ਓष੍ਠਦ੍ਵਯਕਪਾਟਂ ਚ ਦਨ੍ਤਜਿਹ੍ਵਾਰ੍ਗਲਾਨ੍ਵਿਤਮ੍
ਇਸ ਦੇ ਦੋ ਹੋਠ ਦਰਵਾਜੇ ਵਾਂਗ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਦੰਦ, ਜੀਭ ਅਤੇ ਤਲੂ ਹੈ।
ਜਰਾਸ਼ੋਕਸਮਾਵਿष੍ਟਂ ਕਾਲਚਕ੍ਰਾਨਲੇ ਸ੍ਥਿਤਮ੍
ਇਹ ਬੁਢਾਪੇ ਅਤੇ ਗਮ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਸਮੇਂ ਦੇ ਚੱਕਰ ਦੀ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਭੋਗਤृष੍ਣਾਤੁਰਂ ਮੂਢਂ ਰਾਗਦ੍ਵੇषਵਸ਼ਾਨੁਗਮ੍ 4.4.
ਭੋਗਾਂ ਦੀ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨਾਲ ਤਪਿਆ, ਮੂੜ੍ਹਤਾ ਵਿੱਚ ਫਸਿਆ, ਮੋਹ ਤੇ ਵੈਰ ਦੇ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਸਂਕਟੇਨਾਵਿਵਿਕ੍ਤੇਨ ਯੋਨਿਦ੍ਵਾਰੇਣ ਨਿਰ੍ਗਤਮ੍
ਤੰਗ ਤੇ ਸੁੰਨ ਜਨਮ ਦੇ ਰਸਤੇ ਰਾਹੀਂ ਬਾਹਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।
ਇਤਿ ਦੇਹਗृਹਂ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਂ ਨਿਤ੍ਯਸ੍ਯਾਨਿਤ੍ਯਮਾ ਤ੍ਮਨਃ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਸਰੀਰ ਦਾ ਘਰ ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀ ਆਤਮਾ ਲਈ ਅਸਥਿਰ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਸ਼ੁਕ੍ਰਸ਼ੋਣਿਤਸਂਯੋਗਾਦ੍ਦੇਹਃ ਸਂਜਾਯਤੇ ਯਤਃ
ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸਰੀਰ ਸ਼ੁਕਰ ਤੇ ਲਹੂ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਨਾਲ ਬਣਦਾ ਹੈ।
ਯਥਾਂਤਰ੍ਵਿष੍ਠਯਾ ਪੂਰ੍ਣਃ ਸ਼ੁਚਿਃ ਸ੍ਯਾਨ੍ਨ ਬਹਿਰ੍ਘਟਃ
ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਘੜਾ ਅੰਦਰੋਂ ਗੰਦਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਬਾਹਰੋਂ ਚੰਗਾ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ,
ਸਂਪ੍ਰਾਪ੍ਯਾਤ੍ਰ ਪਵਿਤ੍ਰਾਣਿ ਪਂਚਗ ਵ੍ਯਹਵੀਂषਿ ਚ
ਇਥੇ ਪਵਿੱਤਰ ਚੀਜ਼ਾਂ ਜਾਂ ਪੰਜ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਵਨ ਸਮੱਗਰੀ ਮਿਲ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ,
ਦੇਹਃ ਸਂਸ਼ੋਧ੍ਯਮਾਨੋऽਪਿ ਪਞ੍ਚਗਵ੍ਯਕੁਸ਼ਾਂਬੁਭਿਃ
ਜੇਕਰ ਦੇਹ ਨੂੰ ਪੰਜ ਗਵਯ, ਕੁਸ਼ ਘਾਹ ਤੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਵੀ ਧੋ ਲਿਆ ਜਾਵੇ,
ਸ੍ਰੋਤਾਂਸਿ ਯਸ੍ਯ ਸਤਤਂ ਪ੍ਰਵਹਂਤਿ ਗਿਰੇਰਿਵ
ਪਰ ਜੇ ਉਸ ਦੇ ਸਾਰੇ ਰਸਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਪਹਾੜਾਂ ਵਾਂਗ ਨਿਕਲਦੇ ਰਹਿਣ,
ਸਰ੍ਵਾਸ਼ੁਚਿਨਿਧਾਨਸ੍ਯ ਸ਼ਰੀਰਸ੍ਯ ਨ ਵਿਦ੍ਯਤੇ
ਤਾਂ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗੰਦਗੀ ਵਾਲੇ ਸਰੀਰ ਲਈ ਕੋਈ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ।
ਕਾਯਃ ਸੁਗਂਧਧੂਪਾਦ੍ਯੈਰ੍ਯਤ੍ਨੇਨਾਪਿ ਤੁ ਸਂਸ੍ਕृਤਃ
ਜੇਕਰ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਮਹਿਕ ਵਾਲੀ ਧੂਪ ਆਦਿ ਨਾਲ ਵੀ ਸਾਵਧਾਨੀ ਨਾਲ ਸਾਂਭਿਆ ਜਾਵੇ,
ਯਥਾ ਜਾਤ੍ਯੈਵ ਕृष੍ਣੋ ਹਿ ਨ ਸ਼ੁਕ੍ਲਃ ਸ੍ਯਾਦੁਪਾਯਤਃ 4.4.
ਜਿਵੇਂ ਜਨਮ ਤੋਂ ਕਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਚਿੱਟਾ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ,
ਜਿਘ੍ਰਨ੍ਨਪਿ ਸ੍ਵਦੁਰ੍ਗਂਧਂ ਪਸ਼੍ਯਨ੍ਨਪਿ ਮਲਂ ਸ੍ਵਕਮ੍
ਆਪਣੀ ਹੀ ਬਦਬੂ ਸੁੰਘ ਕੇ ਤੇ ਆਪਣੀ ਮੈਲ ਵੇਖ ਕੇ ਵੀ,
ਅਹੋ ਮੋਹਸ੍ਯ ਮਾਹਾਤ੍ਮ੍ਯਂ ਯੇਨ ਵ੍ਯਾਮੋਹਿਤਂ ਜਗਤ੍
ਵਾਹ, ਇਹ ਮੋਹ ਦੀ ਵੱਡੀ ਤਾਕਤ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਭੁੱਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਏਵਮੇਤਚ੍ਛਰੀਰਂ ਹਿ ਨਿਸਰ੍ਗਾਦਸ਼ੁਚਿ ਧ੍ਰੁਵਮ੍
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਸਰੀਰ ਆਪਣੀ ਫਿਤਰਤ ਰਾਹੀਂ ਪੱਕਾ ਗੰਦਾ ਹੀ ਹੈ।
ਗਰ੍ਭਸ੍ਥਸ੍ਯ ਸ੍ਮृਤਿਰ੍ਯਾਸੀਤ੍ਸਾ ਜਾਤਸ੍ਯ ਪ੍ਰਣਸ਼੍ਯਤਿ
ਜੋ ਯਾਦ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਉਹ ਜਨਮ ਹੋਣ ਤੇ ਗੁਆਚ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਬਾਹ੍ਯੇਨ ਵਾਯੁਨਾ ਚਾਸ੍ਯ ਮੋਹਸਂਜ੍ਞੇਨ ਦੇਹਿਨਃ
ਤੇ ਇਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵੱਸਣ ਵਾਲੀ ਬਾਹਰੀ ਹਵਾ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਮੋਹ ਆਖਦੇ ਹਨ,
ਤੇਨ ਜ੍ਵਰੇਣ ਮਹਤਾ ਮਹਾਮੋਹਃ ਪ੍ਰਜਾਯਤੇ
ਉਸ ਵੱਡੀ ਬੁਖਾਰ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਮੋਹ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਸ੍ਮृਤਿਭ੍ਰਂਸ਼ਾਤ੍ਤੁ ਤਸ੍ਯੇਹ ਪੂਰ੍ਵਕਰ੍ਮਵਸ਼ੇਨ ਚ
ਇਥੇ ਯਾਦ ਦਿਲ ਗੁਆਚ ਜਾਣ ਤੇ ਪਿਛਲੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ,
ਰਕ੍ਤੋ ਮੂਢਸ੍ਯ ਲੋਕੋऽਯਮਕਾਰ੍ਯੇ ਸਂਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ
ਇਹ ਜਗਤ, ਜੋ ਮੂੜ੍ਹ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਲੱਗਾ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਗਲਤ ਕੰਮਾਂ ਵੱਲ ਵਧਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਨ ਸ਼੍ਰੂਯਤੇ ਪਰਂ ਸ਼੍ਰੇਯਃ ਸਤਿ ਚਕ੍ਸ਼ੁषਿ ਨੇਕ੍ਸ਼ਤੇ
ਉਹ ਨਾਂ ਤਾਂ ਵਧੀਆ ਚੀਜ਼ ਸੁਣਦਾ ਹੈ, ਨਾਂ ਹੀ ਅੱਖਾਂ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੇਖਦਾ ਹੈ।
ਸਤ੍ਯਾਂ ਬੁਦ੍ਧੌ ਨ ਜਾਨਾਤਿ ਬੋਧ੍ਯਮਾਨੋ ਬੁਧੈਰਪਿ 4.4.
ਬੁੱਧੀ ਹੋਣ ਤੇ ਵੀ, ਸਮਝਦਾਰਾਂ ਵਲੋਂ ਸਮਝਾਉਣ ਤੇ ਵੀ, ਉਹ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦਾ।
ਗਰ੍ਭਸ੍ਮृਤੇਰਭਾਵੇਨ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਮੁਕ੍ਤਂ ਮਹਰ੍षਿਭਿਃ
ਗਰਭ ਦੀ ਯਾਦ ਨਾ ਰਹਿਣ ਕਰਕੇ, ਜਿਵੇਂ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਆਖਿਆ ਹੈ,
ਯੇ ਸਂਤ੍ਯਸ੍ਮਿਨ੍ਪਰੇ ਜ੍ਞਾਨੇ ਸਰ੍ਵਕਾਮਾਰ੍ਥਸਾਧਕੇ
ਜੋ ਲੋਕ ਉਸ ਉੱਚੀ ਗਿਆਨ ਵਿਚ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਜੋ ਹਰ ਇੱਛਾ ਤੇ ਮਨੋਰਥ ਪੂਰੇ ਕਰਦਾ ਹੈ,
ਅਵ੍ਯਕ੍ਤੇਂਦ੍ਰਿਯਵृਤ੍ਤਿਤ੍ਵਾਦ੍ਬਾਲ੍ਯੇ ਦੁਃਖਂ ਮਹਤ੍ਪੁਨਃ
ਬਚਪਨ ਵਿਚ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੀਆਂ ਕਰਤੀਆਂ ਸਪਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀਆਂ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਵੱਡਾ ਦੁੱਖ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਦਂਤੋਤ੍ਥਾਨੇ ਮਹਦ੍ਦੁਃਖਂ ਮੌਲੇਨ ਵ੍ਯਾਧਿਨਾ ਤਥਾ
ਦੰਦ ਨਿਕਲਣ ਸਮੇਂ ਵੱਡਾ ਦਰਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਸਿਰ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਨਾਲ ਵੀ ਐਸਾ ਹੀ ਦੁੱਖ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
ਤृਡ੍ਬੁਭੁਕ੍ਸ਼ਾਪਰੀਤਾਂਗਃ ਕਸ਼੍ਚਿਤ੍ਤਿष੍ਠਤਿ ਰਾਰਟਨ੍
ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਪਿਆਸ ਤੇ ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋ ਕੇ, ਆਪਣਾ ਸਰੀਰ ਦੁਖੀ ਕਰਕੇ ਰੋ ਰਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਕੌਮਾਰੇ ਕਰ੍ਣਵੇਧੇਨ ਮਾਤਾਪਿਤ੍ਰੋਸ਼੍ਚ ਤਾਡਨਾਤ੍
ਬਚਪਨ ਵਿਚ ਕੰਨ ਛੇਦਣ ਤੇ ਮਾਂ-ਪਿਓਂ ਵੱਲੋਂ ਮਾਰ ਪਾਉਣ ਨਾਲ ਵੀ ਦੁੱਖ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
ਪ੍ਰਸਨ੍ਨੇਂਦ੍ਰਿਯਵृਤ੍ਤਿਸ਼੍ਚ ਕਾਮਰਾਗਪ੍ਰਪੀਡਨਾਤ੍
ਜਦੋਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੀਆਂ ਕਰਤੀਆਂ ਸਪਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਇੱਛਾ ਤੇ ਵਾਸਨਾ ਦੀ ਪੀੜਾ ਨਾਲ ਦੁੱਖ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।