ਭਾਸ੍ਕਰ ਉਵਾਚ ਸ੍ਮृਤਿਧਰ੍ਮਂ ਵੇਦਮੂਲਂ ਸ਼ृਣੁ ਤ੍ਵਂ ਗਰੁਡਾਗ੍ਰਜ
ਭਾਸਕਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਗਰੁੜ ਦੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ, ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਸੁਣੋ, ਸਮ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਧਰਮ ਜੋ ਵੇਦਾਂ ਤੋਂ ਉਪਜਿਆ ਹੈ।
ਧਰ੍ਮਃ ਕ੍ਰਿਯਾਤ੍ਮਾ ਨਿਰ੍ਦਿष੍ਟਃ ਸ਼੍ਰੇਯੋਭ੍ਯੁਦਯਲਕ੍ਸ਼ਣਃ
ਧਰਮ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਖਾਸੀਅਤ ਚੰਗੀ ਤਰੱਕੀ ਅਤੇ ਭਲਾਈ ਹੈ।
ਅਸ੍ਯ ਸ਼ਬ੍ਦਸ੍ਯਾਨੁष੍ਠਾਨਾਤ੍ਸ੍ਵਰ੍ਗੋ ਮੋਕ੍ਸ਼ਸ਼੍ਚ ਜਾਯਤੇ
ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਮ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸਵਰਗ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦੋਵੇਂ ਮਿਲਦੇ ਹਨ।
ਕਸ੍ਯ ਭੇਦਾਸ੍ਤੁ ਤੇ ਪਂਚ ਬ੍ਰੂਹਿ ਮੇ ਦੇਵਸਤ੍ਤਮ
ਕਿਹੜੀ ਚੀਜ਼ ਦੇ ਪੰਜ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭੇਦ ਹਨ? ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ, ਦੇਵਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸਰਵੋਤਮ।
ਭਾਸ੍ਕਰ ਉਵਾਚ ਵੇਦਧਰ੍ਮਃ ਸ੍ਮृਤਸ੍ਤ੍ਵੇਕ ਆਸ਼੍ਰਮਾਣਾਂ ਸ ਤਤ੍ਪਰਃ 1.181.
ਭਾਸਕਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਧਰਮ ਇਕ ਹੈ, ਅਤੇ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਹੈ।
ਵਰ੍ਣਤ੍ਵਮੇਕਮਾਸ਼੍ਰਿਤ੍ਯ ਅਧਿਕਾਰੇ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ
ਇੱਕ ਹੀ ਵਰਣ ਤੇ ਆਧਾਰ ਰੱਖ ਕੇ, ਅਧਿਕਾਰ ਬਣਦਾ ਹੈ।
ਵਰ੍ਣਾਸ਼੍ਰਮਾਸ਼੍ਰਮਤ੍ਵਂ ਚ ਯੋਧਿਕृਤ੍ਯ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ
ਵਰਣ ਅਤੇ ਆਸ਼ਰਮ ਦੀ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਰਤਵਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਚੱਲਦੀ ਹੈ।
ਯੋ ਗੁਣੇਨ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤੇਤ ਸ ਗੁਣੋ ਧਰ੍ਮ ਉਚ੍ਯਤੇ
ਜੋ ਗੁਣ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਗੁਣ ਦਾ ਧਰਮ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਨਿਮਿਤ੍ਤਮੇਕਮਾਸ਼੍ਰਿਤ੍ਯ ਯੋ ਧਰ੍ਮਃ ਸਂਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ
ਜੋ ਧਰਮ ਇੱਕ ਹੀ ਕਾਰਨ ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੋ ਕੇ ਚੱਲਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਥਾਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਏष ਤੁ ਦ੍ਵਿਵਿਧਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਃ ਸਮਾਸਾਦਵਿਸ਼ੇषਤਃ
ਇਹ ਧਰਮ ਦੋ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ: ਸੰਖੇਪ ਅਤੇ ਵਿਸਥਾਰ ਵਿੱਚ।
ਸ ਚਤੁਰ੍ਧਾ ਨਿਰੂਪ੍ਯਸ੍ਤੁ ਸ੍ਵਰੂਪਫਲਸਾਧਨੈਃ
ਇਸ ਨੂੰ ਚਾਰ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਸਮਝਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: ਉਸ ਦੀ ਸਵਭਾਵ, ਫਲ, ਸਾਧਨ ਅਤੇ ਉਦੇਸ਼।
ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਯਾ ਸਹ ਵਿਰੋਧੇ ਤੁ ਬਾਧ੍ਯਤੇ ਵਿषਯਂ ਵਿਨਾ
ਜੇ ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਨਾਲ ਟਕਰਾਅ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਵਿਸ਼ਾ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਉਹ ਹਟਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸ੍ਮृਤ੍ਯਾ ਸਹ ਵਿਰੋਧੇਨ ਚਾਰ੍ਥਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਸ੍ਯ ਸਾਧਨਮ੍
ਜੇ ਸਮ੍ਰਿਤੀ ਨਾਲ ਟਕਰਾਅ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਧਨ-ਸੰਬੰਧੀ ਵਿਦਿਆ ਦੇ ਸਾਧਨ ਨੂੰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਦृष੍ਟਾਰ੍ਥੇ ਵਿਕਲ੍ਪਸ੍ਤੁ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਾਸਂਭਵੇ ਸਤਿ
ਜਦੋਂ ਅਰਥ ਸਪਸ਼ਟ ਨਾ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਨਿਰਣੈ ਨਾ ਹੋ ਸਕੇ, ਤਾਂ ਵਿਕਲਪ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਹੈ।
ਵੇਦਮੂਲੇ ਸ੍ਥਿਤਂ ਤ੍ਵੇਤਦਨੁष੍ਠਾਨਂ ਕ੍ਰਿਯਾ ਸਤੀ 1.181.
ਇਹ ਕਰਮ ਵੇਦ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਸਹੀ ਕਰਮ ਹੈ।
ਨਿषੇਧਵਿਧਿਰੂਪਂ ਤੁ ਦ੍ਵਿਧਾ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਂ ਖਗਾਧਿਪ
ਖਗਾਂ ਦੇ ਸਿਰਤਾਜ, ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੋ ਤਰੀਕੇ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ: ਆਗਿਆ ਅਤੇ ਮਨਾਹੀ।
ਪਂਚਪ੍ਰਕਾਰਾਃ ਸ੍ਮृਤਯ ਏਵਂ ਸ਼ਿष੍ਯਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਾਃ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਮ੍ਰਿਤੀਆਂ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਲਈ ਪੰਜ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ।
ਦृष੍ਟਾਰ੍ਥਾ ਤੁ ਸ੍ਮृਤਿਃ ਕਾਚਿਦਦृष੍ਟਾਰ੍ਥਾ ਤਥਾਪਰਾ ਸਰ੍ਵਾ ਏਤਾ ਵੇਦਮੂਲਾਃ ਸ੍ਮृਤਾ ਵੈ ऋषਿਭਿਃ ਸ੍ਵਯਮ੍
ਕੁਝ ਸਮ੍ਰਿਤੀਆਂ ਦਿੱਖੀ ਫਲਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹਨ, ਕੁਝ ਅਦਿੱਖੀ ਫਲਾਂ ਨਾਲ; ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਵੇਦਾਂ ਤੋਂ ਉਪਜੀਆਂ ਦੱਸੀਆਂ ਹਨ।
ਅਰੁਣ ਉਵਾਚ ਯਾ ਏਤਾ ਭਵਤਾ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾਃ ਸ੍ਮृਤਯਃ ਪਰ੍ਵਗੋਪਨੇ
ਅਰੁਣ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਤੁਸੀਂ ਜੋ ਤਿਉਹਾਰ ਮਨਾਉਣ ਬਾਰੇ ਸਮ੍ਰਿਤੀਆਂ ਦੱਸੀਆਂ ਹਨ—
ਦृष੍ਟਾਰ੍ਥਾ ਕਾ ਮਤਾ ਦੇਵ ਅਦृष੍ਟਾਰ੍ਥਾ ਚ ਕਾ ਭਵੇਤ੍ ਅਨੁਵਾਦਸ੍ਮृਤਿਃ ਕਾ ਸ੍ਯਾਦृष੍ਟਾਦृष੍ਟਾ ਤੁ ਕਾ ਭਵੇਤ੍
ਹੇ ਦੇਵਤਾ, ਕਿਹੜੀਆਂ ਸਮ੍ਰਿਤੀਆਂ ਸਿੱਧਾ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲੀਆਂ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਕਿਹੜੀਆਂ ਲੁਕਵੇਂ ਫਲ ਵਾਲੀਆਂ? 'ਅਨੁਵਾਦ ਸਮ੍ਰਿਤੀ' ਕਿਸ ਨੂੰ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਕਿਹੜੀਆਂ ਦੋਵੇਂ ਕਿਸਮ ਦੇ ਫਲਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਹਨ?
ਏਵਮੁਕ੍ਤੋ ਮਹਾਤੇਜਾ ਭਾਸ੍ਕਰੋ ਵਾਰਿਤਸ੍ਕਰਃ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੁੱਛਣ 'ਤੇ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਭਾਸਕਰ, ਜੋ ਹਨੇਰੇ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਖਿਆ—
ਸਮਯਾਨਾਮੁਪਾਯਾਨਾਂ ਯੋਗੋ ਵ੍ਯਾਸਸਮਾਸਤਃ
ਨਿਯਮਾਂ ਤੇ ਤਰੀਕਿਆਂ ਦੀ ਗੱਲ, ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਤੇ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ, ਸਮਝਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
ਅਧ੍ਯਕ੍ਸ਼ਾਣਾਂ ਚ ਨਿਕ੍ਸ਼ੇਪਃ ਕਰਣਾਨਾਂ ਨਿਰੂਪਣਮ੍
ਨਿਗਰਾਨਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਤੇ ਸਾਜ਼ੋ-ਸਾਮਾਨ ਦੀ ਪਛਾਣ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਰਧਾਰਤ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
ਸਂਧ੍ਯੋਪਾਸ੍ਤਿਸ੍ਤਥਾ ਕਾਰ੍ਯਾ ਸ਼ੁਨੋ ਮਾਂਸਂ ਨ ਭਕ੍ਸ਼ਯੇਤ੍
ਸੰਧਿਆ ਵੇਲੇ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਕੁੱਤੇ ਦਾ ਮਾਸ ਨਹੀਂ ਖਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ।
ਪਾਲਾਸ਼ਂ ਧਾਰਯੇਦ੍ਦਂਡਮੁਭਯਾਰ੍ਥਾ ਵਿਦੁਰ੍ਬੁਧਾਃ 1.181.
ਪਾਲਾਸ਼ ਦੀ ਲਾਠੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਨਾਲ ਰੱਖਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਗਿਆਨੀ ਲੋਕ ਜਾਣਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਦੋਹਾਂ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹੈ।
ਸ਼੍ਰੁਤੌ ਦृष੍ਟਂ ਯਥਾ ਕਾਰ੍ਯਂ ਸ੍ਮृਤੋ ਤਤ੍ਤਾਦृਸ਼ਂ ਯਦਿ
ਜਿਵੇਂ ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਉਹੋ ਜਿਹਾ ਕੰਮ ਸਮ੍ਰਿਤੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਉਕ੍ਤੋ ਧਰ੍ਮਸ਼੍ਚ ਸਂਕ੍ਸ਼ੇਪਾਤ੍ਪਰਿਭਾषਾ ਚ ਤਦ੍ਗਤਾ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਧਰਮ ਦਾ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਵਰਣਨ ਹੋ ਗਿਆ, ਤੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਵਿਆਖਿਆਵਾਂ ਵੀ ਦੱਸੀ ਗਈਆਂ।
ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਵਰ੍ਤਃ ਪਰੋ ਦੇਸ਼ ऋषਿਸ਼ਸ੍ਤਸ੍ਤ੍ਵਨਂਤਰਃ
ਬ੍ਰਹਮਾਵਰਤ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਦੇਸ਼ ਹੈ; ਜਿਸ ਨੂੰ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਸਲਾਹ ਦਿੱਤੀ, ਉਹ ਅਗਲਾ ਸਥਾਨ ਹੈ।
ਕृष੍ਣਸਾਰਸ੍ਤੁ ਵਿਚਰੇਨ੍ਮृਗੋ ਯਤ੍ਰ ਸ੍ਵਭਾਵਤਃ
ਜਿਥੇ ਕਾਲਾ ਹਿਰਣ ਕੁਦਰਤ ਅਨੁਸਾਰ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਧਰਤੀ ਹੈ।
ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਦੀਨਾਂ ਚ ਦੇਵਾਨਾਂ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਾਦੇਸ੍ਤਥੈਵ ਚ
ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ, ਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਲਈ ਵੀ, ਇਹੀ ਨਿਯਮ ਹੈ।