ਨਗ੍ਨੋ ਯਦਾ ਦਾਰੁਵਨੇ ਮੁਨੀਨਾਂ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਚ ਤਂ ਭੈਕ੍ਸ਼੍ਯਚਰਂ ਸੁਰੇਸ਼ਮ੍ ਵਿਹਾਯ ਦਿਂਡਿਃ ਸ ਤੁ ਤਾਨ੍ਸੁਰਰ੍षੀਂਸ੍ਤਤੋ ਰਵੇਰ੍ਲੋਕਮਥਾਜਗਾਮ
ਜਦੋਂ ਉਹ ਦਾਰੂਵਨ ਵਿੱਚ ਨੰਗਾ ਸੀ, ਮੁਨੀਆਂ ਨੇ ਉਸਨੂੰ, ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਸੀ, ਭਿਖ ਮੰਗਦੇ ਵੇਖਿਆ। ਫਿਰ ਦਿੰਡੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਸੂਰਜ ਦੇ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਚਲਾ ਗਿਆ।
ਆਗਚ੍ਛਮਾਨਂ ਪ੍ਰਮਥਾਸ੍ਤਮੂਚੁਰ੍ਦੇਵੇਸ਼ ਨਿਤ੍ਯਂ ਭ੍ਰਮਸੇ ਕਿਮਰ੍ਥਮ੍
ਜਦੋਂ ਉਹ ਆ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਪ੍ਰਮਥਾ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ: 'ਹੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਤੂੰ ਸਦਾ ਕਿਉਂ ਫਿਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈਂ?'
ਤੇ ਭੂਯ ਊਚੁਃ ਪ੍ਰਮਥਾਸ੍ਤਮੇਵਮਤ੍ਰੈਵ ਤਿष੍ਠਸ੍ਵ ਰਵੇਃ ਪੁਰਸ੍ਤਾਤ੍
ਉਹ ਪ੍ਰਮਥਾ ਮੁੜ ਆਖਣ ਲੱਗੇ: 'ਇੱਥੇ ਹੀ, ਸੂਰਜ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਰਹਿ ਜਾ।'
ਇਤ੍ਯੇਵਮੁਕ੍ਤਃ ਪ੍ਰਮਥੈਸ੍ਤੁ ਰੁਦ੍ਰਸ੍ਤਤ੍ਰੈਵ ਤਸ੍ਥੌ ਰਵਿਤੋषਣਾਯ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਮਥਿਆਂ ਵਲੋਂ ਆਖੇ ਜਾਣ 'ਤੇ, ਰੁਦਰ ਉੱਥੇ ਹੀ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨ ਲਈ ਟਿਕ ਗਿਆ।
ਉਕ੍ਤਃ ਸ ਤੁष੍ਟੇਨ ਤਤਃ ਸਵਿਤ੍ਰਾ ਪ੍ਰੀਤੋਸ੍ਮਿ ਦੇਵਾਗਮਨਾਤ੍ਤਵਾਹਮ੍
ਫਿਰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ ਸਾਵਿਤ੍ਰ ਨੇ ਆਖਿਆ: 'ਤੇਰੇ ਆਉਣ ਨਾਲ ਮੈਂ ਖੁਸ਼ ਹਾਂ, ਹੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਵਾਹਕ।'
ਅष੍ਟਾਦਸ਼ੈਤੇ ਪ੍ਰਮਥਾਸ੍ਤੁ ਭਾਨੋਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਦਸ਼ਾਨ੍ਯੇ ਤੁ ਰਵੇ ਰਥਸ੍ਥਾਃ
ਇਹ ਅਠਾਰਾਂ ਪ੍ਰਮਥਾ ਭਾਨੂ ਦੇ ਹਨ; ਚੌਦਾਂ ਹੋਰ ਸੂਰਜ ਦੇ ਰਥ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਹਨ।
ਯਕ੍ਸ਼ੌ ਚ ਸਿਦ੍ਧੌ ਚ ਨਿਸ਼ਾਚਰੌ ਚਾਦਿਤ੍ਯਾਤ੍ਮਜਾਵਪ੍ਸਰਸਾਂ ਪ੍ਰਧਾਨੌ 1.124.
ਯਕਸ਼ ਅਤੇ ਸਿੱਧ, ਰਾਤ ਨੂੰ ਫਿਰਣ ਵਾਲਾ, ਆਦਿਤਯ ਦੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਮੁੱਖ,
ਇਤ੍ਯਾਦਿਦੇਵਪ੍ਰਵਰਾਸ੍ਤੁ ਸਰ੍ਵੇ ਧਾਤ੍ਵਰ੍ਥਸ਼ਬ੍ਦੈਸ਼੍ਚ ਭਵਂਤਿ ਸਿਦ੍ਧਾਃ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਵਧੀਆ, ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਵਾਲੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸਿੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਯਤਸ਼੍ਚ ਕੌਤੁਕਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਨ੍ਨਸ੍ਮਾਕਮਿਹ ਜਾਯਤੇ
ਇਸ ਕਰਕੇ, ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਨ, ਸਾਡੇ ਅੰਦਰ ਇੱਥੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੁਚੀ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਬ੍ਰਹ੍ਮੋਵਾਚ ਭੂਯਸ੍ਤਵ ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਦਂਡਨਾਯਕਪਿਂਗਲੌ
ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਦੰਡਨਾਇਕ ਅਤੇ ਪਿੰਗਲ ਬਾਰੇ ਹੋਰ ਵੀ ਦੱਸਾਂਗਾ।
ਮਯਾ ਸਹ ਸਮਾਗਮ੍ਯ ਪੁਰਾ ਦੇਵੈਰ੍ਵਿਚਾਰਿਤਮ੍
ਪੁਰਾਣੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਵਿਚਾਰ ਕੀਤਾ ਸੀ।
ਤੇ ਤੁ ਲਬ੍ਧਵਰਾ ਭੂਤ੍ਵਾ ਅਮਾਤ੍ਯਾਦ੍ਯਾ ਹ੍ਯਭੀਕ੍ਸ਼੍ਣਸ਼ਃ
ਉਹ ਲੋਕ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਰ ਮਿਲੇ ਸਨ, ਮੰਤਰੀ ਆਦਿਕ ਵਾਰ ਵਾਰ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਰਹੇ।
ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਤੇषਾਂ ਵਿਘਾਤਾਰ੍ਥਂ ਪ੍ਰਵਰਾਸ਼੍ਚ ਭਵਾਮਹੇ
ਇਸ ਕਰਕੇ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਰੋਕ ਲਈ ਅਸੀਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਬਣ ਗਏ ਹਾਂ।
ਸਂਮਂਤ੍ਰ੍ਯੈਵਂ ਤਤਃ ਸ੍ਕਂਦੋ ਵਾਮਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵੇ ਰਵੇਃ ਸ੍ਥਿਤਃ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਲਾਹ ਕਰਕੇ, ਸਕੰਦ ਸੂਰਜ ਦੇ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਖੜਾ ਹੋਇਆ।
ਉਕ੍ਤਸ਼੍ਚ ਸ ਤਦਾਰ੍ਕੇਣ ਤ੍ਵਂ ਪ੍ਰਜਾਦਂਡਨਾਯਕਃ
ਉਸ ਵੇਲੇ, ਸੂਰਜ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਆਖਿਆ: 'ਤੂੰ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸਜ਼ਾ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈਂ।'
ਲਿਖਤੇ ਯਃ ਪ੍ਰਜਾਨਾਂ ਚ ਸੁਕृਤਂ ਯਚ੍ਚ ਦੁष੍ਕृਤਮ੍
ਜੋ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਚੰਗੇ ਤੇ ਮੰਦੇ ਕੰਮ ਲਿਖਦਾ ਹੈ।
ਆਸ਼੍ਵਿਨੌ ਚਾਪਿ ਸੂਰ੍ਯਸ੍ਯ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਯੋਰੁਭਯੋਃ ਸ੍ਥਿਤੌ 1.124.
ਅਤੇ ਦੋਵਾਂ ਅਸ਼ਵਿਨੀ ਵੀ ਸੂਰਜ ਦੇ ਦੋਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਤੇ ਖੜੇ ਸਨ।
ਦ੍ਵਾਰਪਾਲੌ ਸ੍ਮृਤੌ ਤਸ੍ਯ ਰਾਜ੍ਞਃ ਸ਼੍ਰੇष੍ਠੌ ਮਹਾਬਲੌ
ਉਹ ਦੋਵੇਂ, ਉਸ ਰਾਜੇ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਤੇ ਬਲਵਾਨ ਦਰਬਾਨ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਰਾਜृਦੀਪ੍ਤੌ ਸ੍ਮृਤੋ ਧਾਤੁਰ੍ਨਕਾਰਸ੍ਤਸ੍ਯ ਪ੍ਰਤ੍ਯਯਃ ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਸ ਕਾਰ੍ਤਿਕੇਯਸ੍ਤੁ ਨਾਮ੍ਨਾ ਰਾਜ੍ਞ ਇਤਿ ਸ੍ਮृਤਃ
‘ਰਾਜ’ ਧਾਤ ਨੂੰ ਚਮਕਦਾਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨ 'ਨ' ਹੈ; ਇਸ ਕਰਕੇ, ਕਾਰਤਿਕੇਯ ਨੂੰ 'ਰਾਜਾ' ਨਾਮ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸ੍ਰੁ ਗਤੌ ਚ ਸ੍ਮृਤੋ ਧਾਤੁਰ੍ਯਸ੍ਯ ਸ ਪ੍ਰਤ੍ਯਯਃ ਸ੍ਮृਤਃ
‘ਸ੍ਰੁ’ ਧਾਤ, ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਜਾਣਾ, ਉਸਨੂੰ ਵੀ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨ ਵੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਪ੍ਰਥਮਂ ਯਦ੍ਭਵੇਦ੍ਦ੍ਵਾਰਂ ਧਰ੍ਮਾਰ੍ਥਾਭ੍ਯਾਂ ਸਮਾਸ਼੍ਰਿਤਮ੍
ਪਹਿਲਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ, ਜੋ ਧਰਮ ਤੇ ਧਨ ਨਾਲ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਦ੍ਵਿਤੀਯਾਯਾਂ ਤੁ ਕਕ੍ਸ਼ਾਯਾਮਪ੍ਰਧृष੍ਟੌ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤੌ
ਦੂਜੇ ਘੇਰੇ ਵਿੱਚ, ਦੋ ਅਟੱਲ ਖੜੇ ਹਨ।
ਵਰ੍ਣਸ੍ਯ ਸ਼ਬਲਤ੍ਵਾਚ੍ਚ ਯਮਃ ਕਲ੍ਮਾष ਉਚ੍ਯਤੇ
ਉਸ ਦੇ ਰੰਗ ਦੇ ਚਿੱਟੇ-ਕਾਲੇ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਯਮ ਨੂੰ 'ਕਲਮਾਸ਼' ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸ੍ਥਿਤੋ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਤ ਤਸ੍ਯ ਦਂਡਹਸ੍ਤਸਮਨ੍ਵਿਤਃ
ਉਹ ਉਸ ਦੇ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ, ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਡੰਡਾ ਫੜ ਕੇ ਖੜਾ ਹੈ।
ਕੁਬੇਰੋ ਧਨਦੋ ਜ੍ਞੇਯੋ ਹਸ੍ਤਿਰੂਪੋ ਵਿਨਾਯਕਃ ਕੁਬੇਰਃ ਕੁਸ਼ਰੀਰਤ੍ਵਾਤ੍ਸ ਨਾਮ੍ਨਾ ਧਨਦਃ ਸ੍ਮृਤਃ
ਕੁਬੇਰ, ਜੋ ਧਨ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਹਾਥੀ-ਮੁਖ ਵਾਲਾ ਵਿਨਾਇਕ ਹੈ; ਕੁਬੇਰ, ਆਪਣੇ ਟੇਢੇ-ਮੇਢੇ ਸਰੀਰ ਕਰਕੇ 'ਧਨਦਾ' ਨਾਮ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਨਾਯਕਃ ਸਰ੍ਵਸਤ੍ਤ੍ਵਾਨਾਂ ਤੇਨ ਨਾਯਕ ਉਚ੍ਯਤੇ
ਉਹ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਅਗੂ ਹੈ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਸਨੂੰ 'ਨਾਇਕ' ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਰੈਵਤਸ਼੍ਚੈਵ ਦਿਂਡਿਸ਼੍ਚ ਤੌ ਰਵੇਃ ਪੂਰ੍ਵਤਃ ਸ੍ਥਿਤੌ 1.124.
ਰੈਵਤ ਅਤੇ ਡਿੰਡੀ ਦੋਵੇਂ ਸੂਰਜ ਦੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਖੜੇ ਹਨ।
ਪ੍ਲੁਤਂ ਗਚ੍ਛਤ੍ਯਸੌ ਯਸ੍ਮਾਤ੍ਸਰ੍ਵਲੋਕਨਮਸ੍ਕृਤਃ
ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਚੱਲਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਉਸਦੀ ਇੱਜ਼ਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਡੀਙ੍ਗਤਾਵਸ੍ਯ ਵੈ ਧਾਤੋਰ੍ਦਿਂਡਿਸ਼ਬ੍ਦੋ ਨਿਪਾਤ੍ਯਤੇ
ḍਿੰਗਤੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਧਾਤੂ ਦੇ ਲਈ 'ḍਿੰਡੀ' ਸ਼ਬਦ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਇਤ੍ਯੇਤੇ ਪ੍ਰਵਰਾਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾ ਧਾਤ੍ਵਰ੍ਥਾ ਨੈਗਮੈਃ ਸ਼ੁਭੈਃ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਉੱਤਮ ਧਾਤੂ ਦੇ ਅਰਥ ਸ਼ੁਭ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਵੱਲੋਂ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ।