ਅਤ੍ਰ ਤੇ ਵਰ੍ਣਯਿष੍ਯਾਮਿ ਸ਼ृਣੁ ਪਾਰ੍ਥ ਪੁਰਾਤਨਮ੍ ਪृष੍ਟੋ ਯਦੁਤ੍ਤਰਂ ਪ੍ਰਾਦਾਦृषਿਭ੍ਯਸ੍ਤਨ੍ਮਯਾ ਸ਼੍ਰੁਤਮ੍
ਇਥੇ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ, ਪਾਰਥ, ਪੁਰਾਣੀ ਕਹਾਣੀ ਦੱਸਾਂਗਾ। ਸੁਣ—ਜਦੋਂ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, ਉਹ ਜਵਾਬ ਜੋ ਮੈਂ ਸੁਣਿਆ ਸੀ।
ਧਨ੍ਯਂ ਯਸ਼ਸ੍ਯਮਾਯੁष੍ਯਂ ਸਰ੍ਵਾਸ਼ੁਭਵਿਨਾਸ਼ਨਮ੍
ਇਹ ਸ਼ੁਭ ਹੈ, ਇਜ਼ਤ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਉਮਰ ਵਧਾਉਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਸਾਰੇ ਅਸ਼ੁਭ ਨਾਸ ਕਰਦੀ ਹੈ।
ਏਕਾਤ੍ਮਕਂ ਤ੍ਰਿਦੈਵਤ੍ਯਂ ਚਤੁਃਪਂਚਸੁਲਕ੍ਸ਼ਣਮ੍
ਇਹ ਇਕ ਹੀ ਸਰੂਪ ਵਾਲੀ ਹੈ, ਤਿੰਨ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲੀ ਦੇਵਤਾ ਹੈ, ਚਾਰ ਤੇ ਪੰਜ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਲਕੜੀਆਂ ਨਾਲ ਚਿਨ੍ਹਿਤ ਹੈ।
ਏਕ ਏਵ ਜਗਦ੍ਯੋਨਿਃ ਪ੍ਰਤਿਯੋਨਿषੁ ਸਂਸ੍ਥਿਤਃ
ਸਿਰਫ ਇਕ ਹੀ ਜਗਤ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਹੈ, ਜੋ ਹਰ ਇਕ ਉਤਪੱਤੀ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹੈ।
ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਵਿष੍ਣੁਰ੍ਵृषਾਂਕਸ਼੍ਚ ਤ੍ਰਯੋ ਦੇਵਾਃ ਸਤਾਂ ਮਤਾਃ
ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਤੇ ਵ੍ਰਿਸ਼ ਧਾਰੀ (ਸ਼ਿਵ)—ਇਹ ਤਿੰਨ ਸਤਪੁਰਸ਼ਾਂ ਵੱਲੋਂ ਦੇਵਤਾ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਯਾ ਚਾਨੁषਂਗਸ਼੍ਚ ਉਪੋਦ੍ਧਾਤਸ੍ਤਥੈਵ ਚ 4.2.
ਕ੍ਰਮ, ਲੜੀ ਤੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤ—
ਤਰ੍ਕਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਤਿਸਰ੍ਗਸ਼੍ਚ ਵਂਸ਼ੋ ਮਨ੍ਵਨ੍ਤਰਾਣਿ ਚ
ਤਰਕ, ਦੁਬਾਰਾ ਰਚਨਾ, ਵੰਸ਼ ਤੇ ਮਨੁਆਂ ਦੇ ਚੱਕਰ—
ਏष ਵਕ੍ਤਵ੍ਯਵਿषਯਃ ਸੁਮਹਾਨ੍ਪ੍ਰਤਿਭਾਤਿ ਮੇ
ਇਹ ਵਿਸ਼ਾ ਜੋ ਦੱਸਣਾ ਹੈ, ਮੈਨੂੰ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।
ਮਹਦਾਦਿਵਿਸ਼ੇषਾਨ੍ਤਂ ਸਵੈਰੂਪ੍ਯਂ ਸਲਕ੍ਸ਼ਣਮ੍
ਮਹਾਨ ਤੱਤ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੱਕ, ਸਾਰੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪ ਤੇ ਲਕੜੀਆਂ ਸਮੇਤ—
ਅਵ੍ਯਕ੍ਤਾਜ੍ਜਾਯਤੇ ਬੁਦ੍ਧਿਰ੍ਮਹਾਨਿਤਿ ਚ ਸਾ ਸ੍ਮृਤਾ
ਅਪ੍ਰਗਟ ਤੋਂ ਬੁੱਧੀ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਮਹਾਨ ਤੱਤ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਤਨ੍ਮਾਤ੍ਰਾਣਿ ਚ ਪਞ੍ਚਾਹੁਰਹਙ੍ਕਾਰਾਚ੍ਚ ਸਾਤ੍ਤ੍ਵਿਕਾਤ੍
ਤੇ ਸਤਵ ਗੁਣ ਵਾਲੇ ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਪੰਜ ਸੁਖਮ ਤੱਤ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਦੀ ਗੱਲ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਜਲਮੂਰ੍ਤਿਮਯੇ ਵਿष੍ਣੌ ਨष੍ਟੇ ਸ੍ਥਾਵਰਜਂਗਮੇ
ਜਦੋਂ ਵਿਸ਼ਨੂ ਪਾਣੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲੁਕ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਜੜ ਤੇ ਚਲਣ ਵਾਲੇ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਏ।
ਸृष੍ਟ੍ਯਾਂ ਸ਼ਕ੍ਤ੍ਯਾ ਚ ਨਿਰ੍ਭਿਨ੍ਨਂ ਤਦਣ੍ਡਮਭਵਦ੍ਦ੍ਵਿਧਾ
ਰਚਨਾ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਦੋ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਗਿਆ।
ਉਲ੍ਬਂ ਤਸ੍ਯਾਭਵਨ੍ਮੇਰੁਰ੍ਜਰਾਯੁਃ ਪਰ੍ਵਤਾਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ
ਉਸ ਦੀ ਝਿਲੀ ਤੋਂ ਮੇਰੂ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ; ਉਸ ਦਾ ਜਰਾਯੂ ਪਹਾੜ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਯੋਜਨਾਨਾਂ ਸਹਸ੍ਰਾਣਿ षੋਡਸ਼ਾਧਃ ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਿਤ ਭੂਮਿਪਂਕਜਵਿਸ੍ਤੀਰ੍ਣਾ ਕਰ੍ਣਿਕਾ ਮੇਰੁਰੁਚ੍ਯਤੇ
ਸੋਲ੍ਹ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਹੇਠਾਂ ਧਰਤੀ-ਕਮਲ ਵਿਅਪਕ ਹੈ; ਉਸ ਦੀ ਕੇਂਦਰੀ ਭਾਗ ਨੂੰ ਮੇਰੂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਆਦਿਤ੍ਯਸ਼੍ਚਾਦਿਦੇਵਤ੍ਵਾਤ੍ਤਤ੍ਰਾਭੂਤ੍ਤ੍ਰਿਗੁਣਾਤ੍ਮਕਃ ਰੁਦ੍ਰੋऽਪਰਾਹ੍ਣਸਮਯੇ ਸ ਏਵੈਕਸ੍ਤ੍ਰਿਧਾਮਤਃ ।। 4.2.
ਸੂਰਜ, ਜੋ ਮੁੱਖ ਦੇਵਤਾ ਹੈ, ਉਥੇ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ; ਤੇ ਰੁਦਰ, ਦੁਪਹਿਰ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਉਹੀ ਤਿੰਨ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਪ੍ਰਾਤਃ ਪ੍ਰਜਾਪਤੇਰ੍ਜਾਤਾ ਮੁਨਯੋ ਨਵ ਮਾਨਵਾਃ ਭृਗੁਰ੍ਵਸ਼ਿष੍ਠ ਇਤ੍ਯष੍ਟੌ ਨਾਰਦੋ ਨਵਮਃ ਸ੍ਮृਤਃ
ਸਵੇਰੇ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਤੋਂ ਨੌ ਮਨੁ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਨੌ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਜਨਮ ਲਏ। ਭ੍ਰਿਗੁ ਤੇ ਵਸੀਸ਼ਠ ਅੱਠ ਹਨ, ਨਾਰਦ ਨੌਵਾਂ ਰਿਸ਼ੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਨਵ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਣ ਇਤ੍ਯੇष ਪੁਰਾਣੇ ਨਿਸ਼੍ਚਯਃ ਸ੍ਮृਤਃ
ਇਹ ਨੌ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪੁਰਾਣਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਨਿਸਚਿਤ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਵਾਮਾ ਪ੍ਰਸੂਤਿਰੁਦਗਾਦਂਗੁष੍ਠਾਤ੍ਤੌ ਚ ਦਂਪਤੀ ਸृष੍ਟਿਂ ਪ੍ਰਤਿ ਸਮੁਦ੍ਯੁਕ੍ਤਾ ਨਾਰਦੇਨ ਮਹਾਤ੍ਮਨਾ
ਵਾਮਾ, ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ, ਉਸ ਦੇ ਅੰਗੂਠੇ ਤੋਂ ਜਨਮ ਲੈਈ; ਦੋਵੇਂ ਪਤੀ-ਪਤਨੀ ਬਣ ਕੇ, ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਨਾਰਦ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ।
ਦਕ੍ਸ਼ਃ ਕ੍ਸ਼ੀਣਾਨ੍ਸੁਤਾਨ੍ਵੀਕ੍ਸ਼੍ਯ ਜਨਯਾਮਾਸ ਕਨ੍ਯਕਾਃ
ਦਕ੍ਸ਼ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਘੱਟ ਵੇਖ ਕੇ, ਕੁੜੀਆਂ ਪੈਦਾ ਕਰਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ।
ਦਦੌ ਸ ਦਸ਼ ਧਰ੍ਮਾਯ ਕਸ਼੍ਯਪਾਯ ਤ੍ਰਯੋਦਸ਼
ਉਸ ਨੇ ਦਸ ਕੁੜੀਆਂ ਧਰਮ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀਆਂ, ਤੇ ਤੇਰਾਂ ਕੁੜੀਆਂ ਕਸ਼ਯਪ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀਆਂ।
ਦ੍ਵੇ ਪ੍ਰਾਦਾਦ੍ਬਾਹੁਪੁਤ੍ਰਾਯ ਦ੍ਵੇ ਕृਸ਼ਾਸ਼੍ਵਾਯ ਚੈਵ ਹਿ
ਉਸ ਨੇ ਦੋ ਕੁੜੀਆਂ ਬਾਹੁਪੁਤ੍ਰ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀਆਂ, ਤੇ ਦੋ ਕੁੜੀਆਂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਾਸ਼ਵ ਨੂੰ ਵੀ ਦਿੱਤੀਆਂ।
ਏਕਾਂ ਭृਗੋਰ੍ਭਵਾਯੈਕਾਂ ਪ੍ਰਾਦਾਤ੍ਤੇਭ੍ਯਸ਼੍ਚਰਾਚਰਃ
ਉਸ ਨੇ ਇੱਕ ਕੁੜੀ ਭ੍ਰਿਗੁ ਨੂੰ, ਤੇ ਇੱਕ ਭਵ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਸਾਰੇ ਚਲਣ ਵਾਲੇ ਤੇ ਨਾ ਚਲਣ ਵਾਲੇ ਜੀਵ ਪੈਦਾ ਹੋਏ।
ਵੈਰਾਜਮਥ ਵੈਕੁਣ੍ਠਂ ਕੇਲਾਸਮਿਤਿ ਨਾਮਤਃ
ਫਿਰ ਵੈਰਾਜਾ, ਵੈਕੁੰਠ ਤੇ ਕੈਲਾਸ ਦੇ ਨਾਮ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।
ਪ੍ਰਾਚੀਦਿਕ੍ਕ੍ਰਮਯੋਗੇਨ ਤੇषਾਂ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵੇ ਪੁਰਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ
ਪੂਰਬੀ ਦਿਸ਼ਾ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਾਸੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਹਿਮਵਾਨ੍ਹੇਮਕੂਟਸ਼੍ਚ ਨਿषਧੋ ਮੇਰੁਰੇਵ ਚ ਜਮ੍ਬੂਦ੍ਵੀਪਪ੍ਰਮਾਣੇਨ ਸਹਸ੍ਰਗੁਣਿਤਂ ਸ਼ਤਮ੍ ।। 4.2.
ਹਿਮਵਤ, ਹੇਮਕੂਟ, ਨਿਸ਼ਧ ਤੇ ਮੇਰੂ—ਇਹ ਹਰ ਇੱਕ ਜੰਬੂਦਵੀਪ ਦੇ ਮਾਪ ਨਾਲ ਲੱਖ ਵਾਰੀ ਵੱਡਾ ਹੈ।
ਭਿਦ੍ਯਤੇ ਨਵਧਾ ਸੋऽਪਿ ਵਰ੍षਭੇਦੇਨ ਭਾਰਤ ਦ੍ਵੀਪਾਃ ਸਪ੍ਤ ਸਮਾਖ੍ਯਾਤਾਃ ਸਮੁਦ੍ਰੇ ਸਪ੍ਤਭਿਰ੍ਵृਤਾਃ
ਭਾਰਤ, ਉਹ ਵੀ ਨੌ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ; ਸੱਤ ਟਾਪੂ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਸੱਤ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹੋਏ ਹਨ।
ਕ੍ਸ਼ਾਰਕ੍ਸ਼ੀਰੇਕ੍ਸ਼ੁਸੁਰਯਾ ਦਧ੍ਨਾ ਚੈਵ ਘृਤੇਨ ਚ
ਲੂਣ, ਦੁੱਧ, ਗੰਨੇ ਦਾ ਰਸ, ਸ਼ਰਾਬ, ਦਹੀਂ ਤੇ ਘੀ ਨਾਲ।
ਭੂਰ੍ਲੋਕੋऽਥ ਭੁਵਰ੍ਲੋਕਃ ਸ੍ਵਰ੍ਮਹਰ੍ਜ੍ਜਨ ਇਤ੍ਯਪਿ
ਭੂਲੋਕ, ਫਿਰ ਭੁਵਰਲੋਕ, ਸਵਰ, ਮਹਰ ਤੇ ਜਨਲੋਕ ਵੀ।
ਮਹਾਤਲੋ ਭੂਮਿਤਲਃ ਸੁਤਲੋ ਵਿਤਲ ਸ੍ਤਤਃ
ਮਹਾਤਲ, ਭੂਮਿਤਲ, ਸੁਤਲ, ਵਿਤਲ, ਤੇ ਫਿਰ ਤਲਾਤਲ।