ਪੂਰ੍ਵਾ ਦਿਸ਼ਂ ਗਤੋ ਨਿਤ੍ਯਮੁਦਯਾਚਲਮਕ੍ਰਮਮ੍
ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਨ ਵਾਲੇ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਦਾ ਹੈ।
ਨਾਸ਼ਯਿਤ੍ਵਾ ਤਮੋ ਯਸ੍ਤੁ ਕ੍ਰਿਯਾਃ ਸਰ੍ਵਾਃ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਯੇਤ੍
ਜੋ ਹਨੇਰੇ ਨੂੰ ਮਿਟਾ ਕੇ ਸਾਰੀਆਂ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਚਲਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਗਾਰ੍ਹਪਤ੍ਯੇਨ ਵਿਧਿਨਾ ਤਦ੍ਵਦ੍ਧਾਰ੍ਯੇਣ ਕਰ੍ਮਣਾ ਪ੍ਰੋਕ੍ਸ਼ਣੀਯਵ੍ਰਤਂ ਚੈਵ ਅਵਭृਥਂ ਤਥੈਵ ਚ
ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਅੱਗ ਦੇ ਰੀਤ ਅਨੁਸਾਰ, ਤੇ ਅਚਾਰਯ ਦੇ ਨਿਯਮ ਨਾਲ, ਛਿੜਕਣ ਵਾਲਾ ਵਰਤ ਤੇ ਅੰਤਿਮ ਇਸ਼ਨਾਨ ਵੀ।
ਸਰ੍ਵਾਨਿਮਾਂਸ਼੍ਚ ਯਸ਼੍ਚਕ੍ਰੇ ਹਵ੍ਯਭਾਗਪ੍ਰਦਾਨ੍ਮੁਖੇ 1.157.
ਜਿਸ ਨੇ ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਬਣਾਈਆਂ ਤੇ ਹਵਨ ਦੀ ਭਾਗ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਮੂੰਹ ਬਣਾਇਆ।
ਭਾਗਾਰ੍ਥੇ ਮਧੁਧਾਨਾਯ ਚਕ੍ਰੇ ਯੋ ਯਜ੍ਞਕਰ੍ਮਣਿ
ਜਿਸ ਨੇ ਭਾਗ ਤੇ ਮਿੱਠੇ ਹਵਨ ਲਈ ਯਜਨਾ ਕੀਤਾ।
ਯਜ੍ਞਾਨਿ ਚ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਿ ਯਜ੍ਞਾਂਸ਼੍ਚਾਪਿ ਸऋਤ੍ਵਿਜਃ
ਜਿਸ ਨੇ ਯਜਨਾਂ, ਸਮੱਗਰੀਆਂ, ਯਜਨਾਂ ਆਪ ਤੇ ਯਜਨਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪੰਡਤ ਬਣਾਏ।
ਵਿਬਭਾਜ ਪੁਰਾ ਸਰ੍ਵਂ ਪਾਰਮੇष੍ਠਯੇਨ ਕਰ੍ਮਣਾ
ਉਸ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਪਰਮ ਕਰਮ ਨਾਲ ਵੰਡ ਦਿੱਤਾ।
ਕ੍ਸ਼ਣਾਨ੍ਕਲਾਸ਼੍ਚ ਕਾष੍ਠਾਸ਼੍ਚ ਕਾਲਵੈਕਲ੍ਯਮੇਵ ਚ
ਪਲ, ਮਿੰਟ, ਘੰਟਾ ਤੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਹੋਰ ਵੰਡ ਵੀ ਉਸ ਨੇ ਬਣਾਈਆਂ।
ऋਤਵਃ ਕਾਲਯੋਗਾਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਮਾਣਂ ਵਿਵਿਧਂ ਨृषੁ
ਮੌਸਮ, ਸਮਿਆਂ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਾਪ ਹਨ।
ਸृष੍ਟਾ ਲੋਕਾਸ੍ਤ੍ਰਯੋਨਂਤਾ ਯੇਨ ਜ੍ਞਾਨੇਨ ਵਰ੍ਤ੍ਮਨਾ
ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬੇਅੰਤ ਲੋਕ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗਿਆਨ ਦੇ ਰਾਹੀਂ ਬਣੇ ਹਨ।
ਪ੍ਰਣਾਮਤ੍ਰਯਪੂਰ੍ਵੇਣ ਯੋਗੇਨ ਰਮਤੇ ਚ ਯਃ
ਜੋ ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਮਸਕਾਰ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜੋਗ ਨਾਲ ਆਨੰਦ ਮਾਣਦਾ ਹੈ।
ਯੋ ਗਤਿਰ੍ਵृषਯੁਕ੍ਤਾਨਾਂ ਗਤਿਰ੍ਯੋऽਪਾਪਕਰ੍ਮਣਾਮ੍
ਜੋ ਨੇਕ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਚਾਲ ਵੀ ਹੈ ਤੇ ਮੰਦੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਚਾਲ ਵੀ।
ਧਾਤੁਵੈਦ੍ਯਸ੍ਯ ਯੋ ਵੇਤ੍ਤਾ ਚਤੁਰਾਸ਼੍ਰਮਸਂਸ਼੍ਰਯਃ
ਜੋ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਮੂਲ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ ਤੇ ਚਾਰ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ।
ਅਗ੍ਨੀषੋਮਾਤ੍ਮਕਂ ਜ੍ਯੋਤਿਰ੍ਯੋਗੀਸ਼ਃ ਕ੍ਸ਼ਣਦਾਂਤਕਃ 1.157.
ਜੋ ਜੋਗੀਆਂ ਦਾ ਸੁਆਮੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਜੋਤ ਅੱਗ ਤੇ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਵਰਗੀ ਹੈ, ਜੋ ਰਾਤਾਂ ਦਾ ਅੰਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਯਂ ਪਰਂ ਪਰਮਂ ਪ੍ਰਾਹੁਃ ਪਰਮਾਤ੍ਮਾਨਮਚ੍ਯੁਤਮ੍
ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ, ਸਰਬੋਤਮ ਤੇ ਅਟੱਲ ਪਰਮਾਤਮਾ ਆਖਦੇ ਹਨ।
ਯੁਗਾਂਤੇष੍ਵਤਂਕੋ ਯਸ੍ਤੁ ਯਸ਼੍ਚ ਲੋਕਾਂਤਕੋਤ੍ਤਮਃ
ਜੋ ਯੁਗਾਂ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਡਰ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੈ।
ਵੇਤ੍ਤਾ ਯੋ ਵੇਦਵਿਦੁषਾਂ ਪ੍ਰਭੁਰ੍ਯਃ ਪ੍ਰਭਵਿष੍ਣੁਨਾਮ੍
ਜੋ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਗਿਆਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਤੇ ਬਲਵਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ।
ਮਾਨੁषਾਣਾਂ ਮਨੋਭੂਤਸ੍ਤਪੋਭੂਤਸ੍ਤਪਸ੍ਵਿਨਾਮ੍
ਜੋ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਮਨ ਹੈ, ਤੇ ਤਪੱਸੀਆਂ ਵਿੱਚ ਤਪ ਹੈ।
ਵਿਗ੍ਰਹੋ ਵਿਗ੍ਰਹਾਣਾਂ ਚ ਗਤਿਰ੍ਗਤਿਮਤਾਮਪਿ ਦੇਵਾਹੁਤਿਪ੍ਰਦਾਨੋਦ੍ਯਤ੍ਪ੍ਰਾਣਾਗ੍ਨਿਸ੍ਤਮਨਾਸ਼ਨਃ
ਜੋ ਸਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰੂਪ ਹੈ, ਚਲਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਚਾਲ ਹੈ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਹਵਨ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਸਾਹ ਦੀ ਅੱਗ ਹੈ ਤੇ ਹਨੇਰੇ ਨੂੰ ਖਾਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।
ਰਸਾਦ੍ਧਿ ਸ਼ੋਣਿਤਂ ਭਵਤਿ ਸ਼ੋਣਿਤਾਨ੍ਮਾਂਸਮੁਚ੍ਯਤੇ
ਰਸ ਤੋਂ ਲਹੂ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਲਹੂ ਤੋਂ ਮਾਸ ਬਣਦਾ ਹੈ।
ਅਸ੍ਥਿਮਜ੍ਜ੍ਞਃ ਸਮਭਵਤ੍ਤਤੋ ਵੈ ਸ਼ੁਕ੍ਰਮਾਦਿਸ਼ੇਤ੍ ਤਤ੍ਰਾਪਃ ਪ੍ਰਥਮੋ ਭਾਗਃ ਸ ਸੌਮ੍ਯੋ ਰਾਸ਼ਿਰੁਚ੍ਯਤੇ
ਅੱਡੀਆਂ ਤੇ ਮੱੱਜ ਬਣਦੇ ਹਨ, ਫਿਰ ਬੀਜ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਥੇ ਪਹਲਾ ਭਾਗ ਪਾਣੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਚੰਦ੍ਰਮਾਸੀ ਹਿੱਸਾ ਆਖਦੇ ਹਨ।
ਤਤਃ ਕ੍ਸ਼੍ਮਾਸਂਭਵੋ ਜ੍ਞੇਯੋ ਦ੍ਵਿਤੀਯੋ ਰਾਸ਼ਿਰੁਚ੍ਯਤੇ
ਫਿਰ ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਦੂਜਾ ਹਿੱਸਾ ਜਾਣੋ।
ਭਵੋ ਰਸਾਤ੍ਮਕਸ੍ਤੇषਾਂ ਵੀਰ੍ਯਂ ਚ ਸ਼ਸ਼ਿਪਾਵਕਮ੍
ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਮੂਲ ਰਸ ਹੈ, ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਤਾਕਤ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਤੇ ਅੱਗ ਹੈ।
ਕਫਸ੍ਯ ਪृਥਿਵੀ ਸ੍ਥਾਨਂ ਪਿਤ੍ਤਂ ਨਾਭੌ ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਿਤਮ੍ ਨਾਭਿਕੋष੍ਠਾਂਤਰਸ੍ਥਂ ਤੁ ਤਤ੍ਰ ਦੇਵੋ ਦਿਵਾਕਰਃ ।।1.157.
ਕਫ ਦਾ ਥਾਂ ਧਰਤੀ ਹੈ, ਪਿੱਤ ਨਾਭੀ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੈ, ਨਾਭੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸੂਰਜ ਦੇਵਤਾ ਵੱਸਦੇ ਹਨ।
ਮਨਃ ਪ੍ਰਜਾਪਤਿਰ੍ਜ੍ਞੇਯਃ ਕਫਃ ਸੋਮੋ ਵਿਭਾਵ੍ਯਤੇ
ਮਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਜਾਣੋ, ਕਫ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਵਾਂਗ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਏਵਂ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਿਤੇ ਗਰ੍ਭੇ ਵਰ੍ਧਿਤੇਂऽਬੁਦਸਨ੍ਨਿਭੇ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਦੋਂ ਗਰਭ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਬੁੱਲੇ ਵਾਂਗ ਵਧਦਾ ਹੈ।
ਤਤੋਂऽਗਾਨਿ ਵਿਸृਜਤੇ ਬਿਭਰ੍ਤਿ ਪਰਿਵਰ੍ਤਯਨ੍
ਫਿਰ ਉਹ ਅੰਗਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡਦਾ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਾਂਭਦਾ ਹੋਇਆ, ਬਦਲਦਾ ਹੈ।
ਪ੍ਰਾਣੋਸ੍ਯ ਪ੍ਰਥਮਂ ਸ੍ਥਾਨਂ ਵਰ੍ਧਯਨ੍ਪਰਿਵਰ੍ਤਤੇ ਵ੍ਯਾਨੋऽਥ ਵ੍ਯਾਪਕੋ ਦੇਹੇ ਸਮਾਨਃ ਸਨ੍ਨਿਵਰ੍ਤਤੇ
ਉਸ ਦੀ ਸਾਹ, ਜੋ ਪਹਿਲਾ ਥਾਂ ਹੈ, ਵਧਦੀ ਤੇ ਘੁੰਮਦੀ ਹੈ; ਫਿਰ ਵਿਆਨ, ਜੋ ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਹਰ ਥਾਂ ਹੈ, ਤੇ ਸਮਾਨ, ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਥਾਂ ਤੇ ਵਾਪਸ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਭੂਤਾਵਾਪ੍ਤਿਸ੍ਤਤਸ੍ਤਸ੍ਯ ਜਾਯਤੀਂਦ੍ਰਿਯਗੋਚਰਾ
ਉਸ ਤੋਂ, ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਦੀ ਪਹੁੰਚ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਤਸ੍ਯੇਂਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ਪਿष੍ਟਾਨਿ ਸ੍ਵਂਸ੍ਵਂ ਯੋਗਂ ਪ੍ਰਚਕ੍ਰਮੁਃ
ਉਸ ਦੀਆਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਬਣ ਚੁੱਕੀਆਂ, ਹਰ ਇੱਕ ਨੇ ਆਪਣਾ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।