ਸ਼੍ਰਵਣਾਦਸ੍ਯ ਪਾਪੇਭ੍ਯੋ ਮੁਚ੍ਯਤੇ ਨਾਤ੍ਰ ਸਂਸ਼ਯਃ
ਇਹ ਸੁਣਨ ਨਾਲ ਉਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।
ਇਤਿਹਾਸਮਿਮਂ ਪੁਣ੍ਯਮਗ੍ਨਿਕਾਰ੍ਯਮਨੁਤ੍ਤਮਮ੍
ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਇਤਿਹਾਸ, ਅੱਗ ਦੇ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਹੈ,
ਸੂਰ੍ਯਭਕ੍ਤੇ ਸਦਾ ਦੇਯਂ ਸੂਰ੍ਯੇਣ ਕਥਿਤਂ ਪੁਰਾ 1.180.
ਇਹ ਸੂਰਜ ਦੇ ਭਗਤ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਪਹਿਲਾਂ ਸੂਰਜ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ।
ਗਰੁਡੇਨ ਪੁਰਾ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਂ ਭੋਜਕਾਨਾਂ ਮਹਾਤ੍ਮਨਾਮ੍
ਇਹ ਪਹਿਲਾਂ ਗਰੁੜ ਨੇ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਭੋਜਕਾਂ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਸੀ।
ਤੈਸ਼੍ਚਾਪਿ ਕਥਿਤਂ ਪੁਣ੍ਯਂ ਮੁਨੇਰ੍ਵ੍ਯਾਸਸ੍ਯ ਧੀਮਤਃ
ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਇਹ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਬੁਧੀਮਾਨ ਮੁਨੀ ਵਿਆਸ ਨੂੰ ਵੀ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ ਸੀ।
ਸ੍ਮृਤਿਭੇਦਵਰ੍ਣਨਮ੍ ਕੌਤੁਕਂ ਪृਚ੍ਛ ਤੇ ਬ੍ਰਹ੍ਮਨ੍ਸਮਾਸਵ੍ਯਾਸਯੋਗਤਃ
ਸਮ੍ਰਿਤੀਆਂ ਦੇ ਵੰਡ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ — ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਰੁਚੀ ਨਾਲ, ਸੰਖੇਪ ਤੇ ਵਿਸਥਾਰ ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਦਾ ਹਾਂ।
ਯਥੋਕ੍ਤਂ ਭਾਸ੍ਕਰੇਣੇਹ ਅਰੁਣਸ੍ਯ ਮਹਾਤ੍ਮਨਃ
ਜਿਵੇਂ ਇੱਥੇ ਭਾਸਕਰ ਨੇ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਅਰੁਣ ਵੱਲੋਂ ਕਿਹਾ ਹੈ,
ਸਹਸ੍ਰਕਿਰਣਂ ਭਾਨੁਮੁਦਯਸ੍ਥਂ ਦਿਵਾਕਰਮ੍
ਹਜ਼ਾਰ ਕਿਰਣਾਂ ਵਾਲਾ ਸੂਰਜ, ਜੋ ਸਵੇਰ ਨੂੰ ਚਮਕਦਾ ਹੈ,
ਭਗਵਨ੍ਦੇਵਦੇਵੇਸ਼ ਸਹਸ੍ਰਕਿਰਣੋਜ੍ਜ੍ਵਲ
ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ, ਹਜ਼ਾਰ ਕਿਰਣਾਂ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾਰ,
ਏਵਂ ਪृष੍ਟਸ੍ਤੁ ਭਗਵਾਨਰੁਣੇਨ ਖਗਾਧਿਪਃ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਰੁਣ ਵਲੋਂ ਪੁੱਛੇ ਜਾਣ 'ਤੇ, ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ।
ਭਾਸ੍ਕਰ ਉਵਾਚ ਸ੍ਮृਤਿਧਰ੍ਮਂ ਵੇਦਮੂਲਂ ਸ਼ृਣੁ ਤ੍ਵਂ ਗਰੁਡਾਗ੍ਰਜ
ਭਾਸਕਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਗਰੁੜ ਦੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ, ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਸੁਣੋ, ਸਮ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਧਰਮ ਜੋ ਵੇਦਾਂ ਤੋਂ ਉਪਜਿਆ ਹੈ।
ਧਰ੍ਮਃ ਕ੍ਰਿਯਾਤ੍ਮਾ ਨਿਰ੍ਦਿष੍ਟਃ ਸ਼੍ਰੇਯੋਭ੍ਯੁਦਯਲਕ੍ਸ਼ਣਃ
ਧਰਮ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਖਾਸੀਅਤ ਚੰਗੀ ਤਰੱਕੀ ਅਤੇ ਭਲਾਈ ਹੈ।
ਅਸ੍ਯ ਸ਼ਬ੍ਦਸ੍ਯਾਨੁष੍ਠਾਨਾਤ੍ਸ੍ਵਰ੍ਗੋ ਮੋਕ੍ਸ਼ਸ਼੍ਚ ਜਾਯਤੇ
ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਮ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸਵਰਗ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦੋਵੇਂ ਮਿਲਦੇ ਹਨ।
ਕਸ੍ਯ ਭੇਦਾਸ੍ਤੁ ਤੇ ਪਂਚ ਬ੍ਰੂਹਿ ਮੇ ਦੇਵਸਤ੍ਤਮ
ਕਿਹੜੀ ਚੀਜ਼ ਦੇ ਪੰਜ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭੇਦ ਹਨ? ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ, ਦੇਵਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸਰਵੋਤਮ।
ਭਾਸ੍ਕਰ ਉਵਾਚ ਵੇਦਧਰ੍ਮਃ ਸ੍ਮृਤਸ੍ਤ੍ਵੇਕ ਆਸ਼੍ਰਮਾਣਾਂ ਸ ਤਤ੍ਪਰਃ 1.181.
ਭਾਸਕਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਧਰਮ ਇਕ ਹੈ, ਅਤੇ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਹੈ।
ਵਰ੍ਣਤ੍ਵਮੇਕਮਾਸ਼੍ਰਿਤ੍ਯ ਅਧਿਕਾਰੇ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ
ਇੱਕ ਹੀ ਵਰਣ ਤੇ ਆਧਾਰ ਰੱਖ ਕੇ, ਅਧਿਕਾਰ ਬਣਦਾ ਹੈ।
ਵਰ੍ਣਾਸ਼੍ਰਮਾਸ਼੍ਰਮਤ੍ਵਂ ਚ ਯੋਧਿਕृਤ੍ਯ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ
ਵਰਣ ਅਤੇ ਆਸ਼ਰਮ ਦੀ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਰਤਵਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਚੱਲਦੀ ਹੈ।
ਯੋ ਗੁਣੇਨ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤੇਤ ਸ ਗੁਣੋ ਧਰ੍ਮ ਉਚ੍ਯਤੇ
ਜੋ ਗੁਣ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਗੁਣ ਦਾ ਧਰਮ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਨਿਮਿਤ੍ਤਮੇਕਮਾਸ਼੍ਰਿਤ੍ਯ ਯੋ ਧਰ੍ਮਃ ਸਂਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ
ਜੋ ਧਰਮ ਇੱਕ ਹੀ ਕਾਰਨ ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੋ ਕੇ ਚੱਲਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਥਾਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਏष ਤੁ ਦ੍ਵਿਵਿਧਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਃ ਸਮਾਸਾਦਵਿਸ਼ੇषਤਃ
ਇਹ ਧਰਮ ਦੋ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ: ਸੰਖੇਪ ਅਤੇ ਵਿਸਥਾਰ ਵਿੱਚ।
ਸ ਚਤੁਰ੍ਧਾ ਨਿਰੂਪ੍ਯਸ੍ਤੁ ਸ੍ਵਰੂਪਫਲਸਾਧਨੈਃ
ਇਸ ਨੂੰ ਚਾਰ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਸਮਝਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: ਉਸ ਦੀ ਸਵਭਾਵ, ਫਲ, ਸਾਧਨ ਅਤੇ ਉਦੇਸ਼।
ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਯਾ ਸਹ ਵਿਰੋਧੇ ਤੁ ਬਾਧ੍ਯਤੇ ਵਿषਯਂ ਵਿਨਾ
ਜੇ ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਨਾਲ ਟਕਰਾਅ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਵਿਸ਼ਾ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਉਹ ਹਟਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸ੍ਮृਤ੍ਯਾ ਸਹ ਵਿਰੋਧੇਨ ਚਾਰ੍ਥਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਸ੍ਯ ਸਾਧਨਮ੍
ਜੇ ਸਮ੍ਰਿਤੀ ਨਾਲ ਟਕਰਾਅ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਧਨ-ਸੰਬੰਧੀ ਵਿਦਿਆ ਦੇ ਸਾਧਨ ਨੂੰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਦृष੍ਟਾਰ੍ਥੇ ਵਿਕਲ੍ਪਸ੍ਤੁ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਾਸਂਭਵੇ ਸਤਿ
ਜਦੋਂ ਅਰਥ ਸਪਸ਼ਟ ਨਾ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਨਿਰਣੈ ਨਾ ਹੋ ਸਕੇ, ਤਾਂ ਵਿਕਲਪ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਹੈ।
ਵੇਦਮੂਲੇ ਸ੍ਥਿਤਂ ਤ੍ਵੇਤਦਨੁष੍ਠਾਨਂ ਕ੍ਰਿਯਾ ਸਤੀ 1.181.
ਇਹ ਕਰਮ ਵੇਦ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਸਹੀ ਕਰਮ ਹੈ।
ਨਿषੇਧਵਿਧਿਰੂਪਂ ਤੁ ਦ੍ਵਿਧਾ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਂ ਖਗਾਧਿਪ
ਖਗਾਂ ਦੇ ਸਿਰਤਾਜ, ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੋ ਤਰੀਕੇ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ: ਆਗਿਆ ਅਤੇ ਮਨਾਹੀ।
ਪਂਚਪ੍ਰਕਾਰਾਃ ਸ੍ਮृਤਯ ਏਵਂ ਸ਼ਿष੍ਯਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਾਃ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਮ੍ਰਿਤੀਆਂ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਲਈ ਪੰਜ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ।
ਦृष੍ਟਾਰ੍ਥਾ ਤੁ ਸ੍ਮृਤਿਃ ਕਾਚਿਦਦृष੍ਟਾਰ੍ਥਾ ਤਥਾਪਰਾ ਸਰ੍ਵਾ ਏਤਾ ਵੇਦਮੂਲਾਃ ਸ੍ਮृਤਾ ਵੈ ऋषਿਭਿਃ ਸ੍ਵਯਮ੍
ਕੁਝ ਸਮ੍ਰਿਤੀਆਂ ਦਿੱਖੀ ਫਲਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹਨ, ਕੁਝ ਅਦਿੱਖੀ ਫਲਾਂ ਨਾਲ; ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਵੇਦਾਂ ਤੋਂ ਉਪਜੀਆਂ ਦੱਸੀਆਂ ਹਨ।
ਅਰੁਣ ਉਵਾਚ ਯਾ ਏਤਾ ਭਵਤਾ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾਃ ਸ੍ਮृਤਯਃ ਪਰ੍ਵਗੋਪਨੇ
ਅਰੁਣ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਤੁਸੀਂ ਜੋ ਤਿਉਹਾਰ ਮਨਾਉਣ ਬਾਰੇ ਸਮ੍ਰਿਤੀਆਂ ਦੱਸੀਆਂ ਹਨ—
ਦृष੍ਟਾਰ੍ਥਾ ਕਾ ਮਤਾ ਦੇਵ ਅਦृष੍ਟਾਰ੍ਥਾ ਚ ਕਾ ਭਵੇਤ੍ ਅਨੁਵਾਦਸ੍ਮृਤਿਃ ਕਾ ਸ੍ਯਾਦृष੍ਟਾਦृष੍ਟਾ ਤੁ ਕਾ ਭਵੇਤ੍
ਹੇ ਦੇਵਤਾ, ਕਿਹੜੀਆਂ ਸਮ੍ਰਿਤੀਆਂ ਸਿੱਧਾ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲੀਆਂ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਕਿਹੜੀਆਂ ਲੁਕਵੇਂ ਫਲ ਵਾਲੀਆਂ? 'ਅਨੁਵਾਦ ਸਮ੍ਰਿਤੀ' ਕਿਸ ਨੂੰ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਕਿਹੜੀਆਂ ਦੋਵੇਂ ਕਿਸਮ ਦੇ ਫਲਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਹਨ?