ਤੇ ਭੂਯ ਊਚੁਃ ਪ੍ਰਮਥਾਸ੍ਤਮੇਵਮਤ੍ਰੈਵ ਤਿष੍ਠਸ੍ਵ ਰਵੇਃ ਪੁਰਸ੍ਤਾਤ੍
ਉਹਨਾਂ ਪ੍ਰਮਥਾਵਾਂ ਨੇ ਮੁੜ ਆਖਿਆ: 'ਇਥੇ ਹੀ, ਸੂਰਜ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ, ਟਿਕ ਕੇ ਰਹਿ।'
ਇਤ੍ਯੇਵਮੁਕ੍ਤਃ ਪ੍ਰਮਥੈਸ੍ਤੁ ਰੁਦ੍ਰਸ੍ਤਤ੍ਰੈਵ ਤਸ੍ਥੌ ਰਵਿਤੋषਣਾਯ
ਪ੍ਰਮਥਾਵਾਂ ਵਲੋਂ ਇਹ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਰੁਦ੍ਰ ਉਥੇ ਹੀ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨ ਲਈ ਖੜਾ ਰਹਿ ਗਿਆ।
ਉਕ੍ਤਃ ਸ ਤੁष੍ਟੇਨ ਤਤਃ ਸਵਿਤ੍ਰਾ ਪ੍ਰੀਤੋਸ੍ਮਿ ਦੇਵਾਗਮਨਾਤ੍ਤਵਾਹਮ੍
ਫਿਰ, ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ ਸਾਵਿਤ੍ਰ ਨੇ ਆਖਿਆ: 'ਤੇਰੇ ਆਉਣ ਨਾਲ ਮੈਂ ਖੁਸ਼ ਹਾਂ, ਹੇ ਦੇਵਤਾ।'
ਅष੍ਟਾਦਸ਼ੈਤੇ ਪ੍ਰਮਥਾਸ੍ਤੁ ਭਾਨੋਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਦਸ਼ਾਨ੍ਯੇ ਤੁ ਰਵੇ ਰਥਸ੍ਥਾਃ
ਇਹ ਅਠਾਰਾਂ ਪ੍ਰਮਥਾ ਭਾਨੂ ਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਹੋਰ ਚੌਦਾਂ ਸੂਰਜ ਦੇ ਰਥ ਉੱਤੇ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਹਨ।
ਯਕ੍ਸ਼ੌ ਚ ਸਿਦ੍ਧੌ ਚ ਨਿਸ਼ਾਚਰੌ ਚਾਦਿਤ੍ਯਾਤ੍ਮਜਾਵਪ੍ਸਰਸਾਂ ਪ੍ਰਧਾਨੌ 1.124.
ਯਕਸ਼, ਸਿੱਧ, ਰਾਤ ਨੂੰ ਘੁੰਮਣ ਵਾਲੇ, ਸੂਰਜ ਦੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ, ਤੇ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਮੁੱਖ।
ਇਤ੍ਯਾਦਿਦੇਵਪ੍ਰਵਰਾਸ੍ਤੁ ਸਰ੍ਵੇ ਧਾਤ੍ਵਰ੍ਥਸ਼ਬ੍ਦੈਸ਼੍ਚ ਭਵਂਤਿ ਸਿਦ੍ਧਾਃ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਾਰੇ ਪੁਰਾਤਨ ਵਧੀਆ ਦੇਵਤੇ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਨਾਮਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸਿੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਯਤਸ਼੍ਚ ਕੌਤੁਕਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਨ੍ਨਸ੍ਮਾਕਮਿਹ ਜਾਯਤੇ
ਇਸ ਕਰਕੇ, ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਣ, ਸਾਡੇ ਵਿੱਚ ਇੱਥੇ ਚਾਨਣੀ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਬ੍ਰਹ੍ਮੋਵਾਚ ਭੂਯਸ੍ਤਵ ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਦਂਡਨਾਯਕਪਿਂਗਲੌ
ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਦੰਡਨਾਇਕ ਤੇ ਪਿੰਗਲਾ ਬਾਰੇ ਦੁਬਾਰਾ ਦੱਸਾਂਗਾ।
ਮਯਾ ਸਹ ਸਮਾਗਮ੍ਯ ਪੁਰਾ ਦੇਵੈਰ੍ਵਿਚਾਰਿਤਮ੍
ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ, ਜਦ ਮੈਂ ਤੇ ਹੋਰ ਦੇਵਤੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ, ਤਾਂ ਵਿਚਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।
ਤੇ ਤੁ ਲਬ੍ਧਵਰਾ ਭੂਤ੍ਵਾ ਅਮਾਤ੍ਯਾਦ੍ਯਾ ਹ੍ਯਭੀਕ੍ਸ਼੍ਣਸ਼ਃ
ਜਦ ਉਹ ਵਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਏ, ਤਾਂ ਉਹ ਵਾਰੀ ਵਾਰੀ ਮੰਤਰੀ ਆਦਿਕ ਬਣ ਗਏ।
ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਤੇषਾਂ ਵਿਘਾਤਾਰ੍ਥਂ ਪ੍ਰਵਰਾਸ਼੍ਚ ਭਵਾਮਹੇ
ਇਸ ਲਈ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਅਸੀਂ ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਵਧੀਆ ਬਣ ਗਏ।
ਸਂਮਂਤ੍ਰ੍ਯੈਵਂ ਤਤਃ ਸ੍ਕਂਦੋ ਵਾਮਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵੇ ਰਵੇਃ ਸ੍ਥਿਤਃ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਚਾਰ ਕਰਕੇ, ਸਕੰਦ ਸੂਰਜ ਦੇ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਖੜਾ ਹੋ ਗਿਆ।
ਉਕ੍ਤਸ਼੍ਚ ਸ ਤਦਾਰ੍ਕੇਣ ਤ੍ਵਂ ਪ੍ਰਜਾਦਂਡਨਾਯਕਃ
ਉਸ ਵੇਲੇ ਸੂਰਜ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਆਖਿਆ: 'ਤੂੰ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦਾ ਮੁਖੀ ਹੈਂ।'
ਲਿਖਤੇ ਯਃ ਪ੍ਰਜਾਨਾਂ ਚ ਸੁਕृਤਂ ਯਚ੍ਚ ਦੁष੍ਕृਤਮ੍
ਜੋ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਚੰਗੇ ਤੇ ਮਾੜੇ ਕੰਮ ਲਿਖਦਾ ਹੈ।
ਆਸ਼੍ਵਿਨੌ ਚਾਪਿ ਸੂਰ੍ਯਸ੍ਯ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਯੋਰੁਭਯੋਃ ਸ੍ਥਿਤੌ 1.124.
ਅਸ਼ਵਿਨੀ ਭਾਈ ਵੀ ਸੂਰਜ ਦੇ ਦੋਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਉਤੇ ਖੜੇ ਹਨ।
ਦ੍ਵਾਰਪਾਲੌ ਸ੍ਮृਤੌ ਤਸ੍ਯ ਰਾਜ੍ਞਃ ਸ਼੍ਰੇष੍ਠੌ ਮਹਾਬਲੌ
ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਉਸ ਰਾਜੇ ਦੇ ਵੱਡੇ ਤੇ ਬਲਵਾਨ ਦਰਬਾਨ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਰਾਜृਦੀਪ੍ਤੌ ਸ੍ਮृਤੋ ਧਾਤੁਰ੍ਨਕਾਰਸ੍ਤਸ੍ਯ ਪ੍ਰਤ੍ਯਯਃ ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਸ ਕਾਰ੍ਤਿਕੇਯਸ੍ਤੁ ਨਾਮ੍ਨਾ ਰਾਜ੍ਞ ਇਤਿ ਸ੍ਮृਤਃ
‘ਰਾਜ’ ਧਾਤੂ ਚਮਕ ਰਹੀ ਹੈ, ਤੇ ‘ਨ’ ਪ੍ਰਤਯ ਜੋੜ ਕੇ ਉਹ ਕਾਰਤਿਕੇਯ ਨਾਮ ਰਾਜਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸ੍ਰੁ ਗਤੌ ਚ ਸ੍ਮृਤੋ ਧਾਤੁਰ੍ਯਸ੍ਯ ਸ ਪ੍ਰਤ੍ਯਯਃ ਸ੍ਮृਤਃ
‘ਸਰੁ’ ਧਾਤੂ, ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਜਾਣਾ, ਯਾਦ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਉਸਦਾ ਪ੍ਰਤਯ ਵੀ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਪ੍ਰਥਮਂ ਯਦ੍ਭਵੇਦ੍ਦ੍ਵਾਰਂ ਧਰ੍ਮਾਰ੍ਥਾਭ੍ਯਾਂ ਸਮਾਸ਼੍ਰਿਤਮ੍
ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਜੋ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਧਰਮ ਤੇ ਅਰਥ ਨਾਲ ਸਥਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਦ੍ਵਿਤੀਯਾਯਾਂ ਤੁ ਕਕ੍ਸ਼ਾਯਾਮਪ੍ਰਧृष੍ਟੌ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤੌ
ਦੂਜੇ ਘੇਰੇ ਵਿੱਚ ਦੋ ਅਜਿਹੇ ਹਨ ਜੋ ਕਿਸੇ ਵਲੋਂ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹਰਾਏ ਜਾ ਸਕਦੇ।
ਵਰ੍ਣਸ੍ਯ ਸ਼ਬਲਤ੍ਵਾਚ੍ਚ ਯਮਃ ਕਲ੍ਮਾष ਉਚ੍ਯਤੇ
ਉਸਦੇ ਰੰਗ ਦੇ ਚਿੱਟੇ-ਕਾਲੇ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਯਮ ਨੂੰ ਕਲਮਾਸ਼ਾ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸ੍ਥਿਤੋ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਤ ਤਸ੍ਯ ਦਂਡਹਸ੍ਤਸਮਨ੍ਵਿਤਃ
ਉਹ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਖੜਾ ਹੈ, ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਡੰਡਾ ਫੜਿਆ ਹੋਇਆ।
ਕੁਬੇਰੋ ਧਨਦੋ ਜ੍ਞੇਯੋ ਹਸ੍ਤਿਰੂਪੋ ਵਿਨਾਯਕਃ ਕੁਬੇਰਃ ਕੁਸ਼ਰੀਰਤ੍ਵਾਤ੍ਸ ਨਾਮ੍ਨਾ ਧਨਦਃ ਸ੍ਮृਤਃ
ਕੁਬੇਰ, ਜੋ ਧਨ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਹਾਥੀ-ਮੂੰਹ ਵਾਲਾ ਵਿਨਾਇਕ ਹੈ; ਕੁਬੇਰ ਆਪਣੇ ਟੇਢੇ-ਮੇਢੇ ਸਰੀਰ ਕਰਕੇ ਧਨਦਾ ਨਾਮ ਨਾਲ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਨਾਯਕਃ ਸਰ੍ਵਸਤ੍ਤ੍ਵਾਨਾਂ ਤੇਨ ਨਾਯਕ ਉਚ੍ਯਤੇ
ਉਹ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਮੁਖੀ ਹੈ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਨਾਇਕ ਆਖਦੇ ਹਨ।
ਰੈਵਤਸ਼੍ਚੈਵ ਦਿਂਡਿਸ਼੍ਚ ਤੌ ਰਵੇਃ ਪੂਰ੍ਵਤਃ ਸ੍ਥਿਤੌ 1.124.
ਰੈਵਤ ਤੇ ਡਿੰਡੀ, ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਸੂਰਜ ਦੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਖੜੇ ਹਨ।
ਪ੍ਲੁਤਂ ਗਚ੍ਛਤ੍ਯਸੌ ਯਸ੍ਮਾਤ੍ਸਰ੍ਵਲੋਕਨਮਸ੍ਕृਤਃ
ਉਹ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਚਲਦਾ ਹੈ, ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਉਸਦੀ ਇੱਜ਼ਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਡੀਙ੍ਗਤਾਵਸ੍ਯ ਵੈ ਧਾਤੋਰ੍ਦਿਂਡਿਸ਼ਬ੍ਦੋ ਨਿਪਾਤ੍ਯਤੇ
‘ਡਿੰਗ’ ਧਾਤੂ ਕਰਕੇ ‘ਡਿੰਡੀ’ ਸ਼ਬਦ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਇਤ੍ਯੇਤੇ ਪ੍ਰਵਰਾਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾ ਧਾਤ੍ਵਰ੍ਥਾ ਨੈਗਮੈਃ ਸ਼ੁਭੈਃ
ਇਹ ਸਾਰੇ ਉੱਚੇ ਦਰਜੇ ਵਾਲੇ, ਧਾਤੂ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਚੰਗੀਆਂ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਰਾਹੀਂ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ।
ਅਸ਼੍ਵਿਨੌ ਤੌ ਤਤੋ ਜ੍ਞੇਯੌ ਦਂਡਨਾਯਕਪਿਂਗਲੌ
ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ਦੋ ਅਸ਼ਵਿਨੀ, ਡੰਡਨਾਇਕ ਤੇ ਪਿੰਗਲ ਜਾਣੇ ਜਾਣ।
ਰੇਵਤਸ਼੍ਚੈਵ ਦਿਂਡਿਸ਼੍ਚ ਇਤ੍ਯੇਤੇ ਪ੍ਰਵਰਾ ਮਯਾ
ਰੈਵਤ ਤੇ ਡਿੰਡੀ—ਇਹ ਉੱਚੇ ਦਰਜੇ ਵਾਲੇ ਮੇਰੇ ਵਲੋਂ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ।