਜਨੇ ਦੁਃਖਮਰ੍ਜਿਤਸ੍ਯਾਪਿ ਰਕ੍ਸ਼ਣੇ
ਧਨ ਕਮਾਉਣ ਵਿੱਚ ਦੁੱਖ ਹੈ, ਤੇ ਜੋ ਕਮਾਇਆ ਉਸ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣ ਵਿੱਚ ਵੀ।
ਚੌਰੇਭ੍ਯਃ ਸਲਿਲਾਦਗ੍ਨੇਃ ਸ੍ਵਜਨਾਤ੍ਪਾਰ੍ਥਿਵਾਦਪਿ
ਚੋਰਾਂ ਤੋਂ, ਪਾਣੀ ਤੋਂ, ਅੱਗ ਤੋਂ, ਆਪਣੇ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ, ਤੇ ਰਾਜੇ ਤੋਂ ਵੀ।
ਖੇ ਯਾਤਂ ਪਕ੍ਸ਼ਿਭਿਰ੍ਮਾਂਸਂ ਭਕ੍ਸ਼੍ਯਤੇ ਸ਼੍ਵਾਪਦੈਰ੍ਭੁਵਿ
ਜੋ ਅਸਮਾਨ 'ਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪੰਛੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਖਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਮਾਸ ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਵੱਲੋਂ।
ਵਿਮੋਹਯਤਿ ਸਂਪਤ੍ਸੁ ਤਾਪਯਂਤਿ ਵਿਪਤ੍ਤਿषੁ
ਸਮ੍ਰਿਧੀ ਵਿੱਚ ਇਹ ਭਟਕਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਮੁਸੀਬਤ ਵਿੱਚ ਤਕਲੀਫ਼ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਯਥਾਰ੍ਥਪਤਿਰੁਦ੍ਵਿਗ੍ਨੋ ਯਸ਼੍ਚ ਸਰ੍ਵਾਰ੍ਥਨਿਃਸ੍ਪृਹਃ
ਜਿਵੇਂ ਧਨ ਦਾ ਮਾਲਕ ਚਿੰਤਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੋ ਸਭ ਵਸਤੂਆਂ ਤੋਂ ਨਿਰਲੇਪ ਹੈ।
ਸ਼ੀਤੇਨ ਦੁਃਖਂ ਹੇਮਂਤੇ ਗ੍ਰੀष੍ਮੇ ਤਾਪੇਨ ਦਾਰੁਣਮ੍
ਸਰਦੀ ਵਿੱਚ ਠੰਡ ਨਾਲ ਦੁੱਖ, ਤੇ ਗਰਮੀ ਵਿੱਚ ਤਪਸ਼ ਨਾਲ ਕਠੋਰ ਪੀੜਾ।
ਵਿਵਾਹਵਿਸ੍ਤਰੇ ਦੁਃਖਂ ਤਦ੍ਗਰ੍ਭੋਦ੍ਵਹਨੇ ਪੁਨਃ
ਵਿਆਹ ਦੀ ਲੰਬੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵਿੱਚ ਦੁੱਖ ਹੈ, ਤੇ ਗਰਭ ਧਾਰਣ ਵਿੱਚ ਫਿਰ ਦੁੱਖ।
ਦਨ੍ਤਾਕ੍ਸ਼ਿਰੌਗੈਃ ਪੁਤ੍ਰਸ੍ਯ ਹਾ ਕष੍ਟਂ ਕਿਂ ਕਰੋਮ੍ਯਹਮ੍
ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਦੰਦ ਤੇ ਦੁੱਧ ਨਾਲ, 'ਹਾਏ, ਇਹ ਕਿੰਨਾ ਔਖਾ ਹੈ! ਮੈਂ ਕੀ ਕਰਾਂ?'
ਅਮੀ ਪ੍ਰਾਘੂਰ੍ਣਕਾਃ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਾ ਭਕ੍ਤਚ੍ਛੇਦੇ ਚ ਮੇ ਗृਹੇ
ਇਹ ਚਲਾਊ ਲੋਕ ਆ ਗਏ ਹਨ, ਤੇ ਮੇਰੇ ਘਰ 'ਚ ਖਾਣਾ ਘੱਟ ਪਿਆ ਹੈ।
ਪ੍ਰਦਾਨਕਾਲੇ ਕਨ੍ਯਾਯਾਃ ਕੀਦृਸ਼ਸ਼੍ਚ ਵਰੋ ਭਵੇਤ੍ 4.4.
ਕੁੜੀ ਦੇ ਵਿਆਹ ਵੇਲੇ, ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਵਰ ਹੋਵੇਗਾ?
ਕੁਟੁਂਬਚਿਂਤਾਕੁਲਿਤਸ੍ਯ ਪੁਂਸਃ ਸ਼੍ਰੁਤਂ ਚ ਸ਼ੀਲਂ ਚ ਗੁਣਾਸ਼੍ਚ ਸਰ੍ਵੇ
ਜੋ ਆਦਮੀ ਘਰ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਨਾਲ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਵਿਦਿਆ, ਚਰਿਤਰ ਤੇ ਸਾਰੇ ਗੁਣ।
ਰਾਜ੍ਯੇਪਿ ਚ ਮਹਦ੍ਦੁਃਖਂ ਸਂਧਿਵਿਗ੍ਰਹਚਿਂਤਯਾ
ਰਾਜ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਵੀ, ਗਠਜੋੜ ਤੇ ਵਿਗੜੇ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਨਾਲ ਵੱਡਾ ਦੁੱਖ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਸਜਾਤੀਯਾਦ੍ਵਧਃ ਪ੍ਰਾਯਃ ਸਰ੍ਵੇषਾਮੇਵ ਦੇਹਿਨਾਮ੍
ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ, ਆਪਣੀ ਜਾਤੀ ਵੱਲੋਂ ਮਾਰਿਆ ਜਾਣਾ ਆਮ ਹੈ।
ਨਾਪ੍ਰਧृष੍ਯਬਲਃ ਕਸ਼੍ਚਿਨ੍ਨृਪਃ ਖ੍ਯਾਤੋਸ੍ਤਿ ਭੂਤਲੇ
ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਕੋਈ ਰਾਜਾ ਐਸਾ ਨਹੀਂ, ਜਿਸ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਅਟੱਲ ਹੋਵੇ।
ਆ ਜਨ੍ਮਨਃ ਪ੍ਰਭृਤਿ ਦੁਃਖ ਮਯਂ ਸ਼ਰੀਰਂ ਕਰ੍ਮਾਤ੍ਮਕਂ ਤਵ ਮਯਾ ਕਥਿਤਂ ਨਰੇਨ੍ਦ੍ਰ
ਰਾਜਾ ਜੀ, ਜਨਮ ਤੋਂ ਹੀ ਇਹ ਸਰੀਰ ਦੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਤੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਅਧੀਨ ਚਲਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸਮਝਾਇਆ ਸੀ।
ਪਾਪਭੇਦਾਖ੍ਯਾਨਵਰ੍ਣਨਮ੍ ਨਰਕਾਰ੍ਣਵਘੋਰੇषੁ ਯਾਤਨਾ ਪਾਪਮੁਚ੍ਯਤੇ
ਨਰਕ ਦੇ ਡਰਾਉਣੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਯਾਤਨਾਵਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਪਾਪਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਤੇ ਜਾਣੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਅਧਰ੍ਮਭੇਦਾ ਵਿਜ੍ਞੇਯਾਸ਼੍ਚਿਤ੍ਤਵृਤ੍ਤਿਪ੍ਰਭੇਦਤਃ
ਅਧਰਮ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪ ਮਨ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਚਲਣਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਸਮਝਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।
ਤਤ੍ਰ ਯੇ ਪਾਪਨਿਚਯਾਃ ਸ੍ਥੂਲਾ ਨਰਕਹੇਤਵਃ
ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਪਾਪਾਂ ਦੇ ਮੋਟੇ ਢੇਰ ਹਨ, ਉਹ ਨਰਕ ਦੇ ਕਾਰਨ ਬਣਦੇ ਹਨ।
ਪਰਸ੍ਤ੍ਰੀष੍ਵਥ ਸਂਕਲ੍ਪਸ਼੍ਚੇਤਸਾਨਿष੍ਟਚਿਂਤਨਮ੍
ਪਰਾਈ ਔਰਤ ਵੱਲ ਮਨ ਵਿੱਚ ਇਰਾਦਾ ਕਰਨਾ ਤੇ ਮੰਦੇ ਵਿਚਾਰ ਸੋਚਣਾ—
ਅਨਿਬਦ੍ਧਪ੍ਰਲਾਪਿਤ੍ਵਮਸਤ੍ਯਂ ਚਾਪ੍ਰਿਯਂ ਚ ਯਤ੍
ਬਿਨਾ ਰੋਕ-ਟੋਕ ਦੇ ਬੋਲਣਾ, ਝੂਠ ਬੋਲਣਾ ਤੇ ਜੋ ਕੁਝ ਨاپਸੰਦ ਹੈ, ਉਹ ਕਰਨਾ—
ਅਭਕ੍ਸ਼੍ਯਭਕ੍ਸ਼ਣਂ ਹਿਂਸਾ ਮਿਥ੍ਯਾ ਕਾਮਸ੍ਯ ਸੇਵਨਮ੍
ਜੋ ਖਾਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦਾ, ਉਹ ਖਾਣਾ, ਹਿੰਸਾ ਕਰਨਾ, ਤੇ ਝੂਠੀ ਇੱਛਾ ਵਿੱਚ ਲੱਗਣਾ—
ਇਤ੍ਯੇਤਦ੍ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਵਿਧਂ ਕਰ੍ਮ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਂ ਸਸਾਧਨਮ੍ ।। ਤੇषਾਂ ਭੇਦਂ ਪੁਨਰ੍ਵਚ੍ਮਿ ਯੇषਾਂ ਫਲਮਨਂਤਕਮ੍ )। ੭ ' ਯੇ ਦ੍ਵਿषਂਤਿ ਮਹਾਦੇਵਂ ਸਂਸਾਰਾਰ੍ਣਵਤਾਰਣਮ੍
ਇਹ ਦਵਾਰਾ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਰਮ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਧਨ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭੇਦ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਫਲ ਅੰਤਹੀਨ ਹਨ। ਜੋ ਮਹਾਦੇਵ ਨੂੰ ਵਿਰੋਧ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਪਾਰ ਲੰਘਾਉਣ ਵਾਲਾ ਹੈ—
ਮਹਾਪਾਤਕਿਨਸ਼੍ਚੈਤੇ ਤਤ੍ਸਂਸਰ੍ਗੀ ਚ ਪਂਚਮਃ
ਇਹ ਸਭ ਵੱਡੇ ਪਾਪੀ ਹਨ, ਤੇ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪੰਜਵਾਂ ਪਾਪੀ ਹੈ।
ਕ੍ਰੋਧਾਦ੍ਦ੍ਵੇषਾਦ੍ਭਯਾਲ੍ਲੋਭਾਦ੍ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਂ ਵਿਸ਼ਸਂਤਿ ਯੇ । 4.5.
ਜੋ ਗੁੱਸੇ, ਵਿਰੋਧ, ਡਰ ਜਾਂ ਲਾਲਚ ਕਰਕੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਮਾਰਦੇ ਹਨ—
ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਂ ਚ ਸਮਾਹੂਯ ਯਾਚਮਾਨਮਕਿਞ੍ਚਨਮ੍
ਤੇ ਜੋ ਕਿਸੇ ਮੰਗਣ ਵਾਲੇ ਤੇ ਗਰੀਬ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਬੁਲਾਕੇ—
ਯਸ੍ਤੁ ਵਿਦ੍ਯਾਭਿਮਾਨੇਨ ਨਿਤ੍ਯਂ ਜਯਤਿ ਵੈ ਦ੍ਵਿਜਾਨ੍
ਤੇ ਜੋ ਵਿਦਿਆ ਦੇ ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਸਦਾ ਦੋਵਾਂ ਜਨਮ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਹਰਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ—
ਮਿਥ੍ਯਾਗੁਣੈਃ ਸ੍ਵਮਾਤ੍ਮਾਨਂ ਨਯਤ੍ਯੁਤ੍ਕਰ੍षਣਂ ਬਲਾਤ੍ ਕ੍ਸ਼ੁਤ੍ਤृਟ੍ਸਂਤਪ੍ਤਦੇਹਾਨਾਂ ਦ੍ਵਿਜਾਨਾਂ ਭੋਕ੍ਤੁਮਿਚ੍ਛਤਾਮ੍
ਜੋ ਝੂਠੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਜਬਰਦਸਤੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਉੱਚਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਜਦੋਂ ਦੋਵਾਂ ਜਨਮ ਵਾਲੇ ਭੁੱਖ ਤੇ ਪਿਆਸ ਨਾਲ ਤੜਫ ਰਹੇ ਹੋਣ, ਉਹ ਖਾਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦੇ ਹਨ—
ਪਿਸ਼ੁਨਃ ਸਰ੍ਵਲੋਕਾਨਾਂ ਛਿਦ੍ਰਾਨ੍ਵੇषਣਤਤ੍ਪਰਃ
ਜੋ ਹਰ ਕਿਸੇ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਖਾਮੀਆਂ ਲੱਭਣ 'ਚ ਲੱਗੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ—