ਪ੍ਰਥਮਂ ਯਦ੍ਭਵੇਦ੍ਦ੍ਵਾਰਂ ਧਰ੍ਮਾਰ੍ਥਾਭ੍ਯਾਂ ਸਮਾਸ਼੍ਰਿਤਮ੍
ਪਹਿਲਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ, ਜੋ ਧਰਮ ਤੇ ਧਨ ਨਾਲ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਦ੍ਵਿਤੀਯਾਯਾਂ ਤੁ ਕਕ੍ਸ਼ਾਯਾਮਪ੍ਰਧृष੍ਟੌ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤੌ
ਦੂਜੇ ਘੇਰੇ ਵਿੱਚ, ਦੋ ਅਟੱਲ ਖੜੇ ਹਨ।
ਵਰ੍ਣਸ੍ਯ ਸ਼ਬਲਤ੍ਵਾਚ੍ਚ ਯਮਃ ਕਲ੍ਮਾष ਉਚ੍ਯਤੇ
ਉਸ ਦੇ ਰੰਗ ਦੇ ਚਿੱਟੇ-ਕਾਲੇ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਯਮ ਨੂੰ 'ਕਲਮਾਸ਼' ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸ੍ਥਿਤੋ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਤ ਤਸ੍ਯ ਦਂਡਹਸ੍ਤਸਮਨ੍ਵਿਤਃ
ਉਹ ਉਸ ਦੇ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ, ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਡੰਡਾ ਫੜ ਕੇ ਖੜਾ ਹੈ।
ਕੁਬੇਰੋ ਧਨਦੋ ਜ੍ਞੇਯੋ ਹਸ੍ਤਿਰੂਪੋ ਵਿਨਾਯਕਃ ਕੁਬੇਰਃ ਕੁਸ਼ਰੀਰਤ੍ਵਾਤ੍ਸ ਨਾਮ੍ਨਾ ਧਨਦਃ ਸ੍ਮृਤਃ
ਕੁਬੇਰ, ਜੋ ਧਨ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਹਾਥੀ-ਮੁਖ ਵਾਲਾ ਵਿਨਾਇਕ ਹੈ; ਕੁਬੇਰ, ਆਪਣੇ ਟੇਢੇ-ਮੇਢੇ ਸਰੀਰ ਕਰਕੇ 'ਧਨਦਾ' ਨਾਮ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਨਾਯਕਃ ਸਰ੍ਵਸਤ੍ਤ੍ਵਾਨਾਂ ਤੇਨ ਨਾਯਕ ਉਚ੍ਯਤੇ
ਉਹ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਅਗੂ ਹੈ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਸਨੂੰ 'ਨਾਇਕ' ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਰੈਵਤਸ਼੍ਚੈਵ ਦਿਂਡਿਸ਼੍ਚ ਤੌ ਰਵੇਃ ਪੂਰ੍ਵਤਃ ਸ੍ਥਿਤੌ 1.124.
ਰੈਵਤ ਅਤੇ ਡਿੰਡੀ ਦੋਵੇਂ ਸੂਰਜ ਦੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਖੜੇ ਹਨ।
ਪ੍ਲੁਤਂ ਗਚ੍ਛਤ੍ਯਸੌ ਯਸ੍ਮਾਤ੍ਸਰ੍ਵਲੋਕਨਮਸ੍ਕृਤਃ
ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਚੱਲਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਉਸਦੀ ਇੱਜ਼ਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਡੀਙ੍ਗਤਾਵਸ੍ਯ ਵੈ ਧਾਤੋਰ੍ਦਿਂਡਿਸ਼ਬ੍ਦੋ ਨਿਪਾਤ੍ਯਤੇ
ḍਿੰਗਤੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਧਾਤੂ ਦੇ ਲਈ 'ḍਿੰਡੀ' ਸ਼ਬਦ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਇਤ੍ਯੇਤੇ ਪ੍ਰਵਰਾਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾ ਧਾਤ੍ਵਰ੍ਥਾ ਨੈਗਮੈਃ ਸ਼ੁਭੈਃ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਉੱਤਮ ਧਾਤੂ ਦੇ ਅਰਥ ਸ਼ੁਭ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਵੱਲੋਂ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ।
ਅਸ਼੍ਵਿਨੌ ਤੌ ਤਤੋ ਜ੍ਞੇਯੌ ਦਂਡਨਾਯਕਪਿਂਗਲੌ
ਇਸ ਲਈ, ਅਸ਼ਵਿਨ ਦੋਵੇਂ ਨੂੰ ਦੰਡਨਾਯਕ ਅਤੇ ਪਿੰਗਲ ਸਮਝੋ।
ਰੇਵਤਸ਼੍ਚੈਵ ਦਿਂਡਿਸ਼੍ਚ ਇਤ੍ਯੇਤੇ ਪ੍ਰਵਰਾ ਮਯਾ
ਰੇਵਤ ਅਤੇ ḍਿੰਡੀ—ਇਹ ਉੱਤਮ ਲੋਕ ਮੈਂ ਦੱਸੇ ਹਨ।
ਇਤ੍ਯੇਭਿਰ੍ਨਾਮਭਿਸ੍ਤ੍ਵਨ੍ਯੇ ਦਾਨਵਾਨਾਂ ਜਿਘਾਂਸਯਾ
ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਮਾਂ ਰਾਹੀਂ ਹੋਰ ਲੋਕ ਦਾਨਵਾਂ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ,
ਸਰੂਪਾਸ਼੍ਚਾਨ੍ਯਰੂਪਾਸ਼੍ਚ ਵਿਰੂਪਾਃ ਕਾਮਰੂਪਿਣਃ
ਜੋ ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਰੂਪ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਹੋਰ ਰੂਪ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਵਿਅੰਗ ਰੂਪ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਤੇ ਜਿਹੜੇ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਰੂਪ ਧਾਰ ਸਕਦੇ ਹਨ,
ਧਾਤੁਰ੍ਦਿਵਿਤਿ ਵੈ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤੋ ਕ੍ਰੀਡਾਯਾਂ ਸ ਤੁ ਉਚ੍ਯਤੇ
'ਦਿਵ' ਧਾਤੂ ਖੇਡਣ ਦੇ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਹੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
ऋਚੋ ਯਜੂਂषਿ ਸਾਮਾਨਿ ਯਾਨ੍ਯੁਕ੍ਤਾਨੀਹ ਵੈ ਮਯਾ
ਰਿਗ, ਯਜੁਰ ਅਤੇ ਸਾਮ ਵੇਦ ਜੋ ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਉਲੇਖ ਕੀਤੇ ਹਨ,
ਤੇ ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾਰਾਧ੍ਯ ਦੇਵੇਸ਼ਂ ਸਂਸਿਦ੍ਧਾ ਦਿਵਿ ਸਂਸ੍ਥਿਤਾਃ ।। 1.124.
ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ ਅਤੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਪੂਰਨਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ।
ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਭਵਿष੍ਯੇ ਮਹਾਪੁਰਾਣੇ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮੇ ਪਰ੍ਵਣਿ ਸਪ੍ਤਮੀਕਲ੍ਪੇ ਬ੍ਰਹ੍ਮਰ੍षਿਸਂਵਾਦੇ ਪ੍ਰਵਰਵਰ੍ਣਨਂ ਨਾਮ ਚਤੁਰ੍ਵਿਂਸ਼ਤ੍ਯੁਤ੍ਤਰਸ਼ਤਤਮੋऽਧ੍ਯਾਯਃ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸ਼੍ਰੀ ਭਵਿਸ਼ਯ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੇ ਬ੍ਰਾਹਮੇ ਪਰਵ ਵਿੱਚ, ਸਪਤਮੀ ਕਲਪ ਵਿੱਚ, ਬ੍ਰਹਮਰਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਸੰਵਾਦ ਵਿੱਚ, 'ਉੱਤਮ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਵਰਣਨਾ' ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਸੌ ਚੌਵੀਂ ਅਧਿਆਇ ਹੈ।
ਤਦੁਚ੍ਯਤੇ ਕਿਮਾਤ੍ਮਾ ਚ ਕਥਂਭੂਤਸ਼੍ਚ ਕਥ੍ਯਤਾਮ੍
ਹੁਣ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: ਆਤਮਾ ਕੀ ਹੈ, ਤੇ ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਹੈ? ਦੱਸੋ।
ਯਦਾਤ੍ਮਕਂ ਹਿ ਯਤ੍ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਂ ਯਥਾ ਵਸਂਤਿ ਦੇਵਤਾਃ
ਜੋ ਕੁਝ ਆਤਮਕ ਹੈ, ਜੋ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਤੇ ਜਿਵੇਂ ਦੇਵਤੇ ਵੱਸਦੇ ਹਨ,
ਪੁਰਸ੍ਤਾਚ੍ਚ ਚਤੁਃਸ਼ृਂਗਂ ਤਦ੍ਵ੍ਯੋਮਾਯਤਨਂ ਰਵੇਃ
ਅੱਗੇ, ਚਾਰ ਚੋਟੀ ਵਾਲਾ ਸੂਰਜ ਦਾ ਆਸਮਾਨੀ ਮੰਦਰ,
ਗੈਰਿਕਾਰ੍ਣਵਸਂਭੂਤਂ ਯਦਂਤਰ੍ਗਰ੍ਭਮਾਸ਼੍ਰਿਤਮ੍
ਜੋ ਲਾਲ ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਤੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਉਸ ਦੀ ਸਾਰ ਹੈ,
ਵਰੁਣਸ੍ਯ ਯਥਾ ਪਾਸ਼ੋ ਹੁਙ੍ਕਾਰੋ ਵੇਧਸੋ ਯਥਾ
ਜਿਵੇਂ ਵਰੁਣ ਦਾ ਫੰਨਾ, ਤੇ ਰਚਨਹਾਰ ਦਾ 'ਹੁੰ' ਸ਼ਬਦ,
ਇਨ੍ਦ੍ਰਸ੍ਯ ਚ ਯਥਾ ਵਜ੍ਰਂ ਤਥਾ ਵ੍ਯੋਮ ਰਵੇਃ ਸ੍ਮृਤਮ੍
ਜਿਵੇਂ ਇੰਦਰ ਦਾ ਵਜਰ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੂਰਜ ਦਾ ਆਸਮਾਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਹਰਸ਼੍ਚ ਵਰ੍षਸ਼ੁਦ੍ਧਸ਼੍ਚ ਤ੍ਰ੍ਯਂਬਕਸ਼੍ਚਾਪਰਾਜਿਤਃ ਈਸ਼੍ਵਰੋ ਭੁਵਨਸ਼੍ਚੈਤੇ ਰੁਦ੍ਰਾ ਏਕਾਦਸ਼ ਸ੍ਮृਤਾਃ
ਹਰ, ਵਰਸ਼ਸ਼ੁੱਧ, ਤ੍ਰਯੰਬਕ, ਅਪਰਾਜਿਤ, ਈਸ਼ਵਰ ਅਤੇ ਭੁਵਨ—ਇਹ ਗ्यारਾਂ ਰੁਦ੍ਰ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਆਦਿਤ੍ਯਾਨਾਂ ਚ ਨਾਮਾਨਿ ਵਿष੍ਣੋਸ਼੍ਚਕ੍ਰਸ੍ਯ ਦੀਯਤਾਮ੍
ਆਦਿਤਿਆਂ ਦੇ ਨਾਮ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਚੱਕਰ ਦੇ ਨਾਮ ਦੱਸੋ।
ਵਿਵਸ੍ਵਾਨ੍ਤ੍ਸਵਿਤਾ ਚੈਵ ਪੂषਾ ਤ੍ਵष੍ਟਾ ਤਥੈਵ ਚ
ਵਿਵਸਵਾਨ, ਸਵਿਤਾ, ਪੁਸ਼ਾ ਅਤੇ ਤਵਸ਼ਟਾ — ਇਹ ਸਾਰੇ ਹੀ ਸੂਰਜ ਦੇ ਰੂਪ ਹਨ।
ਪਾਰਾਵਤਾਸ੍ਤਥਾ ਚਾਨ੍ਯੇ ਤੇ ਹ੍ਯਾਸਂਸ੍ਤੁषਿਤੈਃ ਸਹ । । ੧੪ ਸਾਧ੍ਯਾਨ੍ਦੇਵਾਨ੍ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਨਾਮਤਸ੍ਤਾਨ੍ਨਿਬੋਧ ਮੇ । ਮਨੋऽਨੁਮਨ੍ਤਾ ਪ੍ਰਾਣਸ਼੍ਚ ਨਰੋ ਨਾਰਾਯਣਸ੍ਤਥਾ । । ੧੫ ਵृਤ੍ਤਿਲਮ੍ਬੋ ਮਨੁਸ਼੍ਚੈਵ ਸਮੋ੪ ਧਰ੍ਮਸ਼੍ਚ ਵੀਰ੍ਯਵਾਨ੍ । ਵਿਤ੍ਤਸ੍ਵਾਮੀ ਪ੍ਰਭੁਸ਼੍ਚੈਵ ਸਾਧ੍ਯਾ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ ਕੀਰ੍ਤਿਤਾਃ । । ੧੬ ਏਤੇ ਯਜ੍ਞਭੁਜੋ ਦੇਵਾਃ ਸਰ੍ਵਲੋਕੇषੁ ਪੂਜਿਤਾਃ । ਆਦਿਤ੍ਯਾਮੇਵ ਤੇ ਧੀਰ ਕਸ਼੍ਯਪਸ੍ਯਾਤ੍ਮਜਾਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ । । ੧੭ ਵਿਸ਼੍ਵੇ ਚ ਵਸਵਃ ਸਾਧ੍ਯਾ ਵਿਜ੍ਞੇਯਾ ਧਰ੍ਮਸੂਨਵਃ । ਏਵਂ ਧਰ੍ਮਸੁਤਃ ਸੋਮਸ੍ਤृਤੀਯੋ ਵਸੁਰਿष੍ਯਤੇ । । ੧੮ ਧਰ੍ਮੋऽਪਿ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਃ ਪੁਤ੍ਰਃ ਪੁਰਾਣੇ ਨਿਸ਼੍ਚਯਂ ਗਤਃ । ਅਥ ਚੇਨ੍ਦ੍ਰਾਨ੍ਵਸੂਂਸ਼੍ਚੈਵ ਨਾਮਭਿਸ਼੍ਚ ਨਿਬੋਧ ਮੇ । । ੧੯ ਸ੍ਵਾਯਮ੍ਭੁਵੋ ਮਨੁਃ ਪੂਰ੍ਵਃ ਤਤਃ ਸ੍ਵਾਰੋਚਿषਃ ਸ੍ਮृਤਃ । ਉਤ੍ਤਮਸ੍ਤਾਮਸਸ਼੍ਚੈਵ ਰੈਵਤਸ਼੍ਚਾਕ੍ਸ਼ੁषਸ੍ਤਥਾ । । 1.125.੨੦ ਇਤ੍ਯੇਤੇ षਡਤਿਕ੍ਰਾਨ੍ਤਾਃ ਸਪ੍ਤਮਃ ਸਾਮ੍ਪ੍ਰਤੋ ਮਨੁਃ । ਵੈਵਸ੍ਵਤੇਤਿ ਵਿਜ੍ਞੇਯੋ ਭਵਿष੍ਯਾਃ ਸਪ੍ਤ ਚਾਪਰੇ । । ੨੧ ਏषਾਮਾਦ੍ਯੋਰ੍ਕਸਾਵਰ੍ਣਿਰ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮਸਾਵਰ੍ਣਿਰੇਵ ਚ । ਤਸ੍ਮਾਚ੍ਚ ਭਵਸਾਵਰ੍ਣਿਰ੍ਧਰ੍ਮਸਾਵਰ੍ਣਿਰਿਤ੍ਯੁਤ । । ੨੨ ਪਞ੍ਚਮੋ ਦਕ੍ਸ਼ਸਾਵਰ੍ਣਿਃ ਸਾਵਰ੍ਣਿਃ੫ ਪਞ੍ਚ ਕੀਰ੍ਤਿਤਾਃ । ਰੌਚ੍ਯੋ ਭੌਵ੍ਯਸ਼੍ਚ ਦ੍ਵਾਵਨ੍ਯਾਵਿਤ੍ਯੇਤੇ ਮਨਵਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ । । ੨੩ ਇਨ੍ਦ੍ਰਸ੍ਤੁ ਵਿष੍ਣੁਭੁਗ੍ਜ੍ਞੇਯੋ ਵਿਦ੍ਯੁਤਿਸ੍ਤਦਨਨ੍ਤਰਮ੍ । ਵਿਭੁਃ ਪ੍ਰਭੁਸ਼੍ਚੈਵ ਸ਼ਿਖੀ ਤਥੈਵ ਚ ਮਨੋਜਵਃ । । ੨੪ ਓਜਸ੍ਵੀ ਸਾਮ੍ਪ੍ਰਤਿਸ੍ਵਿਨ੍ਦ੍ਰੋ ਬਲਿਰ੍ਭਾਵ੍ਯਸ੍ਤਤਃ ਪਰਮ੍ । ਅਦ੍ਭੁਤਸ੍ਤ੍ਰਿਦਿਵਸ਼੍ਚੈਵ ਦਸ਼ਮਸ੍ਤ੍ਵਿਨ੍ਦ੍ਰ ਉਚ੍ਯਤੇ । । ੨੫ ਸੁਸਾਤ੍ਤ੍ਵਿਕਸ਼੍ਚ੧ ਕੀਰ੍ਤਿਸ਼੍ਚ ਸ਼ਤਧਾਮਾ੨ ਦਿਵਸ੍ਪਤਿਃ । ਇਤਿ ਭੂਤਾ ਭਵਿष੍ਯਾਸ਼੍ਚ ਇਨ੍ਦ੍ਰਾ ਜ੍ਞੇਯਾਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਦਸ਼ । । ੨੬ ਕਸ਼੍ਯਪੋऽਤ੍ਰਿਰ੍ਵਸ਼ਿष੍ਠਸ਼੍ਚ ਭਰਦ੍ਵਾਜਸ਼੍ਚ ਗੌਤਮਃ । ਵਿਸ਼੍ਵਾਮਿਤ੍ਰੋ ਜਮਦਗ੍ਨਿਃ ਸਪ੍ਤੈਤੇ ऋषਯਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ । । ੨੭ ਅਤਃ ਪਰਂ ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਮਰੁਤੋऽਗ੍ਨਿਪਰਿਗ੍ਰਹਾਨ੍ । ਪ੍ਰਵਹੋਥਾਵਹਸ਼੍ਚੈਵ ਉਦ੍ਵਹਃ ਸਂਵਹਸ੍ਤਥਾ । । ੨੮ ਵਿਵਹੋ ਨਿਵਹਸ਼੍ਚੈਵ ਪਰਿਵਾਹਸ੍ਤਥੈਵ ਚ । ਅਨ੍ਤਰਿਕ੍ਸ਼ਚਰਾ੩ ਹ੍ਯੇਤੇ ਪृਥਙ੍ਮਾਰ੍ਗਵਿਸਾਰਿਣਃ । । ੨੯ ਸੂਰ੍ਯੋऽਗ੍ਨਿਸ਼੍ਚ ਸ਼ੁਚਿਰ੍ਨਾਮ੍ਨਾ ਵੈਦ੍ਯੁਤਃ ਪਾਵਕਃ ਸ੍ਮृਤਃ । ਨਿਰ੍ਮਨ੍ਥਃ ਪਵਮਾਨੋऽਗ੍ਨਿਸ੍ਤ੍ਰਯਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾ ਇਮੇਗ੍ਨਯਃ । । 1.125.੩੦ ਅਗ੍ਨੀਨਾਂ ਪੁਤ੍ਰਪੌਤ੍ਰਾਸ੍ਤੁ ਚਤ੍ਵਾਰਿਂਸ਼ਤ੍ਤਥੈਵ ਤੁ । ਮਰੁਤਾਮਪਿ ਸਰ੍ਵੇषਾਂ ਵਿਜ੍ਞੇਯਾਃ ਸਪ੍ਤਸਪ੍ਤਕਾਃ । । ੩੧ ऋਤੁਃ ਸਂਵਤ੍ਸਰੋऽਹ੍ਯਗ੍ਨਿਰ੍ऋਤਵਸ੍ਤਸ੍ਯ ਜਜ੍ਞਿਰੇ । ऋਤੁਪੁਤ੍ਰਾਸ਼੍ਚ ਵੈ ਪਞ੍ਚ ਇਤਿ ਸਰ੍ਗਃ ਸਨਾਤਨਃ । । ੩੨ ਸਂਵਤ੍ਸਰਸ੍ਤੁ ਪ੍ਰਥਮੋ ਦ੍ਵਿਤੀਯਃ ਪਰਿਵਤ੍ਸਰਃ । ਇਦ੍ਵਤ੍ਸਰਸ੍ਤृਤੀਯਸ੍ਤੁ ਚਤੁਰ੍ਥਸ੍ਤ੍ਵਨੁਵਤ੍ਸਰਃ । । ੩੩ ਪਞ੍ਚਮੋ ਵਤ੍ਸਰਸ੍ਤੇषਾਮਿਤ੍ਯੇਵਂ ਪਞ੍ਚ ਤੇ ਸ੍ਮृਤਾਃ । ਤੇषੁ ਸਂਵਤ੍ਸਰੋ ਹ੍ਯਗ੍ਨਿਃ ਸੂਰ੍ਯਸ੍ਤੁ ਪਰਿਵਤ੍ਸਰਃ । । ੩੪ ਸੋਮ ਇਦ੍ਵਤ੍ਸਰਸ੍ਤੇषਾਂ ਵਾਯੁਸ਼੍ਚੈਵਾਨੁਵਤ੍ਸਰਃ । ਰੁਦ੍ਰਸ੍ਤੁ ਵਤ੍ਸਰੋ ਜ੍ਞੇਯਃ ਪਞ੍ਚੈਤਾ ' ਯੁਗਦੇਵਤਾਃ । । ੩੫ ਆਰ੍ਤਵਾ ਪਿਤਰੋ ਜ੍ਞੇਯਾ ਯੇ ਜਾਤਾਃ ऋਤੁਸੂਨਵਃ । ਪਿਤਾਮਹਾਸ੍ਤੁ ਵਿਜ੍ਞੇਯਾਃ ਪਞ੍ਚਾਬ੍ਦਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਃ ਸੁਤਾਃ । । ੩੬ ਸੌਮ੍ਯਾ ਬਰ੍ਹਿषਦਸ਼੍ਚੈਵ ਅਗ੍ਨਿष੍ਵਾਤ੍ਤਾਸ਼੍ਚ ਯੇ ਤ੍ਰਯਃ । ਏਤੇ ਵੈ ਪਿਤਰਸ੍ਤੇषਾਂ ਯੇ ਜੀਵਤ੍ਪਿਤृਕਾ ਨਰਾਃ । । ੩੭ ਆਦਿਤ੍ਯਸ਼੍ਚੈਵ ਸੋਮਸ਼੍ਚ ਲੋਹਿਤਾਙ੍ਗੋ ਬੁਧਸ੍ਤਥਾ । ਬृਹਸ੍ਪਤਿਸ਼੍ਚ ਸ਼ੁਕ੍ਰਸ਼੍ਚ ਤਥਾ ਹੇਲਿਸੁਤਸ਼੍ਚ ਯਃ । । ੩੮ ਉਪਰਾਗਃ ਸ਼ਿਖੀ ਚੋਭੌ ਨਵੈਤੇ ਨੁ ਗ੍ਰਹਾਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ । ਤ੍ਰੈਲੋਕ੍ਯਸ੍ਯ ਤ੍ਵਿਮੇ ਨਿਤ੍ਯਂ ਭਾਵਾਭਾਵਨਿਵੇਦਕਾਃ । । ੩੯ ਆਦਿਤ੍ਯਸ਼੍ਚੈਵ ਸੋਮਸ਼੍ਚ ਦ੍ਵਾਵੇਤੌ ਮਣ੍ਡਲਗ੍ਰਹੌ । ਰਾਹੁਸ਼੍ਛਾਯਾਗ੍ਰਹਸ੍ਤੇषਾਂ ਸ਼ੇषਾਸ੍ਤਾਰਾ ਗ੍ਰਹਾਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ । ।1.125.੪ ੦ ਨਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਾਧਿਪਤਿਃ ਸੋਮੋ ਗ੍ਰਹਰਾਜੋ ਦਿਵਾਕਰਃ । ਪਠ੍ਯਤੇ ਚਾਗ੍ਨਿਰਾਦਿਤ੍ਯ ਉਦਕਸ਼੍ਚਨ੍ਦ੍ਰਮਾਃ ਸ੍ਮृਤਃ । । ੪੧ ਆਦਿਤ੍ਯਃ ਪਠ੍ਯਤੇ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਵਿष੍ਣੁਸ੍ਤੇषਾਂ ਤੁ ਚਨ੍ਦ੍ਰਮਾਃ । ਮਹੇਸ਼੍ਵਰਸ੍ਤੁ ਵਿਜ੍ਞੇਯਸ੍ਤृਤੀਯਸ੍ਤਾਰਕਗ੍ਰਹਃ । । ੪੨ ਕਸ਼੍ਯਪਸ੍ਯ ਸੁਤਃ ਸੂਰ੍ਯਃ ਸੋਮੋ ਧਰ੍ਮਸੁਤਃ ਸ੍ਮृਤਃ । ਦੇਵਾਸੁਰਗੁਰੂ ਦ੍ਵੌ ਤੁ ਨਾਮਤਸ੍ਤੌ੧ ਮਹਾਗ੍ਰਹੌ । । ੪੩ ਪ੍ਰਜਾਪਤਿਸੁਤਾਵੇਤਾਵੁਭੌ ਸ਼ੁਕ੍ਰਬृਹਸ੍ਪਤੀ । ਬੁਧਃ ਸੋਮਾਤ੍ਮਜਃ ਸ਼੍ਰੀਮਾਞ੍ਛਨੀ ਰਵਿਸੁਤਃ ਸ੍ਮृਤਃ । । ੪੪ ਸਿਂਹਿਕਾਯਾਃ ਸੁਤੋ ਰਾਹੁਃ ਕੇਤੁਸ੍ਤੁ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਃ ਸੁਤਃ । ਸਰ੍ਵੇषਾਂ ਚ ਗ੍ਰਹਾਣਾਂ ਹਿ ਅਧਸ੍ਤਾਚ੍ਚਰਤੇ ਰਵਿਃ । । ੪੫ ਤਤੋ ਦੂਰਂ ਸ੍ਮृਤਂ ਤਾਵਦ੍ਵਿਧੋਰ੍ਨਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਮਣ੍ਡਲਮ੍ । ਨਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰੇਭ੍ਯਃ ਕੁਜਬੁਧੌ ਸ਼੍ਵੇਤਾਹ੍ਵਸ੍ਤਦਨਨ੍ਤਰਮ੍ । । ੪੬ ਤਸ੍ਮਾਨ੍ਮਾਹੇਸ਼੍ਵਰਸ਼੍ਚੋਰ੍ਦ੍ਧ੍ਵਂ ਧਿषਣਸ੍ਤਦਨਨ੍ਤਰਮ੍ । ਕृष੍ਣਸ਼੍ਚੋਰ੍ਧ੍ਵਂ ਤਤਸ੍ਤਸ੍ਮਾਦਥ ਚਿਤ੍ਰਸ਼ਿਖਣ੍ਡਿਜਃ । । ੪੭ ਏषਾਮੇਵ ਕ੍ਰਮਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾਸ਼੍ਚਾਸਕ੍ਤਂ ਤ੍ਰਿਦਿਵਂ ਧ੍ਰੁਵੇ । ਆਦਿਤ੍ਯਨਿਲਯੋ ਰਾਹੁਃ ਕਦਾਚਿਤ੍ਸੋਮਮਾਰ੍ਗਗਃ । । ੪੮ ਸੂਰ੍ਯਮਣ੍ਡਲਸਂਸ੍ਥਸ੍ਤੁ੧ ਸ਼ਿਖੀ ਸਰ੍ਪਤਿ ਸਰ੍ਵਦਾ । ਨਵਯੋਜਨਸਾਹਸ੍ਰੋ ਵਿਸ੍ਤਾਰੋ ਭਾਰ੍ਗਵਸ੍ਯ੨ ਤੁ । । ੪੯ ਦ੍ਵਿਗੁਣਃ ਸੂਰ੍ਯਵਿਸ੍ਤਾਰਾਦ੍ਵਿਸ੍ਤਾਰਃ ਸ਼ਨਿਨਃ ਸ੍ਮृਤਃ । ਤ੍ਰਿਗੁਣਂ੩ ਮਂਡਲਂ ਜ੍ਞੇਯਂ ਨਾਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਂ ਵਿਸ੍ਤਰਾਦ੍ਵਿਧੋਃ । । 1.125.੫੦ ਨਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਮਣ੍ਡਲਾਤ੍ਤਤ੍ਰ ਪਾਦਹੀਨੋ ਬृਹਸ੍ਪਤਿਃ । ਬृਹਸ੍ਪਤੇਃ ਪਾਦਹੀਨਃ ਸ਼ੁਕ੍ਰੋਙ੍ਗਾਰਕ ਏਵ ਹਿ । । ੫੧ ਵਿਸ੍ਤਾਰੋ ਮਣ੍ਡਲਾਨਾਂ ਤੁ ਪਾਦਹੀਨਸ੍ਤਯੋਰ੍ਬੁਧਃ । ਬੁਧਤੁਲ੍ਯਾਨਿ ऋਕ੍ਸ਼ਾਣਿ ਸਰ੍ਵऋਕ੍ਸ਼ਾਣਿ ਯਾਨਿ ਤੁ । । ੫੨ ਯੋਜਨਾਨ੍ਯਰ੍ਧਮਾਤ੍ਰਾਣਿ ਤੇਭ੍ਯੋ ਹ੍ਰਸ੍ਵਂ ਨ ਵਿਦ੍ਯਤੇ । ਰਾਹੁਃ ਸੂਰ੍ਯਪ੍ਰਮਾਣਸ਼੍ਚ ਕਦਾਚਿਤ੍ਸੋਮਸਨ੍ਨਿਭਃ । । ੫੩ ਨਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਗ੍ਰਹਮਾਨਸ੍ਤੁ੧ ਕੇਤੁਸ੍ਤ੍ਵਨਿਯਤਃ ਸ੍ਮृਤਃ । ਅਵਿਜ੍ਞਾਤਗਤਿਸ਼੍ਚੈਵ ਚਞ੍ਚਲਤ੍ਵਨ੍ਨਰਾਧਿਪ । । ੫੪ ਤਥਾਲਕ੍ਸ਼ਿਤਰੂਪਸ੍ਤੁ ਬਹੁਰੂਪਧਰੋ ਹਿ ਸਃ । ਭੂਰ੍ਲੋਕਃ ਪृਥਿਵੀ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾ ਅਨ੍ਤਰਿਕ੍ਸ਼ਂ ਭੁਵਃ ਸ੍ਮृਤਮ੍ । । ੫੫ ਸ੍ਵਰ੍ਲੋਕਸ੍ਤ੍ਰਿਦਿਵਂ ਜ੍ਞੇਯਂ ਸ਼ੇषਾਦੂਰ੍ਧ੍ਵਂ ਯਥਾਕ੍ਰਮਮ੍ । ਭੂਪਤਿਸ੍ਤੁ ਸਦਾ ਤ੍ਵਗ੍ਨਿਸ੍ਤੇਨਾਸੌ ਭੂਪਤਿਃ ਸ੍ਮृਤਃ । । ੫੬ ਵਾਯੁਰ੍ਨਭਸ੍ਪਤਿਸ੍ਤੇਨ ਤਥਾ ਸੂਰ੍ਯੋ ਦਿਵਸ੍ਪਤਿਃ । ਗਨ੍ਧਰ੍ਵਾਪ੍ਸਰਸਸ਼੍ਚੈਵ ਗੁਹ੍ਯਕਾਃ ਸਿਦ੍ਧਰਾਕ੍ਸ਼ਸਾਃ । ।੫੭ ਭੂਰ੍ਲੋਕਵਾਸਿਨਃ ਸਰ੍ਵੇ ਅਨ੍ਤਰਿਕ੍ਸ਼ਚਰਾਞ੍ਛृਣੁ । ਮਰੁਤਃ ਸਪ੍ਤਮਸ੍ਕਂਧੇ ਰੁਦ੍ਰਾਸ੍ਤਤ੍ਰੈਵ ਚਾਸ਼੍ਵਿਨੌ । ।੫੮ ਆਦਿਤ੍ਯਾ ਵਸਵਃ ਸਰ੍ਵੇ ਤਥੈਵ ਚ ਗਵਾਂ ਗਣਾਃ । ਚਤੁਰ੍ਥੇ ਤੁ ਮਹਰ੍ਲੋਕੇ ਵਸਨ੍ਤੇ ਕਲ੍ਪਵਾਸਿਨਃ । ।੫ ੯ ਪ੍ਰਜਾਨਾਂ ਪਤਿਭਿਃ ਸਰ੍ਵੇਃ ਸਹਿਤਾਃ ਕੁਰੁਨਨ੍ਦਨ । ਜਨਲੋਕੇ ਪਞ੍ਚਮੇ ਚ ਵਸਨ੍ਤੇ ਭੂਮਿਦਾਃ ਸਦਾ । । 1.125.੬੦ ऋਤੁਃ ਸਨਤ੍ਕੁਮਾਰਾਦ੍ਯਾ ਵੈਰਾਜਭ੍ਰ ਤਥਾਸ਼੍ਰਯਾਃ । ਸਤ੍ਯਸ੍ਤੁ ਸਪ੍ਤਮੇ ਲੋਕੇ ਹ੍ਯਪੁਨਰ੍ਮਾਰ੍ਗਗਾਮਿਨਾਮ੍ । । ੬੧ ਬ੍ਰਹ੍ਮਲੋਕਃ ਸਮਾਖ੍ਯਾਤੋ ਹ੍ਯਪ੍ਰਤੀਘਾਤਲਕ੍ਸ਼ਣਃ । ਇਤਿਹਾਸਵਿਦੋ ਯਤ੍ਰ ਕ੍ਰੀਡਨ੍ਤੇ ਕੁਰੁਨਨ੍ਦਨ । । ੬੨ ਸ਼ृਣ੍ਵਨ੍ਤਿ ਚ ਪੁਰਾਣਾਨਿ ਯੇ ਸਦਾ ਭੀਮਨਂਦਨ । ਮਹੀਤਲਾਤ੍ਸਹਸ੍ਰਾਣਾਂ ਸ਼ਤਾਦੂਰ੍ਧ੍ਵਂ ਦਿਵਾਕਰਃ । । ੬੩ ਸ਼ਤਯੋਜਨਕੋਟ੍ਯਸ੍ਤੁ੧ ਭੂਮੇਰੂਰ੍ਧ੍ਵਂ ਧ੍ਰੁਵਃ ਸ੍ਥਿਤਃ । ਤਤੋ ਵਿਂਸ਼ਤਿਲਕ੍ਸ਼ਸ੍ਤੁ ਤ੍ਰੈਲੋਕ੍ਯੋਤ੍ਸੇਧ ਉਚ੍ਯਤੇ । । ੬੪ ਦ੍ਵਿਗੁਣੈਸ੍ਤੁ ਸਹਸ੍ਰੈਸ੍ਤੁ ਯੋਜਨਾਨਾਂ ਸ਼ਤੇषੁ ਚ । ਲੋਕਾਂਤਰਮਥੋ ਚੈਵਂ ਧ੍ਰੁਵਾਦੂਰ੍ਧ੍ਵਂ ਵਿਧੀਯਤੇ । । ੬੫ ਦੇਵਦਾਨਵਗਨ੍ਧਰ੍ਵਾ ਯਕ੍ਸ਼ਰਾਕ੍ਸ਼ਸਪਨ੍ਨਗਾਃ । ਭੂਤਾ ਵਿਦ੍ਯਾਧਰਾਸ਼੍ਚੈਵ ਅष੍ਟੌ ਤੇ ਦੇਵਯੋਨਯਃ । । ੬੬ ਯਸ੍ਮਿਨ੍ਵ੍ਯੋਮ੍ਨਿ ਤ੍ਵਿਮੇ ਲੋਕਾਃ ਸਪ੍ਤ ਵੈ ਸਮ੍ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਿਤਾਃ । ਮਰੁਤਃ ਪਿਤਰੋ ਹ੍ਯੇਤੇ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਨੇਵਾਗ੍ਨਯੋ ਗ੍ਰਹਾਃ । । ੬੭ ਯਾਸ੍ਤ੍ਵਪ੍ਯੇਤਾਃ ਸਮਾਖ੍ਯਾਤਾ ਮਯਾष੍ਟੌ ਦੇਵਯੋਨਯਃ । ਮੂਰ੍ਤਾਸ਼੍ਚਾਮੂਰ੍ਤਯਸ਼੍ਚੈਵ ਸਰ੍ਵਾਸ੍ਤਾ ਵ੍ਯੋਮ੍ਨਿ ਸਂਸ੍ਥਿਤਾਃ । । ੬ ੮ ਏਵਂਵਿਧਮਿਦਂ ਵ੍ਯੋਮ ਸਰ੍ਵਵ੍ਯੋਮਮਯਂ ਸ੍ਮृਤਮ੍ । ਸਰ੍ਵਦੇਵਮਯਂ ਚੈਵ ਸਰ੍ਵਗ੍ਰਹਮਯਂ ਤਥਾ । । ੬੯ ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਯੋ ਹ੍ਯਰ੍ਚਯੇਦ੍ਵ੍ਯੋਮ ਤੇਨ ਸਰ੍ਵੇऽਰ੍ਚਿਤਾਃ ਸੁਰਾਃ । ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਸਰ੍ਵਪ੍ਰਯਤ੍ਨੇਨ ਸ਼ੁਭਾਰ੍ਥੀ ਵ੍ਯੋਮ ਚਾਰ੍ਚਯੇਤ੍ । । 1.125.੭੦ ਯਸ੍ਤ੍ਵਰ੍ਚਤੇ ਸਦਾ ਵ੍ਯੋਮ ਭਕ੍ਤ੍ਯਾ ਸ਼੍ਰਦ੍ਧਾਸਮਨ੍ਵਿਤਃ । ਵृषਧ੍ਵਜਸਦੋ ਰਾਜਨ੍ਸ ਗਚ੍ਛੇਨ੍ਨਾਤ੍ਰ ਸਂਸ਼ਯਃ । । ੭੧ ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਭਵਿष੍ਯੇ ਮਹਾਪੁਰਾਣੇ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮੇ ਪਰ੍ਵਣਿ ਸਪ੍ਤਮੀਕਲ੍ਪੇ ਵ੍ਯੋਮ ਮਾਹਾਤ੍ਮ੍ਯੇ ਭੁਵਨਕੋਸ਼ਵਰ੍ਣਨਂ ਨਾਮ ਪਞ੍ਚਵਿਂਸ਼ਤ੍ਯਧਿਕਸ਼ਤਤਮੋऽਧ੍ਯਾਯਃ
ਵ੍ਯੋਮਮਾਹਾਤ੍ਮ੍ਯਵਰ੍ਣਨਮ੍ ਸੁਮਨ੍ਤੁਰੁਵਾਚ ਆਕਾਸ਼ਂ ਖਂ ਦਿਸ਼ੋ ਵ੍ਯੋਮ ਅਨ੍ਤਰਿਕ੍ਸ਼ਂ ਨਭੋऽਮ੍ਬਰਮ੍ । ਪੁष੍ਕਰਂ ਗਗਨਂ ਮੇਰੁਰ੍ਵਿਪੁਲਂ ਚ ਬਿਲਂ ਤਥਾ । । ੧ ਆਪੋਛਿਦ੍ਰਂ ਤਥਾ ਸ਼ੂਨ੍ਯਂ ਤਮੋ ਵੈ ਰੋਦਸੀ ਤਥਾ । ਨਾਮਾਨ੍ਯੇਤਾਨਿ ਤੇ ਵ੍ਯੋਮ੍ਨਃ ਕੀਰ੍ਤਿਤਾਨਿ ਮਹੀਪਤੇ । । ੨ ਲਵਣਕ੍ਸ਼ੀਰਦਧ੍ਯਮ੍ਲਘृਤਮਧ੍ਵਿਕ੍ਸ਼ਵਸ੍ਤਥਾ । ਸ੍ਵਾਦੂਦਕਸ਼੍ਚ ਸਪ੍ਤੈਤੇ ਸਮੁਦ੍ਰਾਃ ਪਰਿਕੀਰ੍ਤਿਤਾਃ । । ੩ ਹਿਮਵਾਨ੍ਹੇਮਕੂਟਸ਼੍ਚ ਨਿषਧੋ ਨੀਲ ਏਵ ਚ । ਸ਼੍ਵੇਤਸ਼੍ਚ ਸ਼ृਙ੍ਗਵਾਂਸ਼੍ਚੈਵ षਡੇਤੇ ਵਰ੍षਪਰ੍ਵਤਾਃ । ।੪ ਮਧ੍ਯਸਂਸ੍ਥਸ੍ਤਥੈਤੇषਾਂ ਮਹਾਰਾਜਤਪਰ੍ਵਤਃ । ਮਾਹੇਨ੍ਦ੍ਰੀ ਚਾਪ੍ਯਥਾਗ੍ਨੇਯੀ ਯਾਮ੍ਯਾ ਚ ਨੈਰ੍ऋਤੀ ਤਥਾ । । ੫ ਵਾਰੁਣੀ ਚਾਥ ਵਾਯਵ੍ਯਾ ਸੌਮ੍ਯੈਸ਼ਾਨੀ ਤਥੈਵ ਚ । ਏਤਾਃ ਪੁਰ੍ਯਸ੍ਤੁ ਦੇਵਾਨਾਂ ਤਥੋਪਰਿ ਸਮਾਸ਼੍ਰਿਤਾਃ । । ੬ ਪृਥਿਵ੍ਯਾਂ ਤੁ ਸ੍ਥਿਤੋ ਵੀਰ ਲੋਕਾਲੋਕਸ੍ਤੁ ਪਰ੍ਵਤਃ । ਤਤਸ਼੍ਚਣ੍ਡਕਪਾਲਂ ਤੁ ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਤਤ੍ਪਰਤਸ੍ਤੁ ਯਃ । । ੭ ਤਤੋऽਗ੍ਨਿਰ੍ਵਾਯੁਰਾਕਾਸ਼ਂ ਤਤੋ ਭੂਤਾਦਿਰੁਚ੍ਯਤੇ । ਤਤੋ ਮਹਾਨਹਙ੍ਕਾਰਃ ਪ੍ਰਕृਤਿਃ ਪੁਰੁषਸ੍ਤਤਃ । । ੮ ਪੁਰੁषਾਦੀਸ਼੍ਵਰੋ ਸ਼੍ਰੇਯ ਈਸ਼੍ਵਰੇਣਾਵ੍ਰृਤਂ ਜਗਤ੍ । ਈਸ਼੍ਵਰੋ ਭਗਵਨ੍ਭਾਨੁਸ੍ਤੇਨੇਦਂ ਪੂਰਿਤਂ ਜਗਤ੍ । । ੯ ਸਹਸ੍ਰਾਂਸ਼ੁਰ੍ਮਹਾਤੇਜਾਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਬਾਹੁਰ੍ਮਹਾਬਲਃ । ਊਰ੍ਧ੍ਵਮਪ੍ਯਥ ਲੋਕਾਸ੍ਤੁ ਪ੍ਰਾਙ੍ਮਯਾ ਯੇ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤਾਃ । । 1.126.੧੦ ਭੂਯਸ੍ਤਾਨ੍ਸਮ੍ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਅਣ੍ਡਾਵਰਣਕਾਰਕਾਨ੍ । ਭੂਰ੍ਲੋਕਸ੍ਤੁਭੁਵਰ੍ਲੋਕਸ੍ਤृਤੀਯਃ ਪਰਿਕੀਰ੍ਤਿਤਃ । । ੧੧ ਮਹਰ੍ਜਨਸ੍ਤਪਃ ਸਤ੍ਯਃ ਸਪ੍ਤਲੋਕਾਃ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤਾਃ । ੧ਤਤਸ੍ਤਵਂਡਕਪਾਲਂ ਤੁ ਤਸ੍ਮਾਚ੍ਚ ਪਰਸ੍ਤਪਃ । । ੧੨ ਤਤੋऽਗ੍ਨਿਰ੍ਵਾਯੁਰਾਕਾਸ਼ਂ ਤਤੋ ਭੂਤਾਦਿਰੁਚ੍ਯਤੇ । ਤਤੋ ਮਹਾਨ੍ਪ੍ਰਧਾਨਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਕृਤਿਪੁਰੁषਸ੍ਤਤਃ । । ੧੩ ਪੁਰੁषਾਦੀਸ਼੍ਵਰੋ ਜ੍ਞੇਯ ਈਸ਼੍ਵਰੇਣਾਵृਤਂ ਜਗਤ੍ । ਭੂਮੇਰਧਸ੍ਤਾਤ੍ਸਪ੍ਤੈਵ ਲੋਕਾਨਭਿਮਤਾਞ੍ਛृਣੁ । । ੧੪ ਤਲਂ ਸੁਤਲਪਾਤਾਲੇ ਤਲਾਤਲਂ ਤਥਾਤਲਮ੍ । ਵਿਤਲਂ ਚ ਕੁਰੁਸ਼੍ਰੇष੍ਠ ਸਪ੍ਤਮਂ ਚ ਰਸਾਤਲਮ੍ । । ੧੫ ਤਤੋऽਗ੍ਨਿਰ੍ਵਾਯੁਰਾਕਾਸ਼ਂ ਤਤੋ ਭੂਤਾਦਿਰੁਚ੍ਯਤੇ । ਤਤੋ ਮਹਾਨ੍ਪ੍ਰਧਾਨਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਕृਤਿਃ ਪੁਰੁषਸ੍ਤਤਃ । । ੧੬ ਪੁਰੁषਾਦੀਸ਼੍ਵਰੋ ਜ੍ਞੇਯ ਈਸ਼੍ਵਰੇਣਾਵृਤਂ ਜਗਤ੍ । ਏਵਂ ਮੇਰੋਃ ਪ੍ਰਮਾਣਂ ਤੁ ਸਰ੍ਵਮੇਤਤ੍ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤਮ੍ । । ੧੭ ਚਤੁਰਸ੍ਰਸ਼੍ਚਤੁਃ ਸ਼ृਂਗਃ ਸ ਮੇਰੁਃ ਕਾਞ੍ਚਨਃ ਸ਼ੁਭਃ । ਪृਥਿਵ੍ਯਾਂ ਸਂਸ੍ਥਿਤੋ ਮਧ੍ਯੇ ਸਿਦ੍ਧਗਨ੍ਧਰ੍ਵਸੇਵਿਤਃ । । ੧੮ ਚਤੁਰ੍ਭਿਃ ਕਾਞ੍ਚਨੈਃ ਸ਼ृਂਗੈਰ੍ਦਿਵ੍ਯੈਰ੍ਦਿਵਮਿਵੋਲ੍ਲਿਖਨ੍ । ਯੋਜਨਾਨਾਂ ਸਹਸ੍ਰਾਣਿ ਚਤੁਰਾਸ਼ੀਤਿਰੁਚ੍ਛ੍ਰਿਤਃ । । ੧੯ ਪ੍ਰਵਿष੍ਟਃ षੋਡਸ਼ਾਧਸ੍ਤਾਦष੍ਟਵਿਂਸ਼ਤਿਵਿਸ੍ਤृਤਃ । ਵਿਸ੍ਤਾਰਸ੍ਤ੍ਰਿਗੁਣਸ਼੍ਚਾਸ੍ਯ ਪਰਿਣਾਹਸ੍ਤਤਃ ਸ੍ਮृਤਃ । । 1.126.੨੦ ਤਸ੍ਯ ਸੌਮਨਸਂ ਨਾਮ ਸ਼ृਂਗਮੇਕਂ ਤੁ ਕਾਞ੍ਚਨਮ੍ । ਦ੍ਵਿਤੀਯਂ ਪਦ੍ਮਰਾਗਾਭਂ ਜ੍ਯੋਤਿष੍ਕਂ ਨਾਮ ਨਾਮਤਃ । । ੨੧ ਤृਤੀਯਂ ਨਾਮਤਸ਼੍ਚਿਤ੍ਰਂ ਸਰ੍ਵਦੇਵਮਯਂ ਸ਼ੁਭਮ੍ । ਚਤੁਰ੍ਥਂ ਰਾਜਤਂ ਸ਼ੁਕ੍ਲਂ ਚਨ੍ਦ੍ਰੌਜਸ੍ਕਮਿਤਿ ਸ੍ਮृਤਮ੍ । । ੨੨ ਯਤ੍ਤੁ ਸੌਮਨਸਂ ਨਾਮ ਸ਼ृਂਗਂ ਗਾਙ੍ਗੇਯਮੁਚ੍ਯਤੇ । ਤਦੇਵ ਚੋਦਯੋ ਨਾਮ੍ਨਾ ਯਤ੍ਰੋਦ੍ਯਨ੍ਦृਸ਼੍ਯਤੇ ਰਵਿਃ । । ੨੩ ਉਤ੍ਤਰੇਣ ਪਰਿਕ੍ਰਮ੍ਯ ਜਮ੍ਬੂਦ੍ਵੀਪਂ ਦਿਵਾਕਰਃ । ਦृਸ਼੍ਯੋ ਭਵਤਿ ਭੂਤਾਨਾਂ ਸ਼ਿਖਰਂ ਚ ਸਮਾਸ੍ਥਿਤਃ । । ੨੪ ਕਾਞ੍ਚਨਸ੍ਯ ਚ ਸ਼ੈਲਸ੍ਯ ਤੇਜਸਾਰ੍ਕਸ੍ਯ ਚਾਹृਤੇ । ਉਭੇ ਸਨ੍ਧ੍ਯੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ੇਤੇ ਆਤਾਮ੍ਰੇ ਪੂਰ੍ਵਪਸ਼੍ਚਿਮੇ । । ੨੫ ਸ਼ृਂਗੇ ਸੌਮਨਸੇ ਸੂਰ੍ਯ ਉਤ੍ਤਿष੍ਠਤ੍ਯੁਤ੍ਤਰਾਯਣੇ । ਜ੍ਯੋਤਿषੇ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣੇ ਚਾਪਿ ਵਿषੁਵੇ ਮਧ੍ਯਤਸ੍ਤਯੋਃ । । ੨੬ ਈਸ਼ੇਨ੍ਦ੍ਰੋਦ੍ਰਿਸ਼੍ਚ ਐਸ਼ਾਨ੍ਯਾਂ ਤਤ੍ਰਾਗ੍ਨਿਃ ਪੂਰ੍ਵਦਕ੍ਸ਼ਿਣੇ । ਨੈਰ੍ऋਤੇऽਪਿ ਤਤੋ ਜ੍ਞੇਯੋ ਵਾਯਵ੍ਯੇ ਮਰੁਤਸ੍ਤਥਾ । । ੨੭ ਮਧ੍ਯੇ ਤੁ ਕਂਜਜਃ ਸਾਕ੍ਸ਼ਾਦ੍ਗ੍ਰਹਾ ਜ੍ਯੋਤੀਂषਿ ਚੈਵ ਹਿ । ਆਦਿਤ੍ਯਸ੍ਤੇਨ ਰੂਪੇਣ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਵ੍ਯੋਮ੍ਨਿ ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਿਤਃ । । ੨੮ ਇਦਂ ਦੇਵਮਯਂ ਵ੍ਯੋਮ ਤਥਾ ਲੋਕਮਯਂ ਸ੍ਮृਤਮ੍ । ਪੂਰ੍ਵਕੋਣਸ੍ਥਿਤੇ ਸ਼ृਂਗੇ ਸ੍ਥਿਤਃ ਸ਼ੁਕ੍ਰੋ ਮਹੀਪਤੇ । । ੨੯ ਹੇਲਿਜਸ਼੍ਚਾਪਰੇ ਜ੍ਞੇਯੋ ਧਨਨਾਥਸ੍ਤਥਾਪਰੇ । ਸੋਮਸ਼੍ਚਾਪਿ ਚਤੁਰ੍ਥੇ ਤੁ ਸ੍ਥਿਤਃ ਸ਼ृਂਗੇ ਜਨਾਧਿਪ । । 1.126.੩੦ ਮਧ੍ਯੇ ਕੇਸ਼ਾਸ੍ਥਿਤੋ ਰਾਜਨ੍ਹੁਙ੍ਕਾਰਸ਼੍ਚ ਪਿਨਾਕਿਨਃ । ਸ਼ृਂਗੇ ਪੂਰ੍ਵੋਤ੍ਤਰੇ ਰਾਜਨ੍ਸ੍ਥਿਤੋ ਦੇਵੋ ਵਿਧੁਕ੍ਸ਼ਯੇ
੩੧ ਤਤਃ ਸ੍ਥਿਤੋ ਮਹਾਦੇਵੋ ਗੋਪਤਿਰ੍ਲੋਕਪੂਜਿਤਃ । ਪੂਰ੍ਵਾਗ੍ਨੇਯੀਸ੍ਥਿਤੇ ਸ਼ृਂਗੇ ਸ੍ਥਿਤੋ ਵੈ ਸ਼ਾਣ੍ਡਿਲਃ ਸੁਤਃ । । ੩੨ ਤਤਃ ਸ੍ਥਿਤੋ ਮਹਾਤੇਜਾਃ ਕੀਨਾਸ਼ੋ ਹੇਲਿਨਨ੍ਦਨਃ । ਸ੍ਥਿਤੋ ਵੈ ਨੈਰ੍ऋਤੇ ਸ਼ृਂਗੇ ਵਿਰੂਪਾਕ੍ਸ਼ੋ ਮਹਾਬਲਃ । । ੩੩ ਤਸ੍ਮਾਦਨਨ੍ਤਰੋ ਦੇਵਃ ਸ੍ਥਿਤੋ ਵੈ ਯਾਦਸਾਂ ਪਤਿਃ । ਤਤਃ ਸ੍ਥਿਤੋ ਮਹਾਤੇਜਾ ਵੀਰ ਮਿਤ੍ਰੋ ਮਹਾਬਲਃ । । ੩੪ ਵਾਯਵ੍ਯਂ ਸ਼ृਂਗਮਾਸ਼੍ਰਿਤ੍ਯ ਸਰ੍ਵਦੇਵਨਮਸ੍ਕृਤਮ੍ । ਤਤਃ ਸ੍ਥਿਤੋ ਦਸ਼ਬਲੋ ਨਰਮਾਰੁਹ੍ਯ ਭਾਰਤ । । ੩੫ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਮਧ੍ਯੇ ਸ੍ਥਿਤੋ ਦੇਵੋ ਹ੍ਯਨਨ੍ਤਸ਼੍ਚਾਧ ਏਵ ਹਿ । ਉਪੇਨ੍ਦ੍ਰਸ਼ਙ੍ਕਰੌ ਦੇਵੌ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣੋऽਨ੍ਤੇ ਸਮਾਸ੍ਥਿਤੌ । । ੩੬ ਏष ਮੇਰੁਸ੍ਤਥਾ ਵ੍ਯੋਮ ਏष ਧਰ੍ਮਸ਼੍ਚ ਪਠ੍ਯਤੇ । ਸਰ੍ਵਦੇਵਮਯਸ਼੍ਚਾਯਂ ਮੇਰੁਰ੍ਵ੍ਯੋਮ ਇਤਿ ਸ੍ਮृਤਃ । । ੩੭ ਤਥਾ ਵੇਦਮਯਸ਼੍ਚਾਪਿ ਪਠ੍ਯਤੇ ਨਾਤ੍ਰ ਸਂਸ਼ਯਃ । ਸ਼ृਂਗਾਣਿ ਵੇਦਾਸ਼੍ਚਤ੍ਵਾਰਃ ਪੂਰ੍ਵਸ਼ृਂਗਾਦਯੋ ਵਿਦੁਃ । । ੩੮ ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਭਵਿष੍ਯੇ ਮਹਾਪੁਰਾਣੇ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮੇ ਪਰ੍ਵਣਿ ਸਪ੍ਤਮੀਕਲ੍ਪੇ ਵ੍ਯੋਮਮਾਹਾਤ੍ਮ੍ਯਵਰ੍ਣਨਂ ਨਾਮ षਡ੍ਵਿਂਸ਼ਤ੍ਯਧਿਕਸ਼ਤਤਮੋऽਧ੍ਯਾਯਃ
ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਹਾਦੇਵ, ਜੋ ਗੋਪਾਲ ਹੈ ਤੇ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਵਲੋਂ ਪੂਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪੂਰਬ-ਅਗਨਿ ਵੱਲ ਵਾਲੇ ਚੋਟੀ ਉੱਤੇ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਹਰ ਚੋਟੀ ਉੱਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮਹਾਨ ਤੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਦੇਵਤੇ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਹਨ।
ਪਾਰਾਵਤ ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ, ਤੁਸ਼ਿਤਾਂ ਸਮੇਤ, ਉਥੇ ਮੌਜੂਦ ਸਨ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਸਾਧਿਆ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਨਾਮ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣ।
ਆਕਾਸ਼, ਖ, ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ, ਵਿਓਮ, ਅੰਤਰਿਕਸ਼, ਨਭ, ਅੰਬਰ, ਪੁਸ਼ਕਰ, ਗਗਨ, ਮੇਰੂ, ਵਿਪੁਲ, ਬਿਲ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਆਕਾਸ਼ ਦੇ ਨਾਮ ਹਨ, ਹੇ ਰਾਜਨ।