ਸ ਚਤੁਰ੍ਧਾ ਨਿਰੂਪ੍ਯਸ੍ਤੁ ਸ੍ਵਰੂਪਫਲਸਾਧਨੈਃ
ਇਸ ਨੂੰ ਚਾਰ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਸਮਝਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: ਉਸ ਦੀ ਸਵਭਾਵ, ਫਲ, ਸਾਧਨ ਅਤੇ ਉਦੇਸ਼।
ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਯਾ ਸਹ ਵਿਰੋਧੇ ਤੁ ਬਾਧ੍ਯਤੇ ਵਿषਯਂ ਵਿਨਾ
ਜੇ ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਨਾਲ ਟਕਰਾਅ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਵਿਸ਼ਾ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਉਹ ਹਟਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸ੍ਮृਤ੍ਯਾ ਸਹ ਵਿਰੋਧੇਨ ਚਾਰ੍ਥਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਸ੍ਯ ਸਾਧਨਮ੍
ਜੇ ਸਮ੍ਰਿਤੀ ਨਾਲ ਟਕਰਾਅ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਧਨ-ਸੰਬੰਧੀ ਵਿਦਿਆ ਦੇ ਸਾਧਨ ਨੂੰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਦृष੍ਟਾਰ੍ਥੇ ਵਿਕਲ੍ਪਸ੍ਤੁ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਾਸਂਭਵੇ ਸਤਿ
ਜਦੋਂ ਅਰਥ ਸਪਸ਼ਟ ਨਾ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਨਿਰਣੈ ਨਾ ਹੋ ਸਕੇ, ਤਾਂ ਵਿਕਲਪ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਹੈ।
ਵੇਦਮੂਲੇ ਸ੍ਥਿਤਂ ਤ੍ਵੇਤਦਨੁष੍ਠਾਨਂ ਕ੍ਰਿਯਾ ਸਤੀ 1.181.
ਇਹ ਕਰਮ ਵੇਦ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਸਹੀ ਕਰਮ ਹੈ।
ਨਿषੇਧਵਿਧਿਰੂਪਂ ਤੁ ਦ੍ਵਿਧਾ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਂ ਖਗਾਧਿਪ
ਖਗਾਂ ਦੇ ਸਿਰਤਾਜ, ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੋ ਤਰੀਕੇ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ: ਆਗਿਆ ਅਤੇ ਮਨਾਹੀ।
ਪਂਚਪ੍ਰਕਾਰਾਃ ਸ੍ਮृਤਯ ਏਵਂ ਸ਼ਿष੍ਯਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਾਃ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਮ੍ਰਿਤੀਆਂ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਲਈ ਪੰਜ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ।
ਦृष੍ਟਾਰ੍ਥਾ ਤੁ ਸ੍ਮृਤਿਃ ਕਾਚਿਦਦृष੍ਟਾਰ੍ਥਾ ਤਥਾਪਰਾ ਸਰ੍ਵਾ ਏਤਾ ਵੇਦਮੂਲਾਃ ਸ੍ਮृਤਾ ਵੈ ऋषਿਭਿਃ ਸ੍ਵਯਮ੍
ਕੁਝ ਸਮ੍ਰਿਤੀਆਂ ਦਿੱਖੀ ਫਲਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹਨ, ਕੁਝ ਅਦਿੱਖੀ ਫਲਾਂ ਨਾਲ; ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਵੇਦਾਂ ਤੋਂ ਉਪਜੀਆਂ ਦੱਸੀਆਂ ਹਨ।
ਅਰੁਣ ਉਵਾਚ ਯਾ ਏਤਾ ਭਵਤਾ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾਃ ਸ੍ਮृਤਯਃ ਪਰ੍ਵਗੋਪਨੇ
ਅਰੁਣ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਤੁਸੀਂ ਜੋ ਤਿਉਹਾਰ ਮਨਾਉਣ ਬਾਰੇ ਸਮ੍ਰਿਤੀਆਂ ਦੱਸੀਆਂ ਹਨ—
ਦृष੍ਟਾਰ੍ਥਾ ਕਾ ਮਤਾ ਦੇਵ ਅਦृष੍ਟਾਰ੍ਥਾ ਚ ਕਾ ਭਵੇਤ੍ ਅਨੁਵਾਦਸ੍ਮृਤਿਃ ਕਾ ਸ੍ਯਾਦृष੍ਟਾਦृष੍ਟਾ ਤੁ ਕਾ ਭਵੇਤ੍
ਹੇ ਦੇਵਤਾ, ਕਿਹੜੀਆਂ ਸਮ੍ਰਿਤੀਆਂ ਸਿੱਧਾ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲੀਆਂ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਕਿਹੜੀਆਂ ਲੁਕਵੇਂ ਫਲ ਵਾਲੀਆਂ? 'ਅਨੁਵਾਦ ਸਮ੍ਰਿਤੀ' ਕਿਸ ਨੂੰ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਕਿਹੜੀਆਂ ਦੋਵੇਂ ਕਿਸਮ ਦੇ ਫਲਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਹਨ?
ਏਵਮੁਕ੍ਤੋ ਮਹਾਤੇਜਾ ਭਾਸ੍ਕਰੋ ਵਾਰਿਤਸ੍ਕਰਃ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੁੱਛਣ 'ਤੇ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਭਾਸਕਰ, ਜੋ ਹਨੇਰੇ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਖਿਆ—
ਸਮਯਾਨਾਮੁਪਾਯਾਨਾਂ ਯੋਗੋ ਵ੍ਯਾਸਸਮਾਸਤਃ
ਨਿਯਮਾਂ ਤੇ ਤਰੀਕਿਆਂ ਦੀ ਗੱਲ, ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਤੇ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ, ਸਮਝਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
ਅਧ੍ਯਕ੍ਸ਼ਾਣਾਂ ਚ ਨਿਕ੍ਸ਼ੇਪਃ ਕਰਣਾਨਾਂ ਨਿਰੂਪਣਮ੍
ਨਿਗਰਾਨਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਤੇ ਸਾਜ਼ੋ-ਸਾਮਾਨ ਦੀ ਪਛਾਣ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਰਧਾਰਤ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
ਸਂਧ੍ਯੋਪਾਸ੍ਤਿਸ੍ਤਥਾ ਕਾਰ੍ਯਾ ਸ਼ੁਨੋ ਮਾਂਸਂ ਨ ਭਕ੍ਸ਼ਯੇਤ੍
ਸੰਧਿਆ ਵੇਲੇ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਕੁੱਤੇ ਦਾ ਮਾਸ ਨਹੀਂ ਖਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ।
ਪਾਲਾਸ਼ਂ ਧਾਰਯੇਦ੍ਦਂਡਮੁਭਯਾਰ੍ਥਾ ਵਿਦੁਰ੍ਬੁਧਾਃ 1.181.
ਪਾਲਾਸ਼ ਦੀ ਲਾਠੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਨਾਲ ਰੱਖਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਗਿਆਨੀ ਲੋਕ ਜਾਣਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਦੋਹਾਂ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹੈ।
ਸ਼੍ਰੁਤੌ ਦृष੍ਟਂ ਯਥਾ ਕਾਰ੍ਯਂ ਸ੍ਮृਤੋ ਤਤ੍ਤਾਦृਸ਼ਂ ਯਦਿ
ਜਿਵੇਂ ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਉਹੋ ਜਿਹਾ ਕੰਮ ਸਮ੍ਰਿਤੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਉਕ੍ਤੋ ਧਰ੍ਮਸ਼੍ਚ ਸਂਕ੍ਸ਼ੇਪਾਤ੍ਪਰਿਭਾषਾ ਚ ਤਦ੍ਗਤਾ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਧਰਮ ਦਾ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਵਰਣਨ ਹੋ ਗਿਆ, ਤੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਵਿਆਖਿਆਵਾਂ ਵੀ ਦੱਸੀ ਗਈਆਂ।
ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਵਰ੍ਤਃ ਪਰੋ ਦੇਸ਼ ऋषਿਸ਼ਸ੍ਤਸ੍ਤ੍ਵਨਂਤਰਃ
ਬ੍ਰਹਮਾਵਰਤ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਦੇਸ਼ ਹੈ; ਜਿਸ ਨੂੰ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਸਲਾਹ ਦਿੱਤੀ, ਉਹ ਅਗਲਾ ਸਥਾਨ ਹੈ।
ਕृष੍ਣਸਾਰਸ੍ਤੁ ਵਿਚਰੇਨ੍ਮृਗੋ ਯਤ੍ਰ ਸ੍ਵਭਾਵਤਃ
ਜਿਥੇ ਕਾਲਾ ਹਿਰਣ ਕੁਦਰਤ ਅਨੁਸਾਰ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਧਰਤੀ ਹੈ।
ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਦੀਨਾਂ ਚ ਦੇਵਾਨਾਂ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਾਦੇਸ੍ਤਥੈਵ ਚ
ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ, ਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਲਈ ਵੀ, ਇਹੀ ਨਿਯਮ ਹੈ।
ਸਾਧਨਤ੍ਵਂ ਮਨੁਃ ਪ੍ਰਾਹ ਵੇਦਮੂਲਂ ਸਨਾਤਨਮ੍
ਮਨੂ ਨੇ ਆਖਿਆ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦਾ ਮੂਲ ਸਾਧਨ ਸਦਾ-ਥਿਰ ਵੇਦ ਹੈ।
ਉਪਲਭ੍ਯ ਯਥਾਤਤ੍ਤ੍ਵਂ ਸ ਚ ਦਰ੍ਸ਼ਿਤਵਾਨृषਿਃ
ਜਦੋਂ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਸੱਚਾਈ ਨਾਲ ਸਮਝ ਲਿਆ, ਤਾਂ ਉਹ ਨੇ ਜੋ ਕੁਝ ਸੀ, ਉਹੀ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ।
ਨਿष੍ਕਾਮੇਨ ਸਦਾ ਵੀਰ ਕਾਮ੍ਯਂ ਰੂਪਾਨ੍ਵਿਤੇਨ ਚ ਕਰ੍ਮਣਾਂ ਫਲਮਾਪ੍ਨੋਤਿ ਨ੍ਯਾਯਾਰ੍ਜਿਤਧਨਸ਼੍ਚ ਯਃ
ਹੇ ਵੀਰ, ਜੋ ਕੋਈ ਲਾਲਚ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਲਾਲਚ ਨਾਲ ਰੂਪ ਵਾਲਾ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਦੋਵੇਂ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਫਲ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ; ਤੇ ਜੋ ਨਿਆਂ ਨਾਲ ਧਨ ਕਮਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ।
ਵਿਭਾਗਂ ਬ੍ਰੂਹਿ ਦੇਵੇਂਦ੍ਰ ਸਂਮਾਨਯ ਗ੍ਰਹਾਧਿਪ
ਹੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਮੈਨੂੰ ਵੰਡ ਬਾਰੇ ਦੱਸੋ ਤੇ ਗ੍ਰਹਾਂ ਦੇ ਮਾਲਕ ਦਾ ਆਦਰ ਕਰੋ।
ਤਂ ਦੇਵਨਿਰ੍ਮਿਤਂ ਦੇਸ਼ਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਵਰ੍ਤਂ ਪ੍ਰਚਕ੍ਸ਼ਤੇ ।। 1.181.
ਉਹ ਦੇਸ਼, ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਬਣਾਇਆ, ਬ੍ਰਹਮਾਵਰਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਹਿਮਵਦ੍ਵਿਂਧ੍ਯਧਰਯੋਰ੍ਯਦਂਤਰਮੁਦਾਹृਤਮ੍ ਆਸਮੁਦ੍ਰਾਤ੍ਤੁ ਵੈ ਪੂਰ੍ਵਾਦਾਸਮੁਦ੍ਰਾਤ੍ਤੁ ਪਸ਼੍ਚਿਮਾਤ੍
ਹਿਮਾਲਾ ਤੇ ਵਿਂਧਿਆ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਜੋ ਇਲਾਕਾ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਪੂਰਬੀ ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਪੱਛਮੀ ਸਮੁੰਦਰ ਤੱਕ।
ਤਯੋਰੇਵਾਂਤਰਂ ਗਿਰ੍ਯੋਰਾਰ੍ਯਾਵਰ੍ਤਂ ਵਿਦੁਰ੍ਬੁਧਾਃ
ਸਿਆਣੇ ਲੋਕ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਵਾਲਾ ਹਿੱਸਾ ਆਰਿਆਵਰਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸ਼ੂਦ੍ਰਸ੍ਤੁ ਯਸ੍ਮਿਂਸ੍ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਵਾ ਨਿਵਸੇਦ੍ਵृਤ੍ਤਿਕਰ੍ਸ਼ਿਤਃ
ਪਰ ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਸ਼ੂਦਰ, ਜੋ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਨਾਲ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਹੈ, ਉਸ ਇਲਾਕੇ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕਿਤੇ ਵੱਸਦਾ ਹੋਵੇ,
ਵਿਵਾਹਵਿਧਿਵਰ੍ਣਨਮ੍ ਆਦਿਤ੍ਯ ਉਵਾਚ ਉਕ੍ਤਂ ਧਰ੍ਮਸ੍ਯ ਰੂਪਂ ਤੁ ਸਾਧਿਕਾਰਂ ਸਨਾਤਨਮ੍
ਵਿਆਹ ਦੀ ਰੀਤ ਬਾਰੇ ਵਰਣਨ।
ਬ੍ਰਹ੍ਮਚਾਰੀ ਗृਹਸ੍ਥਸ਼੍ਚ ਵਨਸ੍ਥੋ ਭਿਕ੍ਸ਼ੁਰੇਵ ਚ
ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ, ਗ੍ਰਿਹਸਥ, ਵਨਵਾਸੀ ਤੇ ਭਿਖਾਰੀ—ਇਹ ਚਾਰ ਅਸ਼ਰਮ ਹਨ।