ਭਗਵਂਸ੍ਤ੍ਵਤ੍ਪ੍ਰਸਾਦੇਨ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਂ ਰਾਜ੍ਯਂ ਮਹਨ੍ਮਯਾ
ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਤੁਹਾਡੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਵੱਡਾ ਰਾਜ ਮਿਲਿਆ ਹੈ।
ਸਰੋਗਸ੍ਯ ਯਥਾ ਭੋਗਃ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤੋऽਪਿ ਨ ਸੁਖਾਵਹਃ
ਜਿਵੇਂ ਬੀਮਾਰ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਭੋਗ ਮਿਲ ਜਾਣ ਤੇ ਵੀ ਖੁਸ਼ੀ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ।
ਯਤ੍ਸੁਖਂ ਪਾਵਨਂ ਪ੍ਰੀਤਿਰ੍ਵਨਮੂਲਫਲਾਸ਼ਿਨਾਮ੍
ਜੋ ਸੁੱਖ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਖੁਸ਼ੀ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਫਲ-ਮੂਲ ਖਾਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।
ਯੋ ਨੋ ਬਨ੍ਧੁਰ੍ਗੁਰੁਰ੍ਗੋਪ੍ਤਾ ਸਦਾ ਸ਼ਰ੍ਮ ਚ ਵਰ੍ਮ ਚ
ਜੋ ਸਾਡਾ ਮਿੱਤਰ, ਅਧਿਆਪਕ, ਰਾਖੀਵਾਲ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਡੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਖੁਸ਼ੀ ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਅਵਿਵੇਕਮਹਂ ਧਾਸ੍ਯੇ ਮਨੋ ਮੇ ਪਾਪਪਙ੍ਕਿਲਮ੍
ਮੈਂ ਅਕਲ ਦੀ ਘਾਟ ਛੱਡ ਦਿਆਂਗਾ; ਮੇਰਾ ਮਨ ਪਾਪ ਨਾਲ ਮੈਲਾ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਸਂਸ਼੍ਰੁਤਾਨਿ ਪੁਰਾਣਾਨਿ ਵੇਦਾਸ੍ਸਾਂਗਾ ਮਯਾ ਵਿਭੋ 4.1.
ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਮੈਂ ਪੁਰਾਣੇ ਗ੍ਰੰਥ ਤੇ ਵੇਦਾਂ ਸਮੇਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਗ ਸੁਣ ਲਏ ਹਨ।
ਏਤੇ ਸਧਰ੍ਮਗੋਪ੍ਤਾਰੋ ਮੁਨਯਃ ਸਮੁਪਾਗਤਾਃ
ਇਹ ਧਰਮ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਰਿਸ਼ੀ ਹੁਣ ਇੱਥੇ ਪਹੁੰਚ ਗਏ ਹਨ।
ਅਰ੍ਥਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਾਣਿ ਯਾਵਂਤਿ ਧਰ੍ਮਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਾਣਿ ਯਾਨਿ ਵੈ
ਜਿੰਨੇ ਧਨ ਦੇ ਗ੍ਰੰਥ ਹਨ ਤੇ ਜਿੰਨੇ ਧਰਮ ਦੇ ਗ੍ਰੰਥ ਹਨ।
ਸ੍ਵਰ੍ਗਂ ਗਤੇ ਸ਼ਾਨ੍ਤਨਵੇ ਭਵਾਨ੍ਕृष੍ਣੋऽਥ ਯਾਦਵਃ
ਜਦੋਂ ਸ਼ਾਂਤਨੁ ਸਵਰਗ ਚਲੇ ਗਏ, ਤਦ ਤੁਸੀਂ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਅਤੇ ਯਾਦਵ ਵੀ।
ਸਤ੍ਯਂ ਸਤ੍ਯਵਤੀਸੂਨੁਰ੍ਧਰ੍ਮਰਾਜਾਯ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯਤਿ
ਸਤ੍ਯਵਤੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੱਚਾਈ ਧਰਮ ਰਾਜ ਨੂੰ ਦੱਸੇਗਾ।
ਵ੍ਯਾਸ ਉਵਾਚ ਯਦਾਖ੍ਯੇਯਂ ਤਦਾਖ੍ਯਾਤਂ ਮਯਾ ਭੀष੍ਮੇਣ ਤੇऽਨਘ
ਵਿਆਸ ਜੀ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਜੋ ਕੁਝ ਦੱਸਣਾ ਸੀ, ਉਹ ਮੈਂ ਭੀਸ਼ਮ ਰਾਹੀਂ ਤੈਨੂੰ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਹੇ ਪਾਪ ਰਹਿਤ।
ਧਰ੍ਮਜ੍ਞੋ ਹ੍ਯਸਿ ਮੇਧਾਵੀ ਗੁਣਵਾਨ੍ਪ੍ਰਾ ਜ੍ਞਸਤ੍ਤਮਃ
ਤੂੰ ਧਰਮ ਨੂੰ ਜਾਣਣ ਵਾਲਾ, ਬੁੱਧੀਮਾਨ, ਗੁਣੀ ਅਤੇ ਗਿਆਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਿਰਮੌਰ ਹੈਂ।
ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਸ੍ਥਿਤੇ ਹृषੀਕੇਸ਼ੇ ਕੇਸ਼ਵੇ ਕੇਸ਼ਿਸੂਦਨੇ
ਜਦੋਂ ਹ੍ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼, ਕੇਸ਼ਵ, ਕੇਸ਼ੀ ਦਾ ਸੰਘਾਰਕ ਕੋਲ ਖੜਾ ਸੀ।
ਕਰ੍ਤਾ ਪਾਲਯਿਤਾ ਹਰ੍ਤਾ ਜਗਤਾਂ ਯੋ ਜਗਨ੍ਮਯਃ
ਜੋ ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਦਾ ਰਚਨਹਾਰ, ਰਾਖੀਵਾਲ, ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਜਗਤ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੈ।
ਸਮਾਦਿਸ਼੍ਯੇਤਿ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਂ ਭਗਵਾਨ੍ਬਾਦਰਾਯਣਃ
ਜੋ ਕੁਝ ਕਰਨਾ ਹੈ, ਉਹ ਭਦਰ ਬਾਦਰਾਯਣ ਜੀ ਦੱਸਣ।
ਸ੍ਵਾਭਾष੍ਯ ਭਾਰਤਵਿਧਾਤਰਿ ਸਂਪ੍ਰਯਾਤੇ ਤੇ ਕੌਤੁਕਾਕੁਲਧਿਯੋ ਮੁਨਯਃ ਪ੍ਰਸ਼ਾਨ੍ਤਾਃ 4.1.
ਜਦ ਭਾਰਤ ਰਚਨ ਵਾਲੇ ਨੇ ਆਪਣੀ ਗੱਲ ਕਹਿ ਕੇ ਵਿਦਾ ਲਈ, ਤਾਂ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਉਤਸੁਕਤਾ ਆ ਗਈ ਤੇ ਉਹ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਗਏ।
ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਣ੍ਡੋਤ੍ਪਤ੍ਤਿਵਰ੍ਣਨਮ੍ ਯੁਧਿष੍ਠਿਰ ਉਵਾਚ ਕਸ੍ਯ ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਾ ਨਿਰ੍ਦਿष੍ਟਾ ਕੋ ਹੇਤੁਃ ਕਿਂ ਪਰਾਯਣਮ੍
ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ: ਕਿਸ ਦੀ ਨੀਂਹ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ, ਕਾਰਨ ਕੀ ਹੈ ਤੇ ਅੰਤਿਮ ਲਕੜੀ ਕੀ ਹੈ?
ਕਤਿ ਦ੍ਵੀਪਾਃ ਸਮੁਦ੍ਰਾਸ਼੍ਚ ਕਿਯਂਤੋ ਹਿ ਕੁਲਾਚਲਾਃ
ਕਿੰਨੇ ਟਾਪੂ, ਸਮੁੰਦਰ ਤੇ ਕਿੰਨੀਆਂ ਪਹਾੜੀਆਂ ਹਨ?
ਸ਼੍ਰੁਤੋऽਨੁਭੂਤਸ਼੍ਚ ਮਯਾ ਸਂਸਾਰੇ ਸਰਤਾ ਚਿਰਮ੍
ਮੈਂ ਇਹ ਗੱਲ ਸੁਣੀ ਵੀ ਹੈ ਤੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਲੰਬਾ ਸਮਾਂ ਗੁਜ਼ਾਰ ਕੇ ਅਨੁਭਵ ਵੀ ਕੀਤੀ ਹੈ।
ਅਜਾਯ ਵਿਸ਼੍ਵਰੂਪਾਯ ਨਿਰ੍ਗੁਣਾਯ ਗੁਣਾਤ੍ਮਨੇ
ਜੋ ਜਨਮ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਸਾਰਾ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਗੁਣ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਪਰ ਸਾਰੇ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਹੈ—
ਅਤ੍ਰ ਤੇ ਵਰ੍ਣਯਿष੍ਯਾਮਿ ਸ਼ृਣੁ ਪਾਰ੍ਥ ਪੁਰਾਤਨਮ੍ ਪृष੍ਟੋ ਯਦੁਤ੍ਤਰਂ ਪ੍ਰਾਦਾਦृषਿਭ੍ਯਸ੍ਤਨ੍ਮਯਾ ਸ਼੍ਰੁਤਮ੍
ਇਥੇ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ, ਪਾਰਥ, ਪੁਰਾਣੀ ਕਹਾਣੀ ਦੱਸਾਂਗਾ। ਸੁਣ—ਜਦੋਂ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, ਉਹ ਜਵਾਬ ਜੋ ਮੈਂ ਸੁਣਿਆ ਸੀ।
ਧਨ੍ਯਂ ਯਸ਼ਸ੍ਯਮਾਯੁष੍ਯਂ ਸਰ੍ਵਾਸ਼ੁਭਵਿਨਾਸ਼ਨਮ੍
ਇਹ ਸ਼ੁਭ ਹੈ, ਇਜ਼ਤ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਉਮਰ ਵਧਾਉਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਸਾਰੇ ਅਸ਼ੁਭ ਨਾਸ ਕਰਦੀ ਹੈ।
ਏਕਾਤ੍ਮਕਂ ਤ੍ਰਿਦੈਵਤ੍ਯਂ ਚਤੁਃਪਂਚਸੁਲਕ੍ਸ਼ਣਮ੍
ਇਹ ਇਕ ਹੀ ਸਰੂਪ ਵਾਲੀ ਹੈ, ਤਿੰਨ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲੀ ਦੇਵਤਾ ਹੈ, ਚਾਰ ਤੇ ਪੰਜ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਲਕੜੀਆਂ ਨਾਲ ਚਿਨ੍ਹਿਤ ਹੈ।
ਏਕ ਏਵ ਜਗਦ੍ਯੋਨਿਃ ਪ੍ਰਤਿਯੋਨਿषੁ ਸਂਸ੍ਥਿਤਃ
ਸਿਰਫ ਇਕ ਹੀ ਜਗਤ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਹੈ, ਜੋ ਹਰ ਇਕ ਉਤਪੱਤੀ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹੈ।
ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਵਿष੍ਣੁਰ੍ਵृषਾਂਕਸ਼੍ਚ ਤ੍ਰਯੋ ਦੇਵਾਃ ਸਤਾਂ ਮਤਾਃ
ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਤੇ ਵ੍ਰਿਸ਼ ਧਾਰੀ (ਸ਼ਿਵ)—ਇਹ ਤਿੰਨ ਸਤਪੁਰਸ਼ਾਂ ਵੱਲੋਂ ਦੇਵਤਾ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਯਾ ਚਾਨੁषਂਗਸ਼੍ਚ ਉਪੋਦ੍ਧਾਤਸ੍ਤਥੈਵ ਚ 4.2.
ਕ੍ਰਮ, ਲੜੀ ਤੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤ—
ਤਰ੍ਕਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਤਿਸਰ੍ਗਸ਼੍ਚ ਵਂਸ਼ੋ ਮਨ੍ਵਨ੍ਤਰਾਣਿ ਚ
ਤਰਕ, ਦੁਬਾਰਾ ਰਚਨਾ, ਵੰਸ਼ ਤੇ ਮਨੁਆਂ ਦੇ ਚੱਕਰ—
ਏष ਵਕ੍ਤਵ੍ਯਵਿषਯਃ ਸੁਮਹਾਨ੍ਪ੍ਰਤਿਭਾਤਿ ਮੇ
ਇਹ ਵਿਸ਼ਾ ਜੋ ਦੱਸਣਾ ਹੈ, ਮੈਨੂੰ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।
ਮਹਦਾਦਿਵਿਸ਼ੇषਾਨ੍ਤਂ ਸਵੈਰੂਪ੍ਯਂ ਸਲਕ੍ਸ਼ਣਮ੍
ਮਹਾਨ ਤੱਤ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੱਕ, ਸਾਰੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪ ਤੇ ਲਕੜੀਆਂ ਸਮੇਤ—
ਅਵ੍ਯਕ੍ਤਾਜ੍ਜਾਯਤੇ ਬੁਦ੍ਧਿਰ੍ਮਹਾਨਿਤਿ ਚ ਸਾ ਸ੍ਮृਤਾ
ਅਪ੍ਰਗਟ ਤੋਂ ਬੁੱਧੀ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਮਹਾਨ ਤੱਤ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।