ਵ੍ਯਾਸ ਉਵਾਚ ਯਦਾਖ੍ਯੇਯਂ ਤਦਾਖ੍ਯਾਤਂ ਮਯਾ ਭੀष੍ਮੇਣ ਤੇऽਨਘ
ਵਿਆਸ ਜੀ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਜੋ ਕੁਝ ਦੱਸਣਾ ਸੀ, ਉਹ ਮੈਂ ਭੀਸ਼ਮ ਰਾਹੀਂ ਤੈਨੂੰ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਹੇ ਪਾਪ ਰਹਿਤ।
ਧਰ੍ਮਜ੍ਞੋ ਹ੍ਯਸਿ ਮੇਧਾਵੀ ਗੁਣਵਾਨ੍ਪ੍ਰਾ ਜ੍ਞਸਤ੍ਤਮਃ
ਤੂੰ ਧਰਮ ਨੂੰ ਜਾਣਣ ਵਾਲਾ, ਬੁੱਧੀਮਾਨ, ਗੁਣੀ ਅਤੇ ਗਿਆਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਿਰਮੌਰ ਹੈਂ।
ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਸ੍ਥਿਤੇ ਹृषੀਕੇਸ਼ੇ ਕੇਸ਼ਵੇ ਕੇਸ਼ਿਸੂਦਨੇ
ਜਦੋਂ ਹ੍ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼, ਕੇਸ਼ਵ, ਕੇਸ਼ੀ ਦਾ ਸੰਘਾਰਕ ਕੋਲ ਖੜਾ ਸੀ।
ਕਰ੍ਤਾ ਪਾਲਯਿਤਾ ਹਰ੍ਤਾ ਜਗਤਾਂ ਯੋ ਜਗਨ੍ਮਯਃ
ਜੋ ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਦਾ ਰਚਨਹਾਰ, ਰਾਖੀਵਾਲ, ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਜਗਤ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੈ।
ਸਮਾਦਿਸ਼੍ਯੇਤਿ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਂ ਭਗਵਾਨ੍ਬਾਦਰਾਯਣਃ
ਜੋ ਕੁਝ ਕਰਨਾ ਹੈ, ਉਹ ਭਦਰ ਬਾਦਰਾਯਣ ਜੀ ਦੱਸਣ।
ਸ੍ਵਾਭਾष੍ਯ ਭਾਰਤਵਿਧਾਤਰਿ ਸਂਪ੍ਰਯਾਤੇ ਤੇ ਕੌਤੁਕਾਕੁਲਧਿਯੋ ਮੁਨਯਃ ਪ੍ਰਸ਼ਾਨ੍ਤਾਃ 4.1.
ਜਦ ਭਾਰਤ ਰਚਨ ਵਾਲੇ ਨੇ ਆਪਣੀ ਗੱਲ ਕਹਿ ਕੇ ਵਿਦਾ ਲਈ, ਤਾਂ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਉਤਸੁਕਤਾ ਆ ਗਈ ਤੇ ਉਹ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਗਏ।
ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਣ੍ਡੋਤ੍ਪਤ੍ਤਿਵਰ੍ਣਨਮ੍ ਯੁਧਿष੍ਠਿਰ ਉਵਾਚ ਕਸ੍ਯ ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਾ ਨਿਰ੍ਦਿष੍ਟਾ ਕੋ ਹੇਤੁਃ ਕਿਂ ਪਰਾਯਣਮ੍
ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ: ਕਿਸ ਦੀ ਨੀਂਹ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ, ਕਾਰਨ ਕੀ ਹੈ ਤੇ ਅੰਤਿਮ ਲਕੜੀ ਕੀ ਹੈ?
ਕਤਿ ਦ੍ਵੀਪਾਃ ਸਮੁਦ੍ਰਾਸ਼੍ਚ ਕਿਯਂਤੋ ਹਿ ਕੁਲਾਚਲਾਃ
ਕਿੰਨੇ ਟਾਪੂ, ਸਮੁੰਦਰ ਤੇ ਕਿੰਨੀਆਂ ਪਹਾੜੀਆਂ ਹਨ?
ਸ਼੍ਰੁਤੋऽਨੁਭੂਤਸ਼੍ਚ ਮਯਾ ਸਂਸਾਰੇ ਸਰਤਾ ਚਿਰਮ੍
ਮੈਂ ਇਹ ਗੱਲ ਸੁਣੀ ਵੀ ਹੈ ਤੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਲੰਬਾ ਸਮਾਂ ਗੁਜ਼ਾਰ ਕੇ ਅਨੁਭਵ ਵੀ ਕੀਤੀ ਹੈ।
ਅਜਾਯ ਵਿਸ਼੍ਵਰੂਪਾਯ ਨਿਰ੍ਗੁਣਾਯ ਗੁਣਾਤ੍ਮਨੇ
ਜੋ ਜਨਮ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਸਾਰਾ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਗੁਣ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਪਰ ਸਾਰੇ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਹੈ—
ਅਤ੍ਰ ਤੇ ਵਰ੍ਣਯਿष੍ਯਾਮਿ ਸ਼ृਣੁ ਪਾਰ੍ਥ ਪੁਰਾਤਨਮ੍ ਪृष੍ਟੋ ਯਦੁਤ੍ਤਰਂ ਪ੍ਰਾਦਾਦृषਿਭ੍ਯਸ੍ਤਨ੍ਮਯਾ ਸ਼੍ਰੁਤਮ੍
ਇਥੇ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ, ਪਾਰਥ, ਪੁਰਾਣੀ ਕਹਾਣੀ ਦੱਸਾਂਗਾ। ਸੁਣ—ਜਦੋਂ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, ਉਹ ਜਵਾਬ ਜੋ ਮੈਂ ਸੁਣਿਆ ਸੀ।
ਧਨ੍ਯਂ ਯਸ਼ਸ੍ਯਮਾਯੁष੍ਯਂ ਸਰ੍ਵਾਸ਼ੁਭਵਿਨਾਸ਼ਨਮ੍
ਇਹ ਸ਼ੁਭ ਹੈ, ਇਜ਼ਤ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਉਮਰ ਵਧਾਉਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਸਾਰੇ ਅਸ਼ੁਭ ਨਾਸ ਕਰਦੀ ਹੈ।
ਏਕਾਤ੍ਮਕਂ ਤ੍ਰਿਦੈਵਤ੍ਯਂ ਚਤੁਃਪਂਚਸੁਲਕ੍ਸ਼ਣਮ੍
ਇਹ ਇਕ ਹੀ ਸਰੂਪ ਵਾਲੀ ਹੈ, ਤਿੰਨ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲੀ ਦੇਵਤਾ ਹੈ, ਚਾਰ ਤੇ ਪੰਜ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਲਕੜੀਆਂ ਨਾਲ ਚਿਨ੍ਹਿਤ ਹੈ।
ਏਕ ਏਵ ਜਗਦ੍ਯੋਨਿਃ ਪ੍ਰਤਿਯੋਨਿषੁ ਸਂਸ੍ਥਿਤਃ
ਸਿਰਫ ਇਕ ਹੀ ਜਗਤ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਹੈ, ਜੋ ਹਰ ਇਕ ਉਤਪੱਤੀ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹੈ।
ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਵਿष੍ਣੁਰ੍ਵृषਾਂਕਸ਼੍ਚ ਤ੍ਰਯੋ ਦੇਵਾਃ ਸਤਾਂ ਮਤਾਃ
ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਤੇ ਵ੍ਰਿਸ਼ ਧਾਰੀ (ਸ਼ਿਵ)—ਇਹ ਤਿੰਨ ਸਤਪੁਰਸ਼ਾਂ ਵੱਲੋਂ ਦੇਵਤਾ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਯਾ ਚਾਨੁषਂਗਸ਼੍ਚ ਉਪੋਦ੍ਧਾਤਸ੍ਤਥੈਵ ਚ 4.2.
ਕ੍ਰਮ, ਲੜੀ ਤੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤ—
ਤਰ੍ਕਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਤਿਸਰ੍ਗਸ਼੍ਚ ਵਂਸ਼ੋ ਮਨ੍ਵਨ੍ਤਰਾਣਿ ਚ
ਤਰਕ, ਦੁਬਾਰਾ ਰਚਨਾ, ਵੰਸ਼ ਤੇ ਮਨੁਆਂ ਦੇ ਚੱਕਰ—
ਏष ਵਕ੍ਤਵ੍ਯਵਿषਯਃ ਸੁਮਹਾਨ੍ਪ੍ਰਤਿਭਾਤਿ ਮੇ
ਇਹ ਵਿਸ਼ਾ ਜੋ ਦੱਸਣਾ ਹੈ, ਮੈਨੂੰ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।
ਮਹਦਾਦਿਵਿਸ਼ੇषਾਨ੍ਤਂ ਸਵੈਰੂਪ੍ਯਂ ਸਲਕ੍ਸ਼ਣਮ੍
ਮਹਾਨ ਤੱਤ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੱਕ, ਸਾਰੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪ ਤੇ ਲਕੜੀਆਂ ਸਮੇਤ—
ਅਵ੍ਯਕ੍ਤਾਜ੍ਜਾਯਤੇ ਬੁਦ੍ਧਿਰ੍ਮਹਾਨਿਤਿ ਚ ਸਾ ਸ੍ਮृਤਾ
ਅਪ੍ਰਗਟ ਤੋਂ ਬੁੱਧੀ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਮਹਾਨ ਤੱਤ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਤਨ੍ਮਾਤ੍ਰਾਣਿ ਚ ਪਞ੍ਚਾਹੁਰਹਙ੍ਕਾਰਾਚ੍ਚ ਸਾਤ੍ਤ੍ਵਿਕਾਤ੍
ਤੇ ਸਤਵ ਗੁਣ ਵਾਲੇ ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਪੰਜ ਸੁਖਮ ਤੱਤ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਦੀ ਗੱਲ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਜਲਮੂਰ੍ਤਿਮਯੇ ਵਿष੍ਣੌ ਨष੍ਟੇ ਸ੍ਥਾਵਰਜਂਗਮੇ
ਜਦੋਂ ਵਿਸ਼ਨੂ ਪਾਣੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲੁਕ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਜੜ ਤੇ ਚਲਣ ਵਾਲੇ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਏ।
ਸृष੍ਟ੍ਯਾਂ ਸ਼ਕ੍ਤ੍ਯਾ ਚ ਨਿਰ੍ਭਿਨ੍ਨਂ ਤਦਣ੍ਡਮਭਵਦ੍ਦ੍ਵਿਧਾ
ਰਚਨਾ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਦੋ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਗਿਆ।
ਉਲ੍ਬਂ ਤਸ੍ਯਾਭਵਨ੍ਮੇਰੁਰ੍ਜਰਾਯੁਃ ਪਰ੍ਵਤਾਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ
ਉਸ ਦੀ ਝਿਲੀ ਤੋਂ ਮੇਰੂ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ; ਉਸ ਦਾ ਜਰਾਯੂ ਪਹਾੜ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਯੋਜਨਾਨਾਂ ਸਹਸ੍ਰਾਣਿ षੋਡਸ਼ਾਧਃ ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਿਤ ਭੂਮਿਪਂਕਜਵਿਸ੍ਤੀਰ੍ਣਾ ਕਰ੍ਣਿਕਾ ਮੇਰੁਰੁਚ੍ਯਤੇ
ਸੋਲ੍ਹ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਹੇਠਾਂ ਧਰਤੀ-ਕਮਲ ਵਿਅਪਕ ਹੈ; ਉਸ ਦੀ ਕੇਂਦਰੀ ਭਾਗ ਨੂੰ ਮੇਰੂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਆਦਿਤ੍ਯਸ਼੍ਚਾਦਿਦੇਵਤ੍ਵਾਤ੍ਤਤ੍ਰਾਭੂਤ੍ਤ੍ਰਿਗੁਣਾਤ੍ਮਕਃ ਰੁਦ੍ਰੋऽਪਰਾਹ੍ਣਸਮਯੇ ਸ ਏਵੈਕਸ੍ਤ੍ਰਿਧਾਮਤਃ ।। 4.2.
ਸੂਰਜ, ਜੋ ਮੁੱਖ ਦੇਵਤਾ ਹੈ, ਉਥੇ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ; ਤੇ ਰੁਦਰ, ਦੁਪਹਿਰ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਉਹੀ ਤਿੰਨ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਪ੍ਰਾਤਃ ਪ੍ਰਜਾਪਤੇਰ੍ਜਾਤਾ ਮੁਨਯੋ ਨਵ ਮਾਨਵਾਃ ਭृਗੁਰ੍ਵਸ਼ਿष੍ਠ ਇਤ੍ਯष੍ਟੌ ਨਾਰਦੋ ਨਵਮਃ ਸ੍ਮृਤਃ
ਸਵੇਰੇ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਤੋਂ ਨੌ ਮਨੁ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਨੌ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਜਨਮ ਲਏ। ਭ੍ਰਿਗੁ ਤੇ ਵਸੀਸ਼ਠ ਅੱਠ ਹਨ, ਨਾਰਦ ਨੌਵਾਂ ਰਿਸ਼ੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਨਵ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਣ ਇਤ੍ਯੇष ਪੁਰਾਣੇ ਨਿਸ਼੍ਚਯਃ ਸ੍ਮृਤਃ
ਇਹ ਨੌ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪੁਰਾਣਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਨਿਸਚਿਤ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਵਾਮਾ ਪ੍ਰਸੂਤਿਰੁਦਗਾਦਂਗੁष੍ਠਾਤ੍ਤੌ ਚ ਦਂਪਤੀ ਸृष੍ਟਿਂ ਪ੍ਰਤਿ ਸਮੁਦ੍ਯੁਕ੍ਤਾ ਨਾਰਦੇਨ ਮਹਾਤ੍ਮਨਾ
ਵਾਮਾ, ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ, ਉਸ ਦੇ ਅੰਗੂਠੇ ਤੋਂ ਜਨਮ ਲੈਈ; ਦੋਵੇਂ ਪਤੀ-ਪਤਨੀ ਬਣ ਕੇ, ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਨਾਰਦ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ।
ਦਕ੍ਸ਼ਃ ਕ੍ਸ਼ੀਣਾਨ੍ਸੁਤਾਨ੍ਵੀਕ੍ਸ਼੍ਯ ਜਨਯਾਮਾਸ ਕਨ੍ਯਕਾਃ
ਦਕ੍ਸ਼ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਘੱਟ ਵੇਖ ਕੇ, ਕੁੜੀਆਂ ਪੈਦਾ ਕਰਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ।