ਮਰਣਾਤ੍ਪ੍ਰਾਰ੍ਥਨਾਦੁਃਖਮਧਿਕਂ ਹਿ ਵਿਵੇ ਕਿਨਃ
ਮੌਤ ਦੀ ਇੱਛਾ ਦਾ ਦੁੱਖ, ਮੌਤ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਜਗਤਾਂ ਪਤਿਰਰ੍ਥਿਤ੍ਵਾਦ੍ਵਿष੍ਣੁਰ੍ਵਾਮਨਤਾਂ ਗਤਃ
ਸਾਰੀਆਂ ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ ਮਾਲਕ ਨੇ ਮੰਗਣ ਲਈ, ਵਾਮਨ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲਿਆ, ਜੋ ਵਿਸ਼ਨੂ ਹੈ।
ਜ੍ਞਾਤਂ ਮਯੇਦਮਧੁਨਾ ਮਤਂ ਭਵਤਿ ਯਦ੍ਗੁਰੁ 4.4.
ਹੁਣ ਮੈਂ ਇਹ ਸਮਝ ਲਿਆ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਤੁਸੀਂ ਸਿਖਾਇਆ ਹੈ, ਹੇ ਆਦਰਨੀਯ।
ਆਦੌ ਦੁਃਖਂ ਤਥਾ ਮਧ੍ਯੇ ਦੁਃਖਮਂਤੇ ਚ ਦਾਰੁਣਮ੍
ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ ਦੁੱਖ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਵਿਚਕਾਰ ਵੀ ਦੁੱਖ, ਤੇ ਅੰਤ ਤੇ ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਹੀ ਭਿਆਨਕ ਦੁੱਖ।
ਵਰ੍ਤਮਾਨਾਨ੍ਯਤੀਤਾਨਿ ਦੁਃਖਾਨ੍ਯੇਤਾਨਿ ਯਾਨਿ ਤੁ
ਇਹ ਦੁੱਖ, ਚਾਹੇ ਵਰਤਮਾਨ ਹੋਣ ਜਾਂ ਪਿਛਲੇ, ਸੱਚਮੁੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹਨ।
ਅਤ੍ਯਾਹਾਰਾਨ੍ਮਹਦ੍ਦੁਃਖਮਨਾਹਾਰਾਨ੍ਮਹਤ੍ਤਮਮ੍
ਵਧੇਰੇ ਖਾਣ ਨਾਲ ਵੱਡਾ ਦੁੱਖ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਨਾ ਖਾਣ ਨਾਲ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਦੁੱਖ।
ਬੁਭੁਕ੍ਸ਼ਾ ਸਰ੍ਵਰੋਗਾਣਾਂ ਵ੍ਯਾਧਿਃ ਸ਼੍ਰੇष੍ਠਤਮਃ ਸ੍ਮृਤਃ
ਭੁੱਖ, ਸਾਰੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਰੋਗ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਤਦ੍ਰਸੋਪਿ ਹਿ ਕਾਮਾਦ੍ਵਾ ਜਿਹ੍ਵਾਗ੍ਰੇ ਪਰਿਵਰ੍ਤਤੇ
ਉਹੀ ਸਵਾਦ, ਇੱਛਾ ਕਰਕੇ, ਜੀਭ ਦੇ ਅੱਗੇ ਅੱਗੇ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ।
ਇਤਿ ਕ੍ਸ਼ੁਦ੍ਵ੍ਯਾਧਿਤਪ੍ਤਾਨਾਮਨ੍ਨਮੌषਧਵਤ੍ਸ੍ਮृਤਮ੍
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਭੁੱਖ ਅਤੇ ਬਿਮਾਰੀ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਖਾਣਾ ਦਵਾਈ ਵਾਂਗ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਮृਤੋਪਮੋ ਯਸ਼੍ਚੇਕ੍ਸ਼ੇਤ ਸਰ੍ਵਕਾਰ੍ਯਵਿਵਰ੍ਜਿਤਃ
ਜੋ ਸਾਰੇ ਕੰਮਾਂ ਤੋਂ ਹਟ ਕੇ ਮਰੇ ਹੋਏ ਵਰਗਾ ਦਿਖਾਈ ਦੇਂਦਾ ਹੈ।
ਪ੍ਰਬੋਧੇऽਪਿ ਕੁਤਃ ਸੌਖ੍ਯਂ ਕਾਰ੍ਯੈਰੁਪਹਤਾਤ੍ਮਨਃ
ਜਦੋਂ ਮਨ ਉੱਤੇ ਕੰਮਾਂ ਦਾ ਭਾਰ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਜਾਗਣ 'ਤੇ ਵੀ ਕਿਵੇਂ ਸੁਖ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ?
ਪ੍ਰਾਤਰ੍ਮੂਤ੍ਰਪੁਰੀषਾਭ੍ਯਾਂ ਮਧ੍ਯਾਹ੍ਨੇ ਤੁ ਬੁਭੁਕ੍ਸ਼ਯਾ 4.4.
ਸਵੇਰੇ ਪੇਸ਼ਾਬ ਤੇ ਪਖਾਣ ਨਾਲ, ਤੇ ਦਪਹਿਰ ਨੂੰ ਭੁੱਖ ਨਾਲ।
ਅਰ੍ਥਸ੍ਯੋਪਾਰ੍ਜਨੇ ਦੁਃਖਮਰ੍ਜਿਤਸ੍ਯਾਪਿ ਰਕ੍ਸ਼ਣੇ
ਧਨ ਕਮਾਉਣ ਵਿੱਚ ਦੁੱਖ ਹੈ, ਤੇ ਜੋ ਕਮਾਇਆ ਉਸ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣ ਵਿੱਚ ਵੀ।
ਚੌਰੇਭ੍ਯਃ ਸਲਿਲਾਦਗ੍ਨੇਃ ਸ੍ਵਜਨਾਤ੍ਪਾਰ੍ਥਿਵਾਦਪਿ
ਚੋਰਾਂ ਤੋਂ, ਪਾਣੀ ਤੋਂ, ਅੱਗ ਤੋਂ, ਆਪਣੇ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ, ਤੇ ਰਾਜੇ ਤੋਂ ਵੀ।
ਖੇ ਯਾਤਂ ਪਕ੍ਸ਼ਿਭਿਰ੍ਮਾਂਸਂ ਭਕ੍ਸ਼੍ਯਤੇ ਸ਼੍ਵਾਪਦੈਰ੍ਭੁਵਿ
ਜੋ ਅਸਮਾਨ 'ਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪੰਛੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਖਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਮਾਸ ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਵੱਲੋਂ।
ਵਿਮੋਹਯਤਿ ਸਂਪਤ੍ਸੁ ਤਾਪਯਂਤਿ ਵਿਪਤ੍ਤਿषੁ
ਸਮ੍ਰਿਧੀ ਵਿੱਚ ਇਹ ਭਟਕਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਮੁਸੀਬਤ ਵਿੱਚ ਤਕਲੀਫ਼ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਯਥਾਰ੍ਥਪਤਿਰੁਦ੍ਵਿਗ੍ਨੋ ਯਸ਼੍ਚ ਸਰ੍ਵਾਰ੍ਥਨਿਃਸ੍ਪृਹਃ
ਜਿਵੇਂ ਧਨ ਦਾ ਮਾਲਕ ਚਿੰਤਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੋ ਸਭ ਵਸਤੂਆਂ ਤੋਂ ਨਿਰਲੇਪ ਹੈ।
ਸ਼ੀਤੇਨ ਦੁਃਖਂ ਹੇਮਂਤੇ ਗ੍ਰੀष੍ਮੇ ਤਾਪੇਨ ਦਾਰੁਣਮ੍
ਸਰਦੀ ਵਿੱਚ ਠੰਡ ਨਾਲ ਦੁੱਖ, ਤੇ ਗਰਮੀ ਵਿੱਚ ਤਪਸ਼ ਨਾਲ ਕਠੋਰ ਪੀੜਾ।
ਵਿਵਾਹਵਿਸ੍ਤਰੇ ਦੁਃਖਂ ਤਦ੍ਗਰ੍ਭੋਦ੍ਵਹਨੇ ਪੁਨਃ
ਵਿਆਹ ਦੀ ਲੰਬੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵਿੱਚ ਦੁੱਖ ਹੈ, ਤੇ ਗਰਭ ਧਾਰਣ ਵਿੱਚ ਫਿਰ ਦੁੱਖ।
ਦਨ੍ਤਾਕ੍ਸ਼ਿਰੌਗੈਃ ਪੁਤ੍ਰਸ੍ਯ ਹਾ ਕष੍ਟਂ ਕਿਂ ਕਰੋਮ੍ਯਹਮ੍
ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਦੰਦ ਤੇ ਦੁੱਧ ਨਾਲ, 'ਹਾਏ, ਇਹ ਕਿੰਨਾ ਔਖਾ ਹੈ! ਮੈਂ ਕੀ ਕਰਾਂ?'
ਅਮੀ ਪ੍ਰਾਘੂਰ੍ਣਕਾਃ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਾ ਭਕ੍ਤਚ੍ਛੇਦੇ ਚ ਮੇ ਗृਹੇ
ਇਹ ਚਲਾਊ ਲੋਕ ਆ ਗਏ ਹਨ, ਤੇ ਮੇਰੇ ਘਰ 'ਚ ਖਾਣਾ ਘੱਟ ਪਿਆ ਹੈ।
ਪ੍ਰਦਾਨਕਾਲੇ ਕਨ੍ਯਾਯਾਃ ਕੀਦृਸ਼ਸ਼੍ਚ ਵਰੋ ਭਵੇਤ੍ 4.4.
ਕੁੜੀ ਦੇ ਵਿਆਹ ਵੇਲੇ, ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਵਰ ਹੋਵੇਗਾ?
ਕੁਟੁਂਬਚਿਂਤਾਕੁਲਿਤਸ੍ਯ ਪੁਂਸਃ ਸ਼੍ਰੁਤਂ ਚ ਸ਼ੀਲਂ ਚ ਗੁਣਾਸ਼੍ਚ ਸਰ੍ਵੇ
ਜੋ ਆਦਮੀ ਘਰ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਨਾਲ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਵਿਦਿਆ, ਚਰਿਤਰ ਤੇ ਸਾਰੇ ਗੁਣ।
ਰਾਜ੍ਯੇਪਿ ਚ ਮਹਦ੍ਦੁਃਖਂ ਸਂਧਿਵਿਗ੍ਰਹਚਿਂਤਯਾ
ਰਾਜ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਵੀ, ਗਠਜੋੜ ਤੇ ਵਿਗੜੇ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਨਾਲ ਵੱਡਾ ਦੁੱਖ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਸਜਾਤੀਯਾਦ੍ਵਧਃ ਪ੍ਰਾਯਃ ਸਰ੍ਵੇषਾਮੇਵ ਦੇਹਿਨਾਮ੍
ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ, ਆਪਣੀ ਜਾਤੀ ਵੱਲੋਂ ਮਾਰਿਆ ਜਾਣਾ ਆਮ ਹੈ।
ਨਾਪ੍ਰਧृष੍ਯਬਲਃ ਕਸ਼੍ਚਿਨ੍ਨृਪਃ ਖ੍ਯਾਤੋਸ੍ਤਿ ਭੂਤਲੇ
ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਕੋਈ ਰਾਜਾ ਐਸਾ ਨਹੀਂ, ਜਿਸ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਅਟੱਲ ਹੋਵੇ।
ਆ ਜਨ੍ਮਨਃ ਪ੍ਰਭृਤਿ ਦੁਃਖ ਮਯਂ ਸ਼ਰੀਰਂ ਕਰ੍ਮਾਤ੍ਮਕਂ ਤਵ ਮਯਾ ਕਥਿਤਂ ਨਰੇਨ੍ਦ੍ਰ
ਰਾਜਾ ਜੀ, ਜਨਮ ਤੋਂ ਹੀ ਇਹ ਸਰੀਰ ਦੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਤੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਅਧੀਨ ਚਲਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸਮਝਾਇਆ ਸੀ।
ਪਾਪਭੇਦਾਖ੍ਯਾਨਵਰ੍ਣਨਮ੍ ਨਰਕਾਰ੍ਣਵਘੋਰੇषੁ ਯਾਤਨਾ ਪਾਪਮੁਚ੍ਯਤੇ
ਨਰਕ ਦੇ ਡਰਾਉਣੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਯਾਤਨਾਵਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਪਾਪਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਤੇ ਜਾਣੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਅਧਰ੍ਮਭੇਦਾ ਵਿਜ੍ਞੇਯਾਸ਼੍ਚਿਤ੍ਤਵृਤ੍ਤਿਪ੍ਰਭੇਦਤਃ
ਅਧਰਮ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪ ਮਨ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਚਲਣਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਸਮਝਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।
ਤਤ੍ਰ ਯੇ ਪਾਪਨਿਚਯਾਃ ਸ੍ਥੂਲਾ ਨਰਕਹੇਤਵਃ
ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਪਾਪਾਂ ਦੇ ਮੋਟੇ ਢੇਰ ਹਨ, ਉਹ ਨਰਕ ਦੇ ਕਾਰਨ ਬਣਦੇ ਹਨ।