ਜੀਵਿਤਾਂਤੇ ਚ ਮਰਣਂ ਮਹਾਘੋਰਮਵਾਪ੍ਨੁਯਾਤ੍
ਜੀਵਨ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ, ਇਨਸਾਨ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਡਰਾਉਣੀ ਮੌਤ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।
ਦੇਹਭੇਦੇਨ ਯਃ ਪੁਂਸਾਂ ਵਿਯੋਗਃ ਕਰ੍ਮਸਂਕ੍ਸ਼ਯਾਤ੍
ਜਦੋਂ ਕਰਮ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਸਰੀਰ ਵੱਖ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਮਹਾਤਪਪ੍ਰਵਿष੍ਟਸ੍ਯ ਚ੍ਛਿਦ੍ਯਮਾਨੇषੁ ਮਰ੍ਮਸੁ 4.4.
ਜੋ ਵੱਡੀ ਤਪस्या ਵਿਚ ਲੱਗਾ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਸਦੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਅਹੰਮ ਅੰਗ ਵੱਢੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—
ਹਾ ਤਾਤ ਮਾਤਃ ਕਾਂਤੇਤਿ ਰੁਦਨ੍ਨੇਵਂ ਹਿ ਦੁਃਖਿਤਃ
ਉਹ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਰੋਂਦਾ ਹੈ, 'ਹਾਏ ਪਿਤਾ! ਮਾਤਾ! ਪ੍ਰੀਤਮ!'
ਬਾਂਧਵੈਃ ਸਂਪਰਿष੍ਵਕ੍ਤਃ ਪ੍ਰਿਯੈਃ ਸ ਪਰਿਵਾਰਿਤਃ
ਉਹ ਆਪਣੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ ਵਿਚ ਤੇ ਪਿਆਰੇ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਕ੍ਰਨ੍ਦਤੇ ਚੈਵ ਖਟ੍ਵਾਯਾਂ ਪਰਿਵਰ੍ਤਨ੍ਮੁਹੁਰ੍ਮੁਹੁਃ
ਉਹ ਬਿਸਤਰੇ ਉੱਤੇ ਵਾਰ ਵਾਰ ਪਲਟਦਾ ਹੋਇਆ ਰੋਂਦਾ ਹੈ।
ਖਟ੍ਵਾਤੋ ਕਾਂਕ੍ਸ਼ਤੇ ਭੂਮਿਂ ਭੂਮੇਃ ਖਟ੍ਵਾਂ ਪੁਨਰ੍ਮਹੀਮ੍
ਬਿਸਤਰੇ ਤੋਂ ਉਹ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਮੁੜ ਬਿਸਤਰਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਯਾਚਮਾਨਸ਼੍ਚ ਸਲਿਲਂ ਸ਼ੁष੍ਕਕਣ੍ਠੋष੍ਠਤਾਲੁਕਃ
ਉਹ ਪਾਣੀ ਮੰਗਦਾ ਹੈ, ਉਸਦਾ ਗਲਾ, ਹੋਠ ਤੇ ਜੀਭ ਸੁੱਕ ਗਏ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਪਞ੍ਚਾਵਟਾਨ੍ਖਨ੍ਯਮਾਨਃ ਕਾਲਪਾਸ਼ੇਨ ਕਰ੍षਿਤਃ
ਜਦੋਂ ਪੰਜ ਕਬਰਾਂ ਖੋਦੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਕਾਲ ਦੇ ਫੰਦੇ ਨਾਲ ਘਸੀਟਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਜੀਵਸ੍ਤृਣਜਲੌਕੇਵ ਦੇਹਾਦ੍ਦੇਹਂ ਵਿਸ਼ੇਤ੍ਕ੍ਰਮਾਤ੍
ਜੀਵ, ਘਾਹ ਜਾਂ ਪਾਣੀ ਉੱਤੇ ਲੀਚੀ ਵਾਂਗ, ਹੌਲੇ ਹੌਲੇ ਇੱਕ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਮਰਣਾਤ੍ਪ੍ਰਾਰ੍ਥਨਾਦੁਃਖਮਧਿਕਂ ਹਿ ਵਿਵੇ ਕਿਨਃ
ਮੌਤ ਦੀ ਇੱਛਾ ਦਾ ਦੁੱਖ, ਮੌਤ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਜਗਤਾਂ ਪਤਿਰਰ੍ਥਿਤ੍ਵਾਦ੍ਵਿष੍ਣੁਰ੍ਵਾਮਨਤਾਂ ਗਤਃ
ਸਾਰੀਆਂ ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ ਮਾਲਕ ਨੇ ਮੰਗਣ ਲਈ, ਵਾਮਨ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲਿਆ, ਜੋ ਵਿਸ਼ਨੂ ਹੈ।
ਜ੍ਞਾਤਂ ਮਯੇਦਮਧੁਨਾ ਮਤਂ ਭਵਤਿ ਯਦ੍ਗੁਰੁ 4.4.
ਹੁਣ ਮੈਂ ਇਹ ਸਮਝ ਲਿਆ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਤੁਸੀਂ ਸਿਖਾਇਆ ਹੈ, ਹੇ ਆਦਰਨੀਯ।
ਆਦੌ ਦੁਃਖਂ ਤਥਾ ਮਧ੍ਯੇ ਦੁਃਖਮਂਤੇ ਚ ਦਾਰੁਣਮ੍
ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ ਦੁੱਖ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਵਿਚਕਾਰ ਵੀ ਦੁੱਖ, ਤੇ ਅੰਤ ਤੇ ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਹੀ ਭਿਆਨਕ ਦੁੱਖ।
ਵਰ੍ਤਮਾਨਾਨ੍ਯਤੀਤਾਨਿ ਦੁਃਖਾਨ੍ਯੇਤਾਨਿ ਯਾਨਿ ਤੁ
ਇਹ ਦੁੱਖ, ਚਾਹੇ ਵਰਤਮਾਨ ਹੋਣ ਜਾਂ ਪਿਛਲੇ, ਸੱਚਮੁੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹਨ।
ਅਤ੍ਯਾਹਾਰਾਨ੍ਮਹਦ੍ਦੁਃਖਮਨਾਹਾਰਾਨ੍ਮਹਤ੍ਤਮਮ੍
ਵਧੇਰੇ ਖਾਣ ਨਾਲ ਵੱਡਾ ਦੁੱਖ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਨਾ ਖਾਣ ਨਾਲ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਦੁੱਖ।
ਬੁਭੁਕ੍ਸ਼ਾ ਸਰ੍ਵਰੋਗਾਣਾਂ ਵ੍ਯਾਧਿਃ ਸ਼੍ਰੇष੍ਠਤਮਃ ਸ੍ਮृਤਃ
ਭੁੱਖ, ਸਾਰੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਰੋਗ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਤਦ੍ਰਸੋਪਿ ਹਿ ਕਾਮਾਦ੍ਵਾ ਜਿਹ੍ਵਾਗ੍ਰੇ ਪਰਿਵਰ੍ਤਤੇ
ਉਹੀ ਸਵਾਦ, ਇੱਛਾ ਕਰਕੇ, ਜੀਭ ਦੇ ਅੱਗੇ ਅੱਗੇ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ।
ਇਤਿ ਕ੍ਸ਼ੁਦ੍ਵ੍ਯਾਧਿਤਪ੍ਤਾਨਾਮਨ੍ਨਮੌषਧਵਤ੍ਸ੍ਮृਤਮ੍
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਭੁੱਖ ਅਤੇ ਬਿਮਾਰੀ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਖਾਣਾ ਦਵਾਈ ਵਾਂਗ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਮृਤੋਪਮੋ ਯਸ਼੍ਚੇਕ੍ਸ਼ੇਤ ਸਰ੍ਵਕਾਰ੍ਯਵਿਵਰ੍ਜਿਤਃ
ਜੋ ਸਾਰੇ ਕੰਮਾਂ ਤੋਂ ਹਟ ਕੇ ਮਰੇ ਹੋਏ ਵਰਗਾ ਦਿਖਾਈ ਦੇਂਦਾ ਹੈ।
ਪ੍ਰਬੋਧੇऽਪਿ ਕੁਤਃ ਸੌਖ੍ਯਂ ਕਾਰ੍ਯੈਰੁਪਹਤਾਤ੍ਮਨਃ
ਜਦੋਂ ਮਨ ਉੱਤੇ ਕੰਮਾਂ ਦਾ ਭਾਰ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਜਾਗਣ 'ਤੇ ਵੀ ਕਿਵੇਂ ਸੁਖ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ?
ਪ੍ਰਾਤਰ੍ਮੂਤ੍ਰਪੁਰੀषਾਭ੍ਯਾਂ ਮਧ੍ਯਾਹ੍ਨੇ ਤੁ ਬੁਭੁਕ੍ਸ਼ਯਾ 4.4.
ਸਵੇਰੇ ਪੇਸ਼ਾਬ ਤੇ ਪਖਾਣ ਨਾਲ, ਤੇ ਦਪਹਿਰ ਨੂੰ ਭੁੱਖ ਨਾਲ।
ਅਰ੍ਥਸ੍ਯੋਪਾਰ੍ਜਨੇ ਦੁਃਖਮਰ੍ਜਿਤਸ੍ਯਾਪਿ ਰਕ੍ਸ਼ਣੇ
ਧਨ ਕਮਾਉਣ ਵਿੱਚ ਦੁੱਖ ਹੈ, ਤੇ ਜੋ ਕਮਾਇਆ ਉਸ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣ ਵਿੱਚ ਵੀ।
ਚੌਰੇਭ੍ਯਃ ਸਲਿਲਾਦਗ੍ਨੇਃ ਸ੍ਵਜਨਾਤ੍ਪਾਰ੍ਥਿਵਾਦਪਿ
ਚੋਰਾਂ ਤੋਂ, ਪਾਣੀ ਤੋਂ, ਅੱਗ ਤੋਂ, ਆਪਣੇ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ, ਤੇ ਰਾਜੇ ਤੋਂ ਵੀ।
ਖੇ ਯਾਤਂ ਪਕ੍ਸ਼ਿਭਿਰ੍ਮਾਂਸਂ ਭਕ੍ਸ਼੍ਯਤੇ ਸ਼੍ਵਾਪਦੈਰ੍ਭੁਵਿ
ਜੋ ਅਸਮਾਨ 'ਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪੰਛੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਖਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਮਾਸ ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਵੱਲੋਂ।
ਵਿਮੋਹਯਤਿ ਸਂਪਤ੍ਸੁ ਤਾਪਯਂਤਿ ਵਿਪਤ੍ਤਿषੁ
ਸਮ੍ਰਿਧੀ ਵਿੱਚ ਇਹ ਭਟਕਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਮੁਸੀਬਤ ਵਿੱਚ ਤਕਲੀਫ਼ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਯਥਾਰ੍ਥਪਤਿਰੁਦ੍ਵਿਗ੍ਨੋ ਯਸ਼੍ਚ ਸਰ੍ਵਾਰ੍ਥਨਿਃਸ੍ਪृਹਃ
ਜਿਵੇਂ ਧਨ ਦਾ ਮਾਲਕ ਚਿੰਤਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੋ ਸਭ ਵਸਤੂਆਂ ਤੋਂ ਨਿਰਲੇਪ ਹੈ।
ਸ਼ੀਤੇਨ ਦੁਃਖਂ ਹੇਮਂਤੇ ਗ੍ਰੀष੍ਮੇ ਤਾਪੇਨ ਦਾਰੁਣਮ੍
ਸਰਦੀ ਵਿੱਚ ਠੰਡ ਨਾਲ ਦੁੱਖ, ਤੇ ਗਰਮੀ ਵਿੱਚ ਤਪਸ਼ ਨਾਲ ਕਠੋਰ ਪੀੜਾ।
ਵਿਵਾਹਵਿਸ੍ਤਰੇ ਦੁਃਖਂ ਤਦ੍ਗਰ੍ਭੋਦ੍ਵਹਨੇ ਪੁਨਃ
ਵਿਆਹ ਦੀ ਲੰਬੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵਿੱਚ ਦੁੱਖ ਹੈ, ਤੇ ਗਰਭ ਧਾਰਣ ਵਿੱਚ ਫਿਰ ਦੁੱਖ।
ਦਨ੍ਤਾਕ੍ਸ਼ਿਰੌਗੈਃ ਪੁਤ੍ਰਸ੍ਯ ਹਾ ਕष੍ਟਂ ਕਿਂ ਕਰੋਮ੍ਯਹਮ੍
ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਦੰਦ ਤੇ ਦੁੱਧ ਨਾਲ, 'ਹਾਏ, ਇਹ ਕਿੰਨਾ ਔਖਾ ਹੈ! ਮੈਂ ਕੀ ਕਰਾਂ?'