ਤਨ੍ਮਾਤ੍ਰਾਣਿ ਚ ਪਞ੍ਚਾਹੁਰਹਙ੍ਕਾਰਾਚ੍ਚ ਸਾਤ੍ਤ੍ਵਿਕਾਤ੍
ਤੇ ਸਤਵ ਗੁਣ ਵਾਲੇ ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਪੰਜ ਸੁਖਮ ਤੱਤ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਦੀ ਗੱਲ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਜਲਮੂਰ੍ਤਿਮਯੇ ਵਿष੍ਣੌ ਨष੍ਟੇ ਸ੍ਥਾਵਰਜਂਗਮੇ
ਜਦੋਂ ਵਿਸ਼ਨੂ ਪਾਣੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲੁਕ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਜੜ ਤੇ ਚਲਣ ਵਾਲੇ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਏ।
ਸृष੍ਟ੍ਯਾਂ ਸ਼ਕ੍ਤ੍ਯਾ ਚ ਨਿਰ੍ਭਿਨ੍ਨਂ ਤਦਣ੍ਡਮਭਵਦ੍ਦ੍ਵਿਧਾ
ਰਚਨਾ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਦੋ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਗਿਆ।
ਉਲ੍ਬਂ ਤਸ੍ਯਾਭਵਨ੍ਮੇਰੁਰ੍ਜਰਾਯੁਃ ਪਰ੍ਵਤਾਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ
ਉਸ ਦੀ ਝਿਲੀ ਤੋਂ ਮੇਰੂ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ; ਉਸ ਦਾ ਜਰਾਯੂ ਪਹਾੜ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਯੋਜਨਾਨਾਂ ਸਹਸ੍ਰਾਣਿ षੋਡਸ਼ਾਧਃ ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਿਤ ਭੂਮਿਪਂਕਜਵਿਸ੍ਤੀਰ੍ਣਾ ਕਰ੍ਣਿਕਾ ਮੇਰੁਰੁਚ੍ਯਤੇ
ਸੋਲ੍ਹ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਹੇਠਾਂ ਧਰਤੀ-ਕਮਲ ਵਿਅਪਕ ਹੈ; ਉਸ ਦੀ ਕੇਂਦਰੀ ਭਾਗ ਨੂੰ ਮੇਰੂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਆਦਿਤ੍ਯਸ਼੍ਚਾਦਿਦੇਵਤ੍ਵਾਤ੍ਤਤ੍ਰਾਭੂਤ੍ਤ੍ਰਿਗੁਣਾਤ੍ਮਕਃ ਰੁਦ੍ਰੋऽਪਰਾਹ੍ਣਸਮਯੇ ਸ ਏਵੈਕਸ੍ਤ੍ਰਿਧਾਮਤਃ ।। 4.2.
ਸੂਰਜ, ਜੋ ਮੁੱਖ ਦੇਵਤਾ ਹੈ, ਉਥੇ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ; ਤੇ ਰੁਦਰ, ਦੁਪਹਿਰ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਉਹੀ ਤਿੰਨ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਪ੍ਰਾਤਃ ਪ੍ਰਜਾਪਤੇਰ੍ਜਾਤਾ ਮੁਨਯੋ ਨਵ ਮਾਨਵਾਃ ਭृਗੁਰ੍ਵਸ਼ਿष੍ਠ ਇਤ੍ਯष੍ਟੌ ਨਾਰਦੋ ਨਵਮਃ ਸ੍ਮृਤਃ
ਸਵੇਰੇ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਤੋਂ ਨੌ ਮਨੁ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਨੌ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਜਨਮ ਲਏ। ਭ੍ਰਿਗੁ ਤੇ ਵਸੀਸ਼ਠ ਅੱਠ ਹਨ, ਨਾਰਦ ਨੌਵਾਂ ਰਿਸ਼ੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਨਵ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਣ ਇਤ੍ਯੇष ਪੁਰਾਣੇ ਨਿਸ਼੍ਚਯਃ ਸ੍ਮृਤਃ
ਇਹ ਨੌ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪੁਰਾਣਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਨਿਸਚਿਤ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਵਾਮਾ ਪ੍ਰਸੂਤਿਰੁਦਗਾਦਂਗੁष੍ਠਾਤ੍ਤੌ ਚ ਦਂਪਤੀ ਸृष੍ਟਿਂ ਪ੍ਰਤਿ ਸਮੁਦ੍ਯੁਕ੍ਤਾ ਨਾਰਦੇਨ ਮਹਾਤ੍ਮਨਾ
ਵਾਮਾ, ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ, ਉਸ ਦੇ ਅੰਗੂਠੇ ਤੋਂ ਜਨਮ ਲੈਈ; ਦੋਵੇਂ ਪਤੀ-ਪਤਨੀ ਬਣ ਕੇ, ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਨਾਰਦ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ।
ਦਕ੍ਸ਼ਃ ਕ੍ਸ਼ੀਣਾਨ੍ਸੁਤਾਨ੍ਵੀਕ੍ਸ਼੍ਯ ਜਨਯਾਮਾਸ ਕਨ੍ਯਕਾਃ
ਦਕ੍ਸ਼ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਘੱਟ ਵੇਖ ਕੇ, ਕੁੜੀਆਂ ਪੈਦਾ ਕਰਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ।
ਦਦੌ ਸ ਦਸ਼ ਧਰ੍ਮਾਯ ਕਸ਼੍ਯਪਾਯ ਤ੍ਰਯੋਦਸ਼
ਉਸ ਨੇ ਦਸ ਕੁੜੀਆਂ ਧਰਮ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀਆਂ, ਤੇ ਤੇਰਾਂ ਕੁੜੀਆਂ ਕਸ਼ਯਪ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀਆਂ।
ਦ੍ਵੇ ਪ੍ਰਾਦਾਦ੍ਬਾਹੁਪੁਤ੍ਰਾਯ ਦ੍ਵੇ ਕृਸ਼ਾਸ਼੍ਵਾਯ ਚੈਵ ਹਿ
ਉਸ ਨੇ ਦੋ ਕੁੜੀਆਂ ਬਾਹੁਪੁਤ੍ਰ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀਆਂ, ਤੇ ਦੋ ਕੁੜੀਆਂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਾਸ਼ਵ ਨੂੰ ਵੀ ਦਿੱਤੀਆਂ।
ਏਕਾਂ ਭृਗੋਰ੍ਭਵਾਯੈਕਾਂ ਪ੍ਰਾਦਾਤ੍ਤੇਭ੍ਯਸ਼੍ਚਰਾਚਰਃ
ਉਸ ਨੇ ਇੱਕ ਕੁੜੀ ਭ੍ਰਿਗੁ ਨੂੰ, ਤੇ ਇੱਕ ਭਵ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਸਾਰੇ ਚਲਣ ਵਾਲੇ ਤੇ ਨਾ ਚਲਣ ਵਾਲੇ ਜੀਵ ਪੈਦਾ ਹੋਏ।
ਵੈਰਾਜਮਥ ਵੈਕੁਣ੍ਠਂ ਕੇਲਾਸਮਿਤਿ ਨਾਮਤਃ
ਫਿਰ ਵੈਰਾਜਾ, ਵੈਕੁੰਠ ਤੇ ਕੈਲਾਸ ਦੇ ਨਾਮ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।
ਪ੍ਰਾਚੀਦਿਕ੍ਕ੍ਰਮਯੋਗੇਨ ਤੇषਾਂ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵੇ ਪੁਰਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ
ਪੂਰਬੀ ਦਿਸ਼ਾ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਾਸੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਹਿਮਵਾਨ੍ਹੇਮਕੂਟਸ਼੍ਚ ਨਿषਧੋ ਮੇਰੁਰੇਵ ਚ ਜਮ੍ਬੂਦ੍ਵੀਪਪ੍ਰਮਾਣੇਨ ਸਹਸ੍ਰਗੁਣਿਤਂ ਸ਼ਤਮ੍ ।। 4.2.
ਹਿਮਵਤ, ਹੇਮਕੂਟ, ਨਿਸ਼ਧ ਤੇ ਮੇਰੂ—ਇਹ ਹਰ ਇੱਕ ਜੰਬੂਦਵੀਪ ਦੇ ਮਾਪ ਨਾਲ ਲੱਖ ਵਾਰੀ ਵੱਡਾ ਹੈ।
ਭਿਦ੍ਯਤੇ ਨਵਧਾ ਸੋऽਪਿ ਵਰ੍षਭੇਦੇਨ ਭਾਰਤ ਦ੍ਵੀਪਾਃ ਸਪ੍ਤ ਸਮਾਖ੍ਯਾਤਾਃ ਸਮੁਦ੍ਰੇ ਸਪ੍ਤਭਿਰ੍ਵृਤਾਃ
ਭਾਰਤ, ਉਹ ਵੀ ਨੌ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ; ਸੱਤ ਟਾਪੂ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਸੱਤ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹੋਏ ਹਨ।
ਕ੍ਸ਼ਾਰਕ੍ਸ਼ੀਰੇਕ੍ਸ਼ੁਸੁਰਯਾ ਦਧ੍ਨਾ ਚੈਵ ਘृਤੇਨ ਚ
ਲੂਣ, ਦੁੱਧ, ਗੰਨੇ ਦਾ ਰਸ, ਸ਼ਰਾਬ, ਦਹੀਂ ਤੇ ਘੀ ਨਾਲ।
ਭੂਰ੍ਲੋਕੋऽਥ ਭੁਵਰ੍ਲੋਕਃ ਸ੍ਵਰ੍ਮਹਰ੍ਜ੍ਜਨ ਇਤ੍ਯਪਿ
ਭੂਲੋਕ, ਫਿਰ ਭੁਵਰਲੋਕ, ਸਵਰ, ਮਹਰ ਤੇ ਜਨਲੋਕ ਵੀ।
ਮਹਾਤਲੋ ਭੂਮਿਤਲਃ ਸੁਤਲੋ ਵਿਤਲ ਸ੍ਤਤਃ
ਮਹਾਤਲ, ਭੂਮਿਤਲ, ਸੁਤਲ, ਵਿਤਲ, ਤੇ ਫਿਰ ਤਲਾਤਲ।
ਹਿਰਣ੍ਯਾਕ੍ਸ਼ਪ੍ਰਭृਤਯੋ ਦਾਨਵੇਨ੍ਦ੍ਰਾ ਮਹੋਰਗਾਃ
ਹਿਰਣਿਆਕਸ਼ ਤੇ ਹੋਰ, ਦਾਨਵਾਂ ਦੇ ਮੁਖੀ ਤੇ ਵੱਡੇ ਸੱਪ।
ਸ੍ਵਾਯਂਭੁਵੋ ਮਨੁਃ ਪੂਰ੍ਵਂ ਤਤਃ ਸ੍ਵਾਰੋਚਿषੋऽਭਵਤ੍
ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਵਾਯੰਭੂਵ ਮਨੁ ਸੀ; ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਵਾਰੋਚਿਸ਼ ਆਇਆ।
ਵੈਵਸ੍ਵਤੋऽਯਮਧੁਨਾ ਵਰ੍ਤਤੇ ਮਨੁਰੁਤ੍ਤਮਃ
ਹੁਣ ਉੱਤਮ ਮਨੁ ਵੈਵਸਵਤ ਰਾਜ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਆਦਿਤ੍ਯਾ ਵਸਵੋ ਰੁਦ੍ਰਾ ਏਕਾਦਸ਼ ਤਥਾਸ਼੍ਵਿਨੌ
ਆਦਿਤਿਆ, ਵਸੁ, ਰੁਦ੍ਰ—ਇੱਕ ਗਿਆਰਾਂ ਹਨ—ਤੇ ਦੋ ਅਸ਼ਵਿਨ।
ਵਿਪ੍ਰਚਿਤ੍ਤਿਹਿਰਣ੍ਯਾਖ੍ਯੌ ਦੈਤ੍ਯਦਾਨਵਸਤ੍ਤਮੌ
ਵਿਪ੍ਰਚਿੱਤਿ ਅਤੇ ਹਿਰਣਿਆ, ਦੈਤਿਆਂ ਅਤੇ ਦਾਨਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਹਨ।
ਪਞ੍ਚਾਸ਼ਦ੍ਗੁਣਿਤਕੋਟਿਯੋਜਨਾਨਾਂ ਮਹਤ੍ਤਯਾ 4.2.
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਪੰਜ ਕ੍ਰੋੜ ਯੋਜਨਾਂ ਨੂੰ ਪਚਾਸ ਗੁਣਾ ਕਰਕੇ ਮਾਪੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਪਿਣ੍ਡੇਨ ਚ ਸਹਸ੍ਰਾਣਿ ਸਪ੍ਤਤਿਰ੍ਜਲਮਧ੍ਯਤਃ
ਜਲ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸੱਤ ਹਜ਼ਾਰ ਗੇਂਦੇ ਹਨ।
ਲੋਕਾ ਲੋਕਃ ਪਰਤਰਃ ਪਰ੍ਵਤੋऽਗ੍ਰਮਹੋਚ੍ਛ੍ਰਯਃ
ਦੁਨੀਆਂ, ਇੱਕ ਹੋਰ ਦੁਨੀਆਂ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਪਹਾੜ।
ਨੈਮਿਤ੍ਤਿਕਃ ਪ੍ਰਾਕृਤਿਕਸ੍ਤਥੈਵਾਤ੍ਯਨ੍ਤਿਕੋ ਲਯਃ
ਇੱਥੇ ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਨਾਸ਼ ਹੁੰਦੇ ਹਨ: ਕਦੇ-ਕਦੇ, ਕੁਦਰਤੀ ਅਤੇ ਪੂਰਨ।
ਉਤ੍ਪਦ੍ਯਤੇ ਸ੍ਵਯਂ ਯਸ੍ਮਾਤ੍ਤਤ੍ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਨੇਵ ਲੀਯਤੇ
ਜੋ ਕੁਝ ਆਪਣੇ ਆਪ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਸੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।