ਰਾਜ੍ਯਚ੍ਯੁਤੋ ਵਿਸ਼ੇषੇਣ ਸ੍ਵਂ ਰਾਜ੍ਯਂ ਲਭਤੇऽਚਿਰਾਤ੍
ਜੋ ਆਪਣਾ ਰਾਜ ਖੋ ਬੈਠਾ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਜਲਦੀ ਹੀ ਆਪਣਾ ਰਾਜ ਮੁੜ ਲੈ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
षष੍ਠੀ ਤਿਥਿਰ੍ਮਹਾਰਾਜ ਸਰ੍ਵਦਾ ਸਰ੍ਵਕਾਮਦਾ॥ ਉਪੋष੍ਯਾ ਤੁ ਪ੍ਰਯਤ੍ਨੇਨ ਸਰ੍ਵਕਾਲਂ ਜਯਾਰ੍ਥਿਨਾ । । ੨ ਕਾਰ੍ਤ੍ਤਿਕੇਯਸ੍ਯ ਦਯਿਤਾ ਏषਾ षष੍ਠੀ ਮਹਾਤਿਥਿਃ । ਦੇਵਸੇਨਾਧਿਪਤ੍ਯਂ ਹਿ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਂ ਤਸ੍ਯਾਂ ਮਹਾਤ੍ਮਨਾ । । ੩ ਅਸ੍ਯਾਂ ਹਿ ਸ਼੍ਰੇਯਸਾ ਯੁਕ੍ਤੋ ਯਸ੍ਮਾਤ੍ਸ੍ਕਨ੍ਦੋ ਭਵਾਗ੍ਰਣੀਃ । ਤਸ੍ਮਾਤ੍षष੍ਠ੍ਯਾਂ ਨਕ੍ਤਭੋਜੀ ਪ੍ਰਾਪ੍ਨੁਯਾਦੀਪ੍ਸਿਤਂ ਸਦਾ । । ੪ ਦਤ੍ਤ੍ਵਾਰ੍ਘ੍ਯਂ ਕਾਰ੍ਤਿਕੇਯਾਯ ਸ੍ਥਿਤ੍ਵਾ ਵੈ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਾਮੁਖਃ । ਦਧ੍ਨਾ ਘृਤੋਦਕੈਃ ਪੁष੍ਪੈਰ੍ਮਨ੍ਤ੍ਰੇਣਾਨੇਨ ਸੁਵ੍ਰਤ । । ੫ ਸਪ੍ਤਰ੍षਿਦਾਰਜ ਸ੍ਕਨ੍ਦ ਸ੍ਵਾਹਾਪਤਿਸਮੁਦ੍ਭਵ । ਰੁਦ੍ਰਾਰ੍ਯਮਾਗ੍ਨਿਜ ਵਿਭੋ ਗਙ੍ਗਾਗਰ੍ਭ ਨਮੋऽਸ੍ਤੁ ਤੇ । । ਪ੍ਰੀਯਤਾਂ ਦੇਵਸੇਨਾਨੀਃ ਸਮ੍ਪਾਦਯਤੁ ਹृਦ੍ਗਤਮ੍ । । ੬ ਦਤ੍ਤ੍ਵਾ ਵਿਪ੍ਰਾਯ ਚਾਤ੍ਮਾਨ੍ਨਂ ਯਚ੍ਚਾਨ੍ਯਦਪਿ ਵਿਦ੍ਯਤੇ । ਪਸ਼੍ਚਾਦ੍ਭੁਙ੍ਕ੍ਤੇ ਤ੍ਵਸੌ ਰਾਤ੍ਰੌ ਭੂਮਿਂ ਕृਤ੍ਵਾ ਤੁ ਭਾਜਨਮ੍ । । ੭ ਏਵਂ षष੍ਠ੍ਯਾਂ ਵ੍ਰਤਂ ਸ੍ਨੇਹਾਤ੍ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਂ ਸ੍ਕਨ੍ਦੇਨ ਯਤ੍ਨਤਃ । ਤਨ੍ਨਿਬੋਧ ਮਹਾਰਾਜ ਪ੍ਰੋਚ੍ਯਮਾਨਂ ਮਯਾਖਿਲਮ੍ । । ੮ षष੍ਠ੍ਯਾਂ ਯਸ੍ਤੁ ਫਲਾਹਾਰੋ ਨਕ੍ਤਾਹਾਰੋ ਭਵਿष੍ਯਤਿ । ਸ਼ੁਕ੍ਲਾਕृष੍ਣਾਸੁ ਨਿਯਤੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਚਾਰੀ ਸਮਾਹਿਤਃ । । ੯ ਤਸ੍ਯ ਸਿਦ੍ਧਿਂ ਧृਤਿਂ ਤੁष੍ਟਿਂ ਰਾਜ੍ਯਮਾਯੁਰ੍ਨਿਰਾਮਯਮ੍ । ਪਾਰਤ੍ਰਿਕਂ ਚੈਹਿਕਂ ਚ ਦਦ੍ਯਾਤ੍ਸ੍ਕਨ੍ਦੋ ਨ ਸਂਸ਼ਯਃ । । 1.39.੧੦ ਯੋ ਹਿ ਨਕ੍ਤੋਪਵਾਸਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ਸ ਨਕ੍ਤੇਨ ਵ੍ਰਤੀ ਭਵੇਤ੍ । ਇਹ ਵਾਮੁਤ੍ਰ ਸੋऽਤ੍ਯਨ੍ਤਂ ਲਭਤੇ ਖ੍ਯਾਤਿਮੁਤ੍ਤਮਾਮ੍ । । ਸ੍ਵਰ੍ਗੇ ਚ ਨਿਯਤਂ ਵਾਸਂ ਲਭਤੇ ਨਾਤ੍ਰ ਸਂਸ਼ਯਃ । । ੧੧ ਇਹ ਚਾਗਤ੍ਯ ਕਾਲਾਨ੍ਤੇ ਯਥੋਕ੍ਤਫਲਭਾਗ੍ਭਵੇਤ੍ । ਦੇਵਾਨਾਮਪਿ ਵਨ੍ਦ੍ਯੋऽਸੌ ਰਾਜ੍ਞਾਂ ਰਾਜਾ ਭਵਿष੍ਯਤਿ । । ੧੨ ਯਸ਼੍ਚਾਪਿ ਸ਼ृਣੁਯਾਤ੍ਕਲ੍ਪਂ षष੍ਠ੍ਯਾਃ ਕੁਰੁਕੁਲੋਦ੍ਵਹ । ਤਸ੍ਯ ਸਿਦ੍ਧਿਸ੍ਤਥਾ ਤੁष੍ਟਿਰ੍ਧृਤਿਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ਖ੍ਯਾਤਿਸਮ੍ਭਵਾ । । ੧੩ ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਭਵਿष੍ਯੇ ਮਹਾਪੁਰਾਣੇ ਸ਼ਤਾਰ੍ਧਸਾਹਸ੍ਰ੍ਯਾਂ ਸਂਹਿਤਾਯਾਂ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮੇ ਪਰ੍ਵਣਿ षष੍ਠੀਕਲ੍ਪਵਰ੍ਣਨਂ ਨਾਮ ਏਕੋਨਚਤ੍ਵਾਰਿਂਸ਼ੋऽਧ੍ਯਾਯਃ
ਛੇਤੀ ਤਿਥੀ, ਮਹਾਰਾਜ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਹਰ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜਿੱਤ ਦੀ ਚਾਹ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਤਿਥੀ ਨੂੰ ਪੂਰੇ ਯਤਨ ਨਾਲ ਹਰ ਸਮੇਂ ਰੱਖੇ। ਇਹ ਛੇਤੀ ਮਹਾਤਿਥੀ ਕਾਰਤਿਕੇ ਦਾ ਪਿਆਰ ਹੈ। ਇਸ ਦਿਨ, ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਨੇ ਦੇਵਸੈਨਾ ਦਾ ਨੇਤृत्व ਹਾਸਲ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਤਿਥੀ ਦੇ ਫਲ ਨਾਲ ਸਕੰਦ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਬਣਿਆ, ਇਸ ਲਈ ਛੇਤੀ ਨੂੰ ਰਾਤ ਨੂੰ ਖਾਣ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਪੂਰੀ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰਕੇ, ਦਹੀਂ, ਘੀ, ਪਾਣੀ ਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ, ਇਹ ਮੰਤਰ ਪੜ੍ਹ ਕੇ, ਕਾਰਤਿਕੇ ਨੂੰ ਅਰਘ ਦਿਓ: 'ਸੱਤ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਸਕੰਦ, ਸਵਾਹਾ ਦੇ ਪਤੀ ਤੋਂ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲਾ, ਰੁਦ੍ਰ, ਆਰਯਮਾਨ, ਅੱਗ, ਗੰਗਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਦੇਵਸੈਨਾ ਦੇ ਸੈਨਾਪਤੀ, ਮੇਰੀ ਦਿਲ ਦੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਕਰ।' ਆਪਣਾ ਖਾਣਾ ਤੇ ਹੋਰ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਹੋਵੇ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਦੇ ਕੇ, ਫਿਰ ਰਾਤ ਨੂੰ ਜ਼ਮੀਨ ਨੂੰ ਪਤਿਲਾ ਬਣਾਕੇ ਖਾਓ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਛੇਤੀ ਦਾ ਵਰਤ ਸਕੰਦ ਨੇ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਤੇ ਯਤਨ ਨਾਲ ਦੱਸਿਆ ਹੈ। ਮਹਾਰਾਜ, ਮੈਂ ਜੋ ਕੁਝ ਕਹਿਣਾ ਹਾਂ, ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਛੇਤੀ ਨੂੰ ਫਲ ਖਾਏ ਜਾਂ ਰਾਤ ਨੂੰ ਹੀ ਖਾਏ, ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੋਵੇਂ ਪੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸਯਮ ਰੱਖੇ, ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਤੇ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰਹੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਸਕੰਦ ਸਿਧੀ, ਹੌਸਲਾ, ਸੰਤੋਖ, ਰਾਜ, ਲੰਮੀ ਉਮਰ, ਰੋਗ ਰਹਿਤ ਜੀਵਨ, ਆਤਮਕ ਤੇ ਸੰਸਾਰੀ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਰਾਤ ਨੂੰ ਉਪਵਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵਰਤ ਦਾ ਪੂਰਾ ਪਾਲਣ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਇੱਥੇ ਜਾਂ ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਨਾਮ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਜ਼ਰੂਰ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਵਸਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਸਮਾਂ ਪੂਰਾ ਹੋਣ 'ਤੇ, ਦੁਬਾਰਾ ਆ ਕੇ, ਉਹ ਵਾਅਦੇ ਫਲ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਵੀ ਪੂਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਰਾਜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਰਾਜਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਛੇਤੀ ਦਾ ਕਲਪ ਸੁਣਦਾ ਹੈ, ਕੁਰੁ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਸਰਵੋਤਮ, ਉਸ ਨੂੰ ਵੀ ਸਿਧੀ, ਸੰਤੋਖ, ਹੌਸਲਾ ਤੇ ਨਾਮ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
ਸ਼ਾਕਸਪ੍ਤਮੀਵ੍ਰਤਵਰ੍ਣਨਮ੍ ਸੁਮਨ੍ਤੁਰੁਵਾਚ ਸਪ੍ਤਮ੍ਯਾਂ ਸੋਪਵਾਸਸ੍ਤੁ ਨਕ੍ਤਾਹਾਰੋऽਪਿ ਵਾ ਭਵੇਤ੍ । ਸਪ੍ਤਮ੍ਯਾਂ ਦੇਵਦੇਵੇਨ ਲਬ੍ਧਂ ਸ੍ਵਂ ਰੂਪਮਾਦਰਾਤ੍ । । ੧ ਅਣ੍ਡੇਨ ਸਹ ਜਾਤੋ ਵੈ ਅਣ੍ਡਸ੍ਥੋ ਬੁਦ੍ਧਿਮਾਪ੍ਤਵਾਨ੍ । ਅਣ੍ਡਸ੍ਥਸ੍ਯੈਵ ਦਕ੍ਸ਼ੇਣ ਭਾਰ੍ਯਾਂ ਦਤ੍ਤ੍ਵਾ ਸ੍ਵਕਾਂ ਸੁਤਾਮ੍ ।। ੨ ਨਾਮ੍ਨਾ ਰੂਪੇਤਿ ਰੂਪੇਣ ਨਾਨ੍ਯਾ ਨਾਰੀ ਤਥਾ ੧ ਭਵੇਤ੍ । ਅਣ੍ਡਸ੍ਥ ਏਵ ਸੁਚਿਰਂ ਸ੍ਥਿਤੋ ਮਾਰ੍ਤਣ੍ਡ ਇਤ੍ਯਤਃ । । ੩ ਦਕ੍ਸ਼ਾਜ੍ਞਯਾ ਵਿਸ਼੍ਵਕਰ੍ਮਾ ਵਪੁਰਸ੍ਯ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਯਨ੍ । ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤਸ੍ਤਤੋ ਨਾਮ ਤਸ੍ਯ ਜਾਤਂ ਨਰਾਧਿਪ । । ਅਣ੍ਡਸ੍ਥਸ੍ਯੈਵ ਸਞ੍ਜਾਤੋ ਯਮੁਨਾ ਯਮ ਏਵ ਚ । ।੪ ਦਾਕ੍ਸ਼ਾਯਣੀ ਤਸ੍ਯ ਭਾਰ੍ਯਾ ਵੈਰਾਗ੍ਯਾਤ੍ਤਨੁਮਧ੍ਯਮਾ । ਚਿਨ੍ਤਯਾਮਾਸ ਸਾ ਦੇਵੀ ਦੁਃਖਾਨ੍ਨਿਰ੍ਵੇਦਮਾਗਤਾ । । ੫ ਅਹੋ ਤੇਜੋਮਯਂ ਰੂਪਂ ਕਾਨ੍ਤਂ ਕਾਨ੍ਤਸ੍ਯ ਕਾਨ੍ਤਿਮਤ੍ । ਨ ਚਾਸ੍ਯ ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ਪਸ਼੍ਯਾਮਿ ਅਙ੍ਗਂ ਤੇਜੋਵਿਮੋਹਿਤਮ੍ । । ੬ ਸ਼ੁਭਂ ਕਨਕਤੁਲ੍ਯਂ ਮੇ ਰੂਪਂ ਕਾਨ੍ਤਂ ਸੁਕਾਨ੍ਤਿਮਤ੍ । ਸਾਮ੍ਪ੍ਰਤਂ ਸ਼੍ਯਾਮਤਾਂ ਯਾਤਂ ਦਗ੍ਧਮੇਤਸ੍ਯ ਤੇਜਸਾ । । ੭ ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਤਪ੍ਸ੍ਯੇ ਤਪਸ਼੍ਚਾਹਂ ਗਤ੍ਵਾ ਵੈ ਉਤ੍ਤਰਾਨ੍ਕੁਰੂਨ੍ । ਸ੍ਵਾਂ ਛਾਯਾਮਤ੍ਰ ਨਿਕ੍ਸ਼ਿਪ੍ਯ ਭਯਾਚ੍ਛਾਪਸ੍ਯ ਰੂਪਿਣੀ । । ੮ ਨਿਕ੍ਸ਼ਿਪ੍ਯੋਵਾਚ ਤਾਂ ਬਾਲਾਂ ਮਾ ਚਾਸ੍ਮੈ ਵੈ ਵਦਿष੍ਯਸਿ । ਏਵਂ ਸਾ ਨਿਸ਼੍ਚਯਂ ਕृਤ੍ਵਾ ਗਤਾ ਵੈ ਉਤ੍ਤਰਾਨ੍ਕੁਰੂਨ੍ । । ੯ ਸ੍ਵਰੂਪਂ ਤਤ੍ਰ ਨਿਕ੍ਸ਼ਿਪ੍ਯ ਵਡਵਾਰੂਪਧਾਰਿਣੀ । ਚਚਾਰ ਸਾ ਮृਗੈਃ ਸਾਰ੍ਧਂ ਬਹੂਨ੍ਵਰ੍षਗਣਾਨ੍ਨृਪ । । 1.47.੧੦ ਅਸਾਵਪਿ ਚ ਮਾਰ੍ਤਣ੍ਡਸ਼੍ਛਾਯਾਂ ਭਾਰ੍ਯਾਮਮਨ੍ਯਤ੍ । ਸ਼ਨਿਂ ਚ ਤਪਤੀਂ ਚੈਵ ਦ੍ਵੇ ਅਪਤ੍ਯੇ ਚ ਜਜ੍ਞਿਵਾਨ੍ । । ੧੧ ਅਥ ਚ੍ਛਾਯਾਤ੍ਮਾਪਤ੍ਯਾਨਿ ਸ੍ਨੇਹੇਨ ਪਰਿਪਾਲਯੇਤ੍ । ਨਾਤਿਸ੍ਨੇਹੇਨ ਚਾਪਸ਼੍ਯਦ੍ਯਮੁਨਾਂ ਯਮਮੇਵ ਚ । । ੧੨ ਅਥ ਤਾਭ੍ਯਾਂ ਵਿਵਾਦੋऽਭੂਦਾਦਿਤ੍ਯਦੁਹਿਤ੍ਰੋਰ੍ਦ੍ਵਯੋਃ । ਤੇ ਉਭੇ ਵਿਵਦਨ੍ਤ੍ਯੌ ਤੁ ਪਰਸ੍ਪਰਮਸਮ੍ਮਤਮ੍ । । ਯਮੁਨਾ ਤਪਤੀ ਚੋਭੇ ਨਿਮ੍ਨਗੇ ਸਮ੍ਬਭੂਵਤੁਃ । । ੧੩ ਯਮੋऽਪਿ ਯਮੁਨਾਭ੍ਰਾਤਾ ਛਾਯਯਾ ਤਾਡਿਤੋ ਭृਸ਼ਮ੍ । ਪਾਦਮੁਦ੍ਯਮ੍ਯ ਤਸ੍ਯਾ ਵੈ ਤਸ੍ਥੌ ਸਮ੍ਮੁਖ ਏਵ ਸਃ । । ੧੪ ਛਾਯਾ ਸ਼ਸ਼ਾਪ ਤਂ ਰੋषਾਦ੍ਯਸ੍ਮਾਤ੍ਪਾਦੋਦ੍ਯਤੋ ਮਮ। ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਤੇ ਕਰ੍ਮ ਬੀਭਤ੍ਸਂ ਪ੍ਰਾਣਿਨਾਂ ਪ੍ਰਾਣਹਿਂਸਨਮ੍ । । ੧੫ ਭਵਿष੍ਯਤਿ ਚਿਰਂ ਮੂਢ ਆਚਨ੍ਦ੍ਰਾਰ੍ਕਂ ਨ ਸਂਸ਼ਯਃ । ਪਾਦਂ ਚ ਯਦਿ ਭੂਮੌ ਤ੍ਵਮਿਮਂ ਸਂਸ੍ਥਾਪਯਿष੍ਯਸਿ । । ੧੬ ਕृਮਯੋ ਭਕ੍ਸ਼ਯਿष੍ਯਨ੍ਤਿ ਮਚ੍ਛਾਪਕਲੁषੀਕृਤਮ੍ । । ੧੭ ਤੇषਾਂ ਵਿਵਦਮਾਨਾਨਾਂ ਮਾਰ੍ਤਣ੍ਡੋऽਭ੍ਯਾਗਮਤ੍ਤਤਃ । ਯਮੋऽਪ੍ਯਾਹ ਮਹਾਤ੍ਮਾਨਂ ਮਾਰ੍ਤਣ੍ਡਂ ਲੋਕਪਾਵਨਮ੍ । । ੧੮ ਤਾਤ ਨਿਤ੍ਯਮਿਯਂ ਚਾਪਿ ਕ੍ਰੂਰਭਾਵੇਨ ਪਸ਼੍ਯਤਿ । ਨ ਚਾਸ੍ਯਾਃ ਸੁਸਮਾ ਦृष੍ਟਿਰਸ੍ਮਾਸ੍ਵਸ੍ਤੀਤਿ ਲਕ੍ਸ਼੍ਯਤੇ । । ੧੯ ਪ੍ਰੋਵਾਚਾਥ ਸ ਤਾਂ ਛਾਯਾਂ ਮਾਰ੍ਤਣ੍ਡੋ ਭृਸ਼ਕੋਪਨਃ । ੧ਸਮੇ ਅਪਤ੍ਯੇ ਕਿਂ ਮੂਢੇ ਸਮਤ੍ਵਂ ਨਾਨੁਪਸ਼੍ਯਸਿ । । 1.47.੨੦ ਯਮਃ ਪ੍ਰੋਵਾਚ ਪਿਤਰਂ ਨੇਯਂ ਮਾਤਾ ਪਿਤਰ੍ਮਮ । ਮਾਤੁਸ਼੍ਛਾਯਾ ਤ੍ਵਿਯਂ ਪਾਪਾ ਸ਼ਪ੍ਤੋऽਹਮਨਯਾ ਪਿਤਃ । । ਯਮੁਨਾ ਤਪਤੀ ਵृਤ੍ਤਂ ਤਤ੍ਸਰ੍ਵਂ ਵਿਨ੍ਯਵੇਦਯਤ੍ । । ੨੧ ਅਥ ਪ੍ਰੋਵਾਚ ਮਾਰ੍ਤਣ੍ਡੋ ਮਾ ਤੇ ਪਾਦੋ ਮਹੀਤਲੇ । ਮਾਂਸਂ ਰੁਧਿਰਮਾਦਾਯ ਕृਮਯੋ ਯਾਨ੍ਤੁ ਭੂਤਲਮ੍ । । ੨੨ ਯਮੁਨਾਯਾਸ਼੍ਚ ਯਤ੍ਤੋਯਂ ਗਙ੍ਗਾਤੁਲ੍ਯਂ ਭਵਿष੍ਯਤਿ । ਨਰ੍ਮਦਾਯਾਸ੍ਤਪਤ੍ਯਾਸ਼੍ਚ ਸਮਂ ਪੁਣ੍ਯੇਨ ਵੈ ਦ੍ਵਿਜ । । ੨੩ ਵਿਨ੍ਧ੍ਯਸ੍ਯ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣੇਨੇਹ ਤਪਤੀ ਪ੍ਰਵਹਿष੍ਯਤਿ । ਤਤ੍ਸਾਯੁਜ੍ਯਤਯਾ ਸਾਗ੍ਰਂ ਗਙ੍ਗਾ ਯਾਸ੍ਯਤਿ ਸ਼ੋਭਨਾ । । ੨੪ ਗਙ੍ਗਾਮਾਸਾਦ੍ਯ ਯਮੁਨਾ ਗਙ੍ਗਾ ਸੈਵ ਭਵਿष੍ਯਤਿ । ਸੌਰਸੌਮ੍ਯੇ ਉਭੇ ਪੁਣ੍ਯੇ ਸਰ੍ਵਪਾਪਪ੍ਰਣਾਸ਼ਨੇ । । ੨੫ ੧ਸੌਰੀ ਚ ਵੈष੍ਣਵੀ ਚੋਭੇ ਮਹਾਪਾਪਭਯਾਪਹੇ । ਤ੍ਵਂ ਪੁਤ੍ਰ ਲੋਕਪਾਲਤ੍ਵਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣੋऽਜ੍ਞਾਂ ਸਭਾਜਯਨ੍ । । ਅਦ੍ਯਪ੍ਰਭृਤਿ ਚ੍ਛਾਯੇਯਂ ਸ੍ਵਦੇਹਸ੍ਥਾ ਭਵਿष੍ਯਤਿ । । ੨੬ ਏਵਂ ਸਂਸ੍ਥਾਪ੍ਯ ਸ੍ਵਾਂ ਭਾਰ੍ਯਾਮਪਤ੍ਯਾਨਿ ਤਥੈਵ ਚ । ਆਜਗਾਮ ਸਕਾਸ਼ਂ ਵੈ ਦਕ੍ਸ਼ਸ੍ਯਾਹ ਚ ਕਾਰਣਮ੍
੭ ਗਾਯਤ੍ਰੀ ਸਾਵਿਤ੍ਰੀ ਰਥੇ ਸ੍ਥਿਤੇ ਉਭੇ ਸਨ੍ਧ੍ਯੇ ਸਦਾ ਸਾ ਦੇਵਤਾ ਯਾ ਰਵਿਮਣ੍ਡਲਂ ਨਾਪੈਤਿ
ਗਾਇਤਰੀ ਤੇ ਸਾਵਿਤਰੀ, ਦੋਵੇਂ ਰਥ 'ਚ ਬੈਠੀਆਂ, ਸਦਾ ਦੋਵੇਂ ਵੇਲੇ (ਸਵੇਰ ਤੇ ਸ਼ਾਮ) ਹਾਜ਼ਰ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ; ਉਹ ਦੇਵੀ ਕਦੇ ਵੀ ਸੂਰਜ ਦੇ ਗੋਲ ਤੋਂ ਦੂਰ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀ।
ਭਗਵਨ੍ਤਂ ਸਹਸ੍ਰਕਿਰਣਮਵਲਮ੍ਬਿਤੁਮ੍ । । ੮ ਏਤਦ੍ਵੈ ਸਰ੍ਵਦੈਵਤ੍ਯਂ ਮਣ੍ਡਲਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਵਾਦਿਨਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਯਜ੍ਞਵਾਦਿਨੀਂ ਯਜ੍ਞਃ । ਭਗਵਦ੍ਭਕ੍ਤਾਨਾਂ ਪਰਮਾਦਿਤ੍ਯੋਯਂ ਵਿष੍ਣੁਰ੍ਮਾਹੇਸ਼੍ਵਰਾਣਾਮ੍ । । ੯ ਸ੍ਥਾਨਾਭਿਮਾਨਿਨੋ ਹ੍ਯੇਤੇ ਸਦਾ ਵੈ ਵृषਭਧ੍ਵਜ । ਸੂਰ੍ਯਮਾਪ੍ਯਾਯਯਨ੍ਤ੍ਯੇਤੇ ਤੇਜਸਾਂ ਤੇਜ ਉਤ੍ਤਮਮ੍ । । 1.53.੧੦ ਗ੍ਰਥਿਤੈਃ ਸ੍ਵੈਰ੍ਵਚੋਭਿਸ੍ਤੁ ਸ੍ਤੁਵਨ੍ਤੇ ऋषਯੋ ਰਵਿਮ੍ । ਗਨ੍ਧਰ੍ਵਾਪ੍ਸਰਸਸ਼੍ਚੈਵ ਗੀਤਨृਤ੍ਯੈਰੁਪਾਸਤੇ । । ੧੧ ਵਿਯਦ੍ਭ੍ਰਮਣਤੋ ਰਕ੍ਸ਼ਾਂ ਕੁਰ੍ਵਂਤਿ ਸ੍ਮ ਇषੁਗ੍ਰਹਮ੍ । ਸਰ੍ਪਾ ਵਹਨ੍ਤਿ ਵੈ ਸੂਰ੍ਯਂ ਯਾਤੁਧਾਨਾਸ੍ਤੁ ਯਾਨ੍ਤਿ ਚ । । ੧੨ ਵਾਲਖਿਲ੍ਯਾ ੧ਨਮਨ੍ਤ੍ਯੇਤਂ ਪਰਿਚਾਰ੍ਯੋਦਯਾਦ੍ਰਵਿਮ੍ । ਦਿਵਸ੍ਪਤਿਃ ਸ੍ਵਭੂਸ਼੍ਚੋਭੌ ਅਗ੍ਰਗੌ ਯੋਜਨਸ੍ਯ ਤੁ । । ੧੩ ਭਰ੍ਗੋऽਥ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣੇ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵੇ ਕਞ੍ਜਜੋ ਵਾਮਤਃ ਸ੍ਥਿਤਃ । ਸਰ੍ਵੇ ਤੇ ਪृष੍ਠਗਾ ਜ੍ਞੇਯਾ ਗ੍ਰਹਾ ਲੋਕੇषੁ ਪੂਜਿਤਾਃ. । । ੧੪ ਉਪਰਾਗਸ਼ਿਖੀ ਚੋਭਾਵਗ੍ਰਤੋ ਨਾਤ੍ਰ ਸਂਸ਼ਯਃ । ਮਨੁष੍ਯਧਰ੍ਮਾ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਤ ਉਤ੍ਤਰੇਣ ਪ੍ਰਚੇਤਸਃ । । ੧੫ ਸਮ੍ਭਵਨ੍ਤਿ ਤਥਾ ਕृष੍ਣ ਉਭਾਵੇਤੌ ਸਦਾਗ੍ਰਗੌ । ਵਾਮੇਨ ਵੀਤਿਹੋਤ੍ਰਸ੍ਤੁ ਪृष੍ਠਤਸ੍ਤੁ ਹਰਿਃ ਸਦਾ । । ੧੬ ਰਥਪੀਠੇ ਕ੍ਸ਼ਮਾ ਜ੍ਞੇਯਾ ਅਨ੍ਤਰਾਲੇ ਨਭਸ੍ਤਥਾ । ਆਸ਼੍ਰਿਤ੍ਯ ਰਥਜਾਂ ਕਾਨ੍ਤਿਂ ਖਂ ਦਿਵਃ ਸਮਯਃ ਸ੍ਥਿਤਃ । । ੧੭ ਧ੍ਵਜੋ ਦਣ੍ਡਸ਼੍ਚ ਵਿਜ੍ਞੇਯੋ ਧ੍ਵਜਾਗ੍ਰੇ ਵृष ਏਵ ਚ । ऋਦ੍ਧਿਰ੍ਵृਦ੍ਧਿਸ੍ਤਥਾ ਸ਼੍ਰੀਸ਼੍ਚ ਪਤਾਕਾ ਪਾਰ੍ਵਤੀਪ੍ਰਿਯ । । ੧੮ ਧ੍ਵਜਦਣ੍ਡਾਗ੍ਰੇ ਗਰੁਡਸ੍ਤਦਗ੍ਰੇ ਵਰੁਣਾਲਯਃ । ਮੈਨਾਕਸ਼੍ਛਤ੍ਰਦਣ੍ਡਸ੍ਤੁ ਹਿਮਵਾਂਸ਼੍ਛਤ੍ਰਮੁਚ੍ਯਤੇ । । ੧੯ ਕੇਚਿਦੇਵਂ ਵਦਨ੍ਤੀਹ ਲੋਕੇ ਚਾਨ੍ਯੇ ਮਹਾਮਤੇ । ਛਤ੍ਰਦਣ੍ਡਸ੍ਤਥਾ ਕ੍ਲੇਸ਼ਃ ਕ੍ਲੇਸ਼ਂ ਛਤ੍ਰਂ ਵਿਦੁਰ੍ਬੁਧਾਃ । । 1.53.੨੦ ਏਤੇषਾਮੇਵ ਦੇਵਾਨਾਂ ਯਥਾ ਵੀਰ੍ਯਂ ਤਥਾ ਤਪਃ । ਯਥਾਯੋਗਂ ਤਥਾ ਸਤ੍ਤ੍ਵਂ ਯਥਾ ਸਤ੍ਤ੍ਵਂ ਤਥਾ ਬਲਮ੍ । । ੨੧ ਤਥਾ ਤਪਤ੍ਯਸੌ ਸੂਰ੍ਯਸ੍ਤੇषਾਂ ਸਿਦ੍ਧਃ ਸ੍ਵਤੇਜਸਾ । ਏਤੇ ਤਪਨ੍ਤਿ ਵਰ੍षਨ੍ਤਿ ਯਾਨ੍ਤਿ ਵਿਸ਼੍ਵਂ ਸृਜਨ੍ਤਿ ਚ । । ੨੨ ਭੂਤਾਨਾਮਸ਼ੁਭਂ ਕਰ੍ਮ ਵ੍ਯਪੋਹਨ੍ਤਿ ਚ ਕੀਰ੍ਤਿਤਾਃ । ਏਤੇ ਸਹੈਵ ਸੂਰ੍ਯੇਣ ਭ੍ਰਮਨ੍ਤੇ ਸਾਨੁਗਾ ਦਿਵਿ । । ੨੩ ਤਪਨ੍ਤਸ਼੍ਚ ਜਪਨ੍ਤਸ਼੍ਚ ਹ੍ਲਾਦਯਨ੍ਤਸ਼੍ਚ ਵੈ ਦ੍ਵਿਜਾਃ । ਗੋਪਾਯਨ੍ਤਿ ਸ੍ਮ ਭੂਤਾਨਿ ਇਹ ਤੇ ਹ੍ਯਨੁਕਮ੍ਪਯਾ । । ੨੪ ਪ੍ਰੀਣਾਤਿ ਦੇਵਾਨਮृਤੇਨ ਸੂਰ੍ਯਃ ਸੋਮੇਨ ਸੂਕ੍ਤੇਨ ਵਿਵਰ੍ਧਯਿਤ੍ਵਾ । ਸ਼ੁਕ੍ਲੇਨ ਪੂਰ੍ਣਾ ਦਿਵਸਕ੍ਰਮੇਣ ਤਂ ਕृष੍ਣਪਕ੍ਸ਼ੇ ਵਿਬੁਧਾਃ ਪਿਬਨ੍ਤਿ । । ੨੫ ਪੀਤਂ ਹਿ ਸੋਮਂ ਦ੍ਵਿਕਲਾਵਸ਼ੇषਂ ਕृष੍ਣੇ ਤੁ ਪਕ੍ਸ਼ੇ ਰੁਚਿਭਿਰ੍ਜ੍ਵਲਨ੍ਤਮ੍ । ਸੁਧਾਮृਤਂ ਤਤ੍ਪਿਤਰਃ ਪਿਬਨ੍ਤਿ ਊਰ੍ਜਾਸ਼੍ਚ ਸੌਮ੍ਯਾਸ਼੍ਚ ਤਥੈਵ ਕਲ੍ਪਾਃ । । ੨੬ ਸੂਰ੍ਯੇਣ ਗੋਭਿਸ਼੍ਚ ਸਮृਦ੍ਧਿਤਾਭਿਰਦ੍ਭਿਃ ਪੁਨਸ਼੍ਚੈਵ ਸਮੁਜ੍ਜਿਤਾਭਿਃ । ਤਥੌषਧੀਭਿਃ ਸਤਤਂ ਪਿਬਨ੍ਤਿ ਅਤ੍ਯਨ੍ਤਪਾਨੇਨ ਕ੍ਸ਼ੁਧਾ ਜਯਨ੍ਤਿ । । ੨੭ ਮਾਸਾਰ੍ਧਤृਪ੍ਤਿਸ੍ਤੁ ਮਤਾਭਿਰਦ੍ਭਿਰ੍ਮਾਸੇਨ ਤृਪ੍ਤਿਃ ਸ੍ਵਧਯਾ ਪਿਤॄਣਾਮ੍ । ਅਨ੍ਨੇਨ ਸ਼ਸ਼੍ਵਦ੍ਵਿਦਧਾਤਿ ਮਰ੍ਤ੍ਯਂ ਤ੍ਵਯਂ ਜਗਚ੍ਚੈਵ ਬਿਭਰ੍ਤਿ ਗੋਭਿਃ । । ੨੮ ਅਹੋਰਾਤ੍ਰਂ ਰਥੇਨਾਸਾਵੇਕਚਕ੍ਰੇਣ ਵੈ ਭ੍ਰਮਨ੍ । ਸਪ੍ਤਦ੍ਵੀਪਸਮੁਦ੍ਰਾਨ੍ਤਾਂ ਸਪ੍ਤਭਿਸ਼੍ਚ ਹਯੈਃ ਸਹ । । ੨੯ ਛਨ੍ਦੋਭਿਰ੍ਵਾਜਿਰੂਪੈਸ੍ਤੈਰ੍ਯਤਸ਼੍ਚਕ੍ਰਂ ਤਤਃ ਸ੍ਥਿਤੈਃ । ਕਾਮਰੂਪੈਃ ਸਕृਦ੍ਯੁਕ੍ਤੈਰਨ੍ਤਰਸ੍ਥੈਰ੍ਮਨੋਜਵੈਃ । । 1.53.੩੦ ਹਰਿਭਿਰਵ੍ਯਯੈਰ੍ਵਸ਼੍ਯੈ ਕ੍ਸ਼ੁਧਾਸ਼੍ਰਮਵਿਵਰ੍ਜਿਤੈਃ । ਦ੍ਵ੍ਯਸ਼ੀਤਿਮਣ੍ਡਲਸ਼ਤਮੀਹਨ੍ਤ੍ਯਬ੍ਦੇਨ ਵੈ ਹਯਾਃ । । ੩੧ ਬਾਹ੍ਯਤੋऽਭ੍ਯਨ੍ਤਰਂ ਚੈਵ ਮਣ੍ਡਲਂ ਦਿਵਸਕ੍ਰਮਾਤ੍ । ਕਲ੍ਪਾਦੌ ਸਮ੍ਪ੍ਰਯੁਕ੍ਤਾਸ੍ਤੇ ਵਹਨ੍ਤ੍ਯਾਭੂਤਸਮ੍ਪ੍ਲਵਮ੍ । । ੩੨ ਆਵृਤਾ ਬਾਲਖਿਲ੍ਯੈਸ੍ਤੈਰ੍ਭ੍ਰਮਨ੍ਤਿ ਤਾਨ੍ਯਹਾਨਿ ਤੁ । ਗ੍ਰਥਿਤੈਃ ਸ੍ਵੈਰ੍ਵਚੋਭਿਸ੍ਤੁ ਸ੍ਤੂਯਮਾਨੋ ਮਹਰ੍षਿਭਿਃ । । ੩੩ ਸੇਵ੍ਯਤੇ ਨृਤ੍ਯਗੀਤੈਸ਼੍ਚ ਗਨ੍ਧਰ੍ਵੈਰਪ੍ਸਰੋਗਣੈਃ । ਪਤਙ੍ਗਃ ਪਤਗੈਰਸ਼੍ਵੈਰ੍ਵਸਤੇ ਭ੍ਰਮਯਨ੍ਦਿਵਿ । । ੩੪ ਵੀਥ੍ਯਾਗ੍ਰ੍ਯਯਾ ਵਿਚਰਤੇ ਨਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਾਣਿ ਯਥਾ ਸ਼ਸ਼ੀ । ਮਧ੍ਯਗਾਸ਼੍ਚਾਮਰਾਵਤ੍ਯਾਂ ਯਦਾ ਭਵਤਿ ਭਾਸ੍ਕਰਃ । । ੩੫ ਵੈਵਸ੍ਵਤੇ ਸਂਯਮਨੇ ਉਤ੍ਤਿष੍ਠਨ੍ਦृਸ਼੍ਯਤੇ ਤਦਾ । ਸੁਖਾਯਾਮਰ੍ਧਰਾਤ੍ਰਂ ਤੁ ਵਿਭਾਯਾਮਸ੍ਤਮੇਤਿ ਚ । । ੩੬ ਵੈਵਸ੍ਵਤੇ ਸਂਯਮਨੇ ਮਧ੍ਯਮਸ੍ਤੁ ਰਵਿਰ੍ਯਦਾ । ਸੁਖਾਯਾਮਥ ਵਾਰੁਣ੍ਯਾਮੁਤ੍ਤਿष੍ਠਨ੍ਦृਸ਼੍ਯਤੇ ਤਦਾ । । ੩੭ ਰਾਤ੍ਰ੍ਯਰ੍ਧਂ ਚਾਮਰਾਵਤ੍ਯਾਮਸ੍ਤਮੇਤਿ ਯਮਸ੍ਯ ਵੈ । ਸੋਮਪੁਰ੍ਯਾਂ ਵਿਭਾਯਾਂ ਤੁ ਮਧ੍ਯਗਸ਼੍ਚਾਰ੍ਯਮਾ ਯਦਾ । । ੩੮ ਮਾਹੇਨ੍ਦ੍ਰਸ੍ਯਾਮਰਾਵਤ੍ਯਾਮੁਤ੍ਤਿष੍ਠਤਿ ਦਿਵਾਕਰਃ । ਅਰ੍ਧਰਾਤ੍ਰਂ ਸਂਯਮਨੇ ਵਾਰੁਣ੍ਯਾਮਸ੍ਤਮੇਤਿ ਚ । । ੩੯ ਏਵਂ ਚਤੁਰ੍षੁ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵੇषੁ ਮੇਰੋਃ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਪ੍ਰਦਕ੍ਸ਼ਿਣਮ੍ । ਉਦਯਾਸ੍ਤਮਨੇ ਚਾਸਾਵੁਤ੍ਤਿष੍ਠਤਿ ਪੁਨਃ ਪੁਨਃ । । 1.53.੪੦ ਪੂਰ੍ਵਾਹ੍ਣੇ ਚਾਪਰਾਹ੍ਣੇ ਚ ਦ੍ਵੌ ਦ੍ਵੌ ਦੇਵਾਲਯੌ ਪੁਨਃ । ਤਪਤ੍ਯੇਕਂ ਤੁ ਮਧ੍ਯਾਹ੍ਨੇ ਤਾਭਿਰੇਵ ਗਭਸ੍ਤਿਭਿਃ । । ੪੧ ਉਦਿਤੋ ਵਰ੍ਧਮਾਨਾਭਿਰਾਮਧ੍ਯਾਹ੍ਨਾਤ੍ਤਪੇਦ੍ਰਵਿਃ । ਤਤਃ ਪਰਂ ਹ੍ਰਸਨ੍ਤੀਭਿਰ੍ਗੋਭਿਰਸ੍ਤਂ ਨਿਯਚ੍ਛਤਿ । । ੪੨ ਯਤ੍ਰੋਦ੍ਯਨ੍ਦृਸ਼੍ਯਤੇ ਸੂਰ੍ਯਃ ਸ ਤੇषਾਮੁਦਯਃ ਸ੍ਮृਤਃ । ਪ੍ਰਣਾਸ਼ਂ ਗਚ੍ਛਤੇ ਯਤ੍ਰ ਸ ਤੇषਾਮਸ੍ਤਮੁਚ੍ਯਤੇ । । ੪੩ ਏਵਂ ਪੁष੍ਕਰਮਧ੍ਯੇਨ ਤਦਾ ਸਰ੍ਪਤਿ ਭਾਸ੍ਕਰਃ । ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਦ੍ਭਾਗਂ ਤੁ ਮੇਦਿਨ੍ਯਾ ਮੁਹੂਰ੍ਤੇਨ ਸ ਗਚ੍ਛਤਿ । । ੪੪ ਯੋਜਨਾਗ੍ਰੇਣ ਸਙ੍ਖ੍ਯਾਂ ੧ ਤੁ ਮੁਹੂਰ੍ਤਸ੍ਯ ਨਿਬੋਧ ਮੇ । ਪੂਰ੍ਣਂ ਸ਼ਤਸਹਸ੍ਰਾਸ਼ਂ ਸਹਸ੍ਰਂ ਤੁ ਤ੍ਰਿਲੋਚਨ । । ੪੫ ਪਞ੍ਚਾਸ਼ਚ੍ਚ ਤਥਾਲ੍ਪਾਨਿ ਸਹਸ੍ਰਾਣ੍ਯਧਿਕਾਨਿ ਤੁ । ਮੌਹੂਰ੍ਤਿਕੋ ਗਤਿਰ੍ਹ੍ਯੇषਾ ਸੂਰ੍ਯਸ੍ਯ ਤੁ ਵਿਧੀਯਤੇ । । ੪੬ ਯੋਜਨਾਨਾਂ ਸਹਸ੍ਰੇ ਦ੍ਵੇ ਦ੍ਵੇ ਸ਼ਤੇ ਦ੍ਵੇ ਚ ਯੋਜਨੇ । ਨਿਮੇषਾਨ੍ਤਰਮਾਤ੍ਰੇਣ ਦਿਵਿ ਸੂਰ੍ਯਃ ਪ੍ਰਸਰ੍ਪਤਿ । । ੪੭ ਸ ਸ਼ੀਘ੍ਰਮੇਵ ਪਰ੍ਯੇਤਿ ਭਾਸ੍ਕਰੋऽਲਾਤਚਕ੍ਰਵਤ੍ । ਭ੍ਰਮਨ੍ਵੈ ਭ੍ਰਮਮਾਣੇषੁ ऋਕ੍ਸ਼ੇषੁ ਵਿਚਰਤ੍ਯਸੌ । । ੪੮ ਇਨ੍ਦ੍ਰਃ ਪੂਜਯਤੇ ਸੂਰ੍ਯਮੁਤ੍ਤਿष੍ਠਨ੍ਤਂ ਦਿਨੇ ਦਿਨੇ । ਮਧ੍ਯਾਹ੍ਨੇ ਚ ਯਮਃ ਪਸ਼੍ਚਾਦਸ੍ਤਂ ਯਾਨ੍ਤਮਪਾਂ ਪਤਿਃ । । ੪੯ ਸੋਮਸ੍ਤਥਾਰ੍ਧਰਾਤ੍ਰੇ ਤੁ ਸਦਾ ਪੂਜਯਤੇ ਰਵਿਮ੍ । ਵਿष੍ਣੁਰ੍ਭਵਾਨਹਂ ਰੁਦ੍ਰਃ ਪੂਜਯਾਮ ਨਿਸ਼ਾਕ੍ਸ਼ਯੇ । । 1.53.੫੦ ਏਵਮਗ੍ਨਿਰ੍ਨਿਰ੍ऋਤਿਸ਼੍ਚ ਵਾਯੁਰੀਸ਼ਾਨ ਏਵ ਚ । ਪੂਜਯਨ੍ਤਿ ਕ੍ਰਮੇਣੈਵ ਭ੍ਰਮਮਾਣਂ ਦਿਵਾਕਰਮ੍ । । ਸ਼੍ਰੇਯੋऽਰ੍ਥਂ ਦੇਵਸ਼ਾਰ੍ਦੂਲ ਸਰ੍ਵੇ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਦਯਃ ਸੁਰਾਃ । । ੫੧ ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਭਵਿष੍ਯੇ ਮਹਾਪੁਰਾਣੇ ਸ਼ਤਾਰ੍ਦ੍ਧਸਾਹਸ੍ਰ੍ਯਾਂ ਸਂਹਿਤਾਯਾਂ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮੇ ਪਰ੍ਵਣਿ ਰਥਸਪ੍ਤਮੀਕਲ੍ਪੇ ਸੂਰ੍ਯਗਤਿਵਰ੍ਣਨਂ ਨਾਮ ਤ੍ਰਿਪਞ੍ਚਾਸ਼ਤ੍ਤਮੋऽਧ੍ਯਾਯਃ
ਸੂਰ੍ਯਮਹਿਮਵਰ੍ਣਨਮ੍ ਰੁਦ੍ਰ ਉਵਾਚ ਅਹੋ ਹਂਸਸ੍ਯ ਮਾਹਾਤ੍ਮ੍ਯਂ ਵਰ੍ਣਿਤਂ ਭਵਤੇਦृਸ਼ਮ੍ । ਕਥ੍ਯਤਾਂ ਪੁਨਰੇਵੇਦਂ ਮਾਹਾਤ੍ਮ੍ਯਂ ਭਾਸ੍ਕਰਸ੍ਯ ਤੁ । । ੧ ਬ੍ਰਹ੍ਮੋਵਾਚ ਆਦਿਤ੍ਯਮਨ੍ਤ੍ਰਮਖਿਲਂ ਤ੍ਰੈਲੋਕ੍ਯਂ ਸਚਰਾਚਰਮ੍ । ਭਵਤ੍ਯਸ੍ਮਾਜ੍ਜਗਤ੍ਸਰ੍ਵਂ ਸਦੇਵਾਸੁਰਮਾਨੁषਮ੍ । । ੨ ਰੁਦ੍ਰੇਨ੍ਦ੍ਰੋਪੇਨ੍ਦ੍ਰਚਨ੍ਦ੍ਰਾਣਾਂ ਵਿਪ੍ਰੇਨ੍ਦ੍ਰਤ੍ਰਿਦਿਵੌਕਸਾਮ੍ । ਮਹਾਦ੍ਯੁਤਿਮਤਾਂ ਕृਤ੍ਸ੍ਨਂ ਤੇਜੋ ਯਤ੍ਸਾਰ੍ਵਲੌਕਿਕਮ੍ । । ੩ ਸਰ੍ਵਾਤ੍ਮਾ ਸਰ੍ਵਲੋਕੇਸ਼ੋ ਦੇਵਦੇਵਃ ਪ੍ਰਜਾਪਤਿਃ । ਸੂਰ੍ਯ ਏष ਤ੍ਰਿਲੋਕਸ੍ਯ ਮੂਲਂ ਪਰਮਦੈਵਤਮ੍ । । ੪ ਅਗ੍ਨੌ ਪ੍ਰਾਸ੍ਤਾਹੁਤਿਃ ਸਮ੍ਯਗਾਦਿਤ੍ਯਮੁਪਤਿष੍ਠਤਿ । ਆਦਿਤ੍ਯਾਜ੍ਜਾਯਤੇ ਵृष੍ਟਿਰ੍ਵृष੍ਟੇਰਨ੍ਨਂ ਤਤਃ ਪ੍ਰਜਾਃ । । ੫ ਸੂਰ੍ਯਾਤ੍ਪ੍ਰਸੂਯਤੇ ੧ਸਰ੍ਵਂ ਤਤ੍ਰ ਚੈਵ ਪ੍ਰਲੀਯਤੇ । ਭਾਵਾਭਾਵੌ ਹਿ ਲੋਕਾਨਾਮਾਦਿਤ੍ਯਾਨ੍ਨਿਃਸृਤੌ ਪੁਰਾ । । ੬ ਏਤਤ੍ਤੁ ਧ੍ਯਾਨਿਨਾਂ ਧ੍ਯਾਨਂ ਮੋਕ੍ਸ਼ਂ ਚਾਪ੍ਯੇष ਮੋਕ੍ਸ਼ਿਣਾਮ੍ । ਅਤ੍ਰ ਗਚ੍ਛਨ੍ਤਿ ਨਿਰ੍ਵਾਣਂ ਜਾਯਨ੍ਤੇऽਸ੍ਮਾਤ੍ਪੁਨਃ ਪ੍ਰਜਾਃ । । ੭ ਕ੍ਸ਼ਣਾ ਮੁਹੂਰ੍ਤਾ ਦਿਵਸਾ ਨਿਸ਼ਾਃ ਪਕ੍ਸ਼ਾਸ਼੍ਚ ਨਿਤ੍ਯਸ਼ਃ । ਮਾਸਾਃ ਸਂਵਤ੍ਸਰਾਸ਼੍ਚੈਵ ऋਤਵੋऽਥ ਯੁਗਾਨਿ ਚ । । ੮ ਸਦਾਦਿਤ੍ਯਾਦृਤੇ ਹ੍ਯੇषਾ ਕਾਲਸਙ੍ਖ੍ਯਾ ਨ ਵਿਦ੍ਯਤੇ । ਕਾਲਾਦृਤੇ ਨ ਨਿਯਮੋ ੨ ਨਾਗ੍ਨਿਰ੍ਨ ਹਵਨਕ੍ਰਿਯਾ । । ੯ ੩ऋਤੂਨਾਮਵਿਭਾਗਾਚ੍ਚ, ਪੁष੍ਪਮੂਲਫਲਂ ਕੁਤਃ । ਕੁਤਃ ਸਸ੍ਯਵਿਨਿष੍ਪਤ੍ਤਿਸ੍ਤृਣੌषਧਿਗਣਾਃ ੪ ਕੁਤਃ । । 1.54.੧੦ ਅਭਾਵੋ ਵ੍ਯਵਹਾਰਾਣਾਂ ਜਨ੍ਤੂਨਾਂ ਦਿਵਿ ਚੇਹ ਚ । ਜਗਤ੍ਪ੍ਰਤਪਨਮृਤੇ ਭਾਸ੍ਕਰਂ ਵਾਰਿਤਸ੍ਕਰਮ੍ । । ੧੧ ਨਾਵृष੍ਟ੍ਯਾ ਤਪਤੇ ਸੂਰ੍ਯੋ ਨਾਵृष੍ਟ੍ਯਾ ਪਰਿਵਿਸ਼੍ਯਤੇ । ਨਾਵृष੍ਟ੍ਯਾ ਵਿਕृਤਿਂ ਧਤ੍ਤੇ ਵਾਰਿਣਾ ਦੀਪ੍ਯਤੇ ਰਵਿਃ । । ੧੨ ਵਸਨ੍ਤੇ ਕਪਿਲਃ ਸੂਰ੍ਯੋ ਗ੍ਰੀष੍ਮੇ ਕਾਞ੍ਚਨਸਪ੍ਰਭਃ । ਸ਼੍ਵੇਤੋ ਵਰ੍ਣੇਨ ਵਰ੍षਾਸੁ ਪਾਣ੍ਡੁਃ ਸ਼ਰਦਿ ਭਾਸ੍ਕਰਃ । । ੧੩ ਹੇਮਨ੍ਤੇ ਤਾਮ੍ਰਵਰ੍ਣਸ੍ਤੁ ਸ਼ਿਸ਼ਿਰੇ ਲੋਹਿਤੋ ਰਵਿਃ । ਇਤਿ ਵਰ੍ਣਾਃ ਸਮਾਖ੍ਯਾਤਾਃ ਸ਼ृਣੁ ਵਰ੍ਣਫਲਂ ਹਰ । । ੧੪ ਕृष੍ਣੋਭਯਾਯ ਜਗਤਸ੍ਤਾਮ੍ਰਃ ਸੇਨਾਪਤਿਂ ਵਿਨਾਸ਼ਯਤਿ । ਪੀਤੋ ਨਰੇਨ੍ਦ੍ਰਪੁਤ੍ਰਂ੫ ਸ਼੍ਵੇਤਸ੍ਤੁ ਪੁਰੋਹਿਤਂ ਹਨ੍ਤਿ । । ੧੫ ਚਿਤ੍ਰੋऽਥ ਵਾਪਿ ਧੂਮ੍ਰੋ ਰਵੀ ਰਸ਼੍ਮਿਵ੍ਯਾਕੁਲਂ ਕਰੋਤ੍ਯੁਚ੍ਚੈਃ । ਤਸ੍ਕਰਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਨਿਪਾਤੈਰ੍ਯਦਿ ਨ ਸਲਿਲਮਾਸ਼ੁ ਪਾਤਯਤਿ । । ੧੬ ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਭਵਿष੍ਯੇ ਮਹਾਪੁਰਾਣੇ ਸ਼ਤਾਰ੍ਦ੍ਧਸਾਹਸ੍ਰ੍ਯਾਂ ਸਂਹਿਤਾਯਾਂ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮੇ ਪਰ੍ਵਣਿ ਰਥਸਪ੍ਤਮੀਕਲ੍ਪੇ ਸੂਰ੍ਯਮਹਿਮਵਰ੍ਣਨਂ ਨਾਮ ਚਤੁष੍ਪਞ੍ਚਾਸ਼ਤ੍ਤਮੋऽਧ੍ਯਾਯਃ
ਸੂਰ੍ਯਰਥਯਾਤ੍ਰਾਵਰ੍ਣਨਮ੍ ਰੁਦ੍ਰ ਉਵਾਚ ਰਥਯਾਤ੍ਰਾ ਕਥਂ ਕਾਰ੍ਯਾ ਭਾਸ੍ਕਰਸ੍ਯੇਹ ਮਾਨਵੈਃ । ਫਲਂ ਚ ਕਿਂ ਭਵੇਤ੍ਤੇषਾਂ ਯਾਤ੍ਰਾਂ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਿ ਯੇ ਰਵੇਃ
ਸੂਰਜ ਰਥ ਯਾਤਰਾ ਦਾ ਵਰਣਨ। ਰੁਦਰ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਮਨੁੱਖਾਂ ਵੱਲੋਂ ਭਾਸਕਰ ਦੀ ਰਥ ਯਾਤਰਾ ਕਿਵੇਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ? ਤੇ ਜੋ ਰਵੀ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕੀ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ?
ਕਾਰ੍ਤਿਕੇਯਵਰ੍ਣਨਮ੍ ਸ਼ਤਾਨੀਕ ਉਵਾਚ ਅਹੋ ਵ੍ਰਤਂ ਮਹਤ੍ਕष੍ਟਂ ਸਂਸ਼ਯੋ ਹृਦਿ ਵਰ੍ਤਤੇ । ਕਾਰ੍ਤਿਕੇਯਸ੍ਯ ਮਾਹਾਤ੍ਮ੍ਯਂ ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਜਨ੍ਮ ਤਥਾ ਦ੍ਵਿਜ । । ੧ ਅਨੇਕਜਨਿਤਸ੍ਯੇਹ ਕਾਰ੍ਤ੍ਤਿਕੇਯਸ੍ਯ ਸੁਵ੍ਰਤ । ਮਾਹਾਤ੍ਮ੍ਯਂ ਸੁਮਹਦ੍ਵਿਪ੍ਰ ਕਥਮੇਤਦ੍ਵਿਭਾਵ੍ਯਤੇ । । ੨ ਜਾਤਿਃ ਸ਼੍ਰੇष੍ਠਾ ਭਵੇਦ੍ਵੀਰ ਉਤ ਕਰ੍ਮ ਭਵੇਦ੍ਵਰਮ੍ । ਸਂਸ਼ਯਸ੍ਤੁ ਮਹਾਨਤ੍ਰ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਮੇ ਕृਤ੍ਤਿਕਾਸੁਤਮ੍ । । ੩ ਏਤਦ੍ਵਦ ਵਿਨਿਸ਼੍ਚਿਤ੍ਯ ਨ ਯਥਾ ਸਂਸ਼ਯੋ ਭਵੇਤ੍ । ਜਨ੍ਮਤਃ ਕਰ੍ਮਣਸ਼੍ਚੈਵ ਯਜ੍ਜ੍ਵਾਯਸ੍ਤਦ੍ ਬ੍ਰਵੀਹਿ ਮੇ । । ੪ ਸੁਮਨ੍ਤੁਰੁਵਾਚ ਇਮਮਰ੍ਥਂ ਪੁਰਾ ਪृष੍ਟੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਸ਼ਿष੍ਯੈਰ੍ਮਨੀषਿਭਿਃ । ਯਦੁਕ੍ਤਂ ਤੇਨ ਤੇषਾਂ ਚ ਤਤ੍ਤੇ ਵਚ੍ਮਿ ਨਿਬੋਧ ਮੇ । । ੫ ਸੁਰਜ੍ਯੇष੍ਠਂ ਸੁਖਾਸੀਨਮਭਿਗਮ੍ਯ ਮਹਰ੍षਯਃ । ਪ੍ਰਣਮ੍ਯ ਚ ਮਹਾਬਾਹੋ ਵਿਸ਼੍ਵਾਮਿਤ੍ਰਸ੍ਯ ਵਿਪ੍ਰਤਾਮ੍ । । ੬ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਵਿਸ੍ਮਯਮਾਗਤ੍ਯ ਕੌਤੂਹਲਸਮਨ੍ਵਿਤਾਃ । ਭਕ੍ਤਿਂ ਸ਼੍ਰਦ੍ਧਾਂ ਪੁਰੋਧਾਯ ਪ੍ਰਣਮ੍ਯਾਨਤਕਨ੍ਧਰਾਃ । । ੭ ऋषਯ ਊਚੁਃ ਭੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਨ੍ਨਾਦਕਲ੍ਪੇ ਹਿ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣ੍ਯਂ ਬ੍ਰੂਹਿ ਕਿਂ ਭਵੇਤ੍ । ਜਾਤ੍ਯਧ੍ਯਯਨਦੇਹਾਤ੍ਮਸਂਸ੍ਕਾਰਾਚਾਰਕਰ੍ਮਣਾਮ੍
ਕਾਰਤਿਕੇ ਦਾ ਵਰਣਨ। ਸ਼ਤਾਨੀਕ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹਾਏ, ਇਹ ਵਰਤ ਬਹੁਤ ਔਖਾ ਹੈ; ਮੇਰੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਸੰਦੇਹ ਹੈ। ਕਾਰਤਿਕੇ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਤੇ ਜਨਮ ਸੁਣ ਕੇ, ਦੋਵਾਂ ਜਨਮਾਂ ਦੇ, ਇੱਥੇ ਉਸ ਦੇ ਕਈ ਜਨਮਾਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ, ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਸਮਝੀ ਜਾਵੇ? ਜਨਮ ਵਧੀਆ ਹੈ ਜਾਂ ਕਰਮ? ਇਹ ਮੇਰੇ ਲਈ ਵੱਡਾ ਸੰਦੇਹ ਹੈ, ਕ੍ਰਿਤਿਕਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ। ਇਹ ਗੱਲ ਪੱਕੀ ਦੱਸੋ, ਤਾਂ ਕਿ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਾ ਰਹੇ; ਜਨਮ ਜਾਂ ਕਰਮ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਹੜਾ ਵਧੀਆ ਹੈ, ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ। ਸੁਮੰਤੁ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਇਹ ਸਵਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਗਿਆਨਵਾਨ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ ਸੀ। ਜੋ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਦੱਸਿਆ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ; ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਸੁਣੋ। ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਮੁਖੀ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ, ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤਰ ਦੀ ਪਾਦਰੀਤਾ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਆਸ਼ਚਰਜ ਤੇ ਉਤਸੁਕਤਾ ਨਾਲ, ਭਗਤੀ ਤੇ ਸ਼ਰਧਾ ਰੱਖ ਕੇ, ਨਤ ਮਸਤਕ ਹੋ ਕੇ ਪੁੱਛਿਆ। ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਨ, ਨਦਕਲਪ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਾਹਮਣਤਾ ਕੀ ਹੈ? ਕੀ ਇਹ ਜਨਮ, ਪੜ੍ਹਾਈ, ਸਰੀਰ, ਆਤਮ-ਸ਼ੁਧੀ, ਆਚਰਣ ਜਾਂ ਕਰਮ ਤੋਂ ਆਉਂਦੀ ਹੈ?
੮ ਬਾਹ੍ਯਾਭ੍ਯਨ੍ਤਰਸਾਮਾਨ੍ਯਵਿਸ਼ੇषਾ ਯਦਿ ਕृਤ੍ਰਿਮਾਃ । ਮਨੋਵਾਕ੍ਕਰ੍ਮਸ਼ਾਰੀਰਜਾਤਿਦ੍ਰਵ੍ਯਗੁਣਾਤ੍ਮਕਾਃ । । ੯ ਸਨ੍ਤ੍ਯਕ੍ਤਵ੍ਯਾਃ ਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਾ ਯੇ ਜਾਤਿਭੇਦਵਿਧਾਯਿਨਃ । ਵਸ੍ਤੁਭੂਤਾਃ ਪਰੋਕ੍ਸ਼ੈਰ੍ਵਾ ਪ੍ਰਮਾਣੈਰ੍ਨ ਵਿਨਿਸ਼੍ਚਿਤਾਃ । । 1.40.੧੦ ਅਵ੍ਯਕ੍ਤਾਗਮਸਿਦ੍ਧਸ਼੍ਚੇਜ੍ਜਾਤਿਭੇਦਵਿਧਿਰ੍ਨृਣਾਮ੍ । ਵਿਕਲ੍ਪੋऽਯਂ ਨ ਪੁष੍ਣਾਤਿ ਭਵਤਃ ਸ਼ੇਮੁषੀਬਲਮ੍ । । ੧੧ ਬ੍ਰਹ੍ਮੋਵਾਚ ਏਵਮੇਤਨ੍ਨ ਸਨ੍ਦੇਹੋ ਯਥਾ ਯੂਯਂ ਵਦਨ੍ਤਿ੧ ਹ । ਸ਼ृਣੁਧ੍ਵਂ ਯੋਗਿਨੋ ਵਾਕ੍ਯਂ ਸਤਰ੍ਕਂ ਸ਼ਿष੍ਯਸ਼੍ਰੇਯਸੇ । । ੧੨ ਯੋਗੇਸ਼੍ਵਰ ਉਵਾਚ ਪ੍ਰਮਾਣੇ ਹਿ ਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧੇ ਤੁ ਭਿਨ੍ਨਾਰ੍ਥਵਿषਯੇ ਯਤਃ । ਸ੍ਪष੍ਟਯੋਗ੍ਯਾਰ੍ਥਵਿषਯਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸ਼ਂ ਤਾਵਦੀਕ੍ਸ਼ਤੇ । । ੧੩ ਸਮਾਨ੍ਯਾਤੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਗ੍ਰਾਹੀ ਸਿਦ੍ਧਾਨ੍ਤੋऽਭ੍ਯੁਪਗਮ੍ਯਤੇ । ਸ ਏਵ ਭਗਵਾਨੇਕਂ ਪ੍ਰਮਾਣਮਿਤਿ ਚੇਨ੍ਨ ਤਤ੍ । । ੧੪ ਯਸ੍ਮਾਦ੍ਵਿਵਿਧਮੇ ਤਤ੍ਤੇ ਸਙ੍ਕਟਂ ਭਦ੍ਰ ਵਰ੍ਤਤੇ । ਵੇਦਸ੍ਯ ਪੌਰੁषੇਯਤ੍ਵਂ ਨਿਤ੍ਯਜਾਤਿਸਮਰ੍ਥਕਮ੍ । । ੧੫ ਕਾਰ੍ਯਾ ਵਿਸ਼ੇषਾ ਵੇਦੋਕ੍ਤਾ ਨ ਯੁਕ੍ਤਮਕृਤਂ ਵਚਃ । ਤਾਲ੍ਵਾਦਿਕਰਣਾਨਾਂ ਚ ਵ੍ਯਾਪਾਰਾਨਨ੍ਤਰਂ ਸ਼੍ਰੁਤੇਃ । । ੧੬ ਵ੍ਯਾਪਾਰਾਤ੍ਪਰਤਸ੍ਤਸ੍ਯ ਪ੍ਰਾਗਭਾਵਵਿਸ਼ੇषਤਃ । ਤਦ੍ਭਾਵਾਨੁਵਿਧਾਯਿਤ੍ਵਮਨ੍ਵਯਵ੍ਯਤਿਰਕੇਤਃ । । ੧੭ ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਧੂਮਾਗ੍ਨਿਵਦ੍ਵਾਰ੍ਥਫਲਭਾਵੋऽਵਤਿष੍ਠਤੇ । ਨ ਚ ਵ੍ਯਾਪਾਰਵਚਸੋਰਨ੍ਯਥਾਨੁਪਪਤ੍ਤਿਤਃ । । ੧੮ ਪੁਰੁषਾਨੁਗਤਾ ਜਾਤਿਰ੍ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਤ੍ਵਾਦਿਕਾਸ੍ਤਿ ਚੇਤ੍ । ਦ੍ਵਿਵਰ੍ਣਜਾਤਿਭੇਦੇਨ ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਕ੍ਸ਼ਾਰ੍ਥੋਪਲਕ੍ਸ਼ਣਾਤ੍ । । ੧੯ ਗੋਵਰ੍ਗਮਧ੍ਯਂ ਚ ਗਤੋ ਯਥਾਸ਼੍ਵੋ ਨਿਰ੍ਧਾਰ੍ਯਤੇ ਜ੍ਞੈਃ ਸੁਵਿਚਕ੍ਸ਼ਣਤ੍ਵਾਤ੍ । ਮਨੁष੍ਯਭਾਵਾਦਵਿਸ਼ਿष੍ਯਮਾਣਸ੍ਤਦ੍ਵਦ੍ਦ੍ਵਿਜਃ ਸ਼ੂਦ੍ਰਗਣਾਨ੍ਨ ਭਿਨ੍ਨਃ । । 1.40.੨੦ ਮਨੁष੍ਯਜਾਤੇਰ੍ਨ ਪਰੋ ਵਿਸ਼ੇषੋ ਯਃ ਕਲ੍ਪ੍ਯਤੇ ਸਰ੍ਵਨਰਾਨੁਯਾਯੀ । ਸਂਸ੍ਕਾਰਯੁਕ੍ਤਾ ਹਿ ਕ੍ਰਿਯਾਵਿਸ਼ਿष੍ਟਾ ਦ੍ਵਿਜਨ੍ਮਨਾਂ ਸ਼ੂਦ੍ਰਵਿਵੇਕਹੇਤੁਃ । । ੨੧ ਜੀਵੋऽਪਿ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤੋ ਯੈਰਤਤ੍ਤ੍ਵਜ੍ਞਮਾਨਵੈਃ । ਪ੍ਰਭ੍ਰष੍ਟਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਤ੍ਵਾਸ੍ਤੇ ਜਾਯਨ੍ਤੇ ਵਿਪ੍ਰਸਙ੍ਗਤਃ । । ੨੨ ਜਰਾਜਨ੍ਮਾਨ੍ਤਰਕ੍ਲੇਸ਼ਦੁष੍ਟਗ੍ਰਾਹਕੁਲਾਕੁਲਮ੍ । ਨਰ ਤਿਰ੍ਯਗਸਚ੍ਛੂਦ੍ਰ ਯੋਨਿਦੁਃਖੋਰ੍ਮਿਸਂਕਟਮ੍ ।। ੨੩ ਦੌਸ੍ਥਿਤ੍ਯਰੋਗਸ਼ੋਕਾਰ੍ਤਿਜਨਾਵਰ੍ਤਸਮਨ੍ਵਿਤਮ੍ । ਸ਼੍ਵਾਨੁਸ਼ੂਕਰਚਾਣ੍ਡਾਲਕृਮਿਕੂਰ੍ਮਾਦਿਕਾਯਕਮ੍ । । ੨੪ ਸਂਸਾਰਸਾਗਰਂ ਘੋਰਂ ਮਗ੍ਨਃ ਖਲੁ ਪਰਿਪ੍ਲਵਨ੍ । ਭੂਰਿਪਾਪਭਰਾਕ੍ਰਾਨ੍ਤਃ ਸ ਜੀਵੋ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਃ ਕਥਮ੍ । । ੨੫ ਬ੍ਰਹ੍ਮੋਵਾਚ ਸਪ੍ਤਵ੍ਯਾਧਕਥਾ ਵਿਪ੍ਰਾ ਮਨੁਨਾ ਪਰਿਕੀਰ੍ਤਿਤਾਃ । ਤਂ ਨਿਸ਼ਮ੍ਯ ਯਦੁਸ਼੍ਰੇष੍ਠ ਨਿਤ੍ਯਂ ਜਾਤਿਪਦਂ ਤ੍ਯਜੇਤ੍ । । ੨੬ ਸਪ੍ਤਵ੍ਯਾਧਾ ਦਸ਼ਾਰ੍ਣੇषੁ੧ ਮृਗਾਃ ਕਾਲਞ੍ਜਰੇ ਗਿਰੌ । ਚਕ੍ਰਵਾਕਾਃ ਸਰਿਦ੍ਦ੍ਵੀਪੇ ਹਂਸਾਃ ਸਰਸਿ ਮਾਨਸੇ । । ੨੭ ਤੇऽਪਿ ਜਾਤਾਃ ਕੁਰੁਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰੇ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਾ ਵੇਦਪਾਰਗਾਃ। ਪ੍ਰਸ੍ਥਿਤਾ ਦੀਰ੍ਘਮਧ੍ਵਾਨਂ ਮृਯਂ ਕਿਮਵਸੀਦਥ । । ੨੮ ਤਸ੍ਮਾਨ੍ਨ ਜੀਵੇ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣ੍ਯਂ ਪਸ਼੍ਯਾਮੋ ਹਿ ਕਥਞ੍ਚਨ । । ੨੯ ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਾਦਿਮਦ੍ਭਾਰ੍ਗਵਜਾਤਿਯੁਕ੍ਤੋ ਗਜਾਸ਼੍ਵਗੋਜੋष੍ਟ੍ਰਖਰਾਦਿਕਾਨਾਮ੍ । ਸ਼ਕ੍ਤ੍ਯਾ ਕृਤੋ ਹ੍ਯਙ੍ਗਜਵਰ੍ਣਧਰ੍ਮੈਰ੍ਭੇਦਃ ਸ੍ਫੁਟਂ ਲਕ੍ਸ਼ਣਤੋऽਤ੍ਰ ਯਦ੍ਵਤ੍ । । 1.40.੩੦ ਤਦੁਤ੍ਤਰਾਨ੍ਨੈਵ ਵਿਕਰ੍ਤਨੀਯਾ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣ੍ਯਜਾਤਿਨृषੁ ਨਾਸ੍ਤਿ ਕਾਚਿਤ੍ । ਨਿਤ੍ਯਾਕृਤਿਰ੍ਨਾਨੁਪਭੇਦਰੂਪਾ ਯਥਾ ਹਿ ਭੇਦਃ ਪਰਮੋऽਤ੍ਰ ਸਿਧ੍ਯੇਤ੍ । । ਸਿਤਾਦ੍ਯਸਾਧਾਰਣਤੁਲ੍ਯਰੂਪਾਃ ਸਨਾਤਨੋऽਙ੍ਗੇषੁ ਨ ਵਰ੍ਣਭੇਦਃ । । ੩੧ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣ੍ਯਮਧ੍ਰੁਵਮਿਦਂ ਕਿਲ ਕृਤ੍ਰਿਮਤ੍ਵਾਦਕृਤ੍ਰਿਮਂ ਭਵਤਿ ਸਾਮਯਿਕਤ੍ਵਯੋਗਾਤ੍ । ਸਾਙ੍ਕੇਤਿਕਂ ਸੁਕृਤਲੇਸ਼ਵਿਸ਼ੇषਲਬ੍ਧਂ ਵਾਣਿਜ੍ਯਭੇषਜਕृਤਾਮਿਵ ਜਾਤਿਭੇਦਾਃ । । ੩੨ ਕਿਂ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਾ ਯੇ ਸੁਕृਤਂ ਤ੍ਯਜਨ੍ਤਿ ਕਿਂ ਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਿਯਾ ਲੋਕਮਪਾਲਯਨ੍ਤਃ .। ਸ੍ਵਧਰ੍ਮਹੀਨਾ ਹਿ ਤਥੈਵ ਵੈਸ਼੍ਯਾਃ ਸ਼ੂਦ੍ਰਾਃ ਸ੍ਵਮੁਖ੍ਯਕ੍ਰਿਯਯਾ ਵਿਹੀਨਾਃ । । ੩੩ ਤਸ੍ਮਾਨ੍ਨ ਗੋਸ਼੍ਵਵਤ੍ਕਸ਼੍ਚਿਜ੍ਜਾਤਿਭੇਦੋऽਸ੍ਤਿ ਦੇਹਿਨਾਮ੍ । ਕਾਰ੍ਯਸ਼ਕ੍ਤਿਨਿਮਿਤ੍ਤਸ੍ਤੁ ਸਙ੍ਕੇਤਃ ਕृਤ੍ਰਿਮੋ ਭਵੇਤ੍ । । ੩੪ ਏਵਂ ਪ੍ਰਮਾਣੈਃ ਪ੍ਰਤਿषਿਧ੍ਯਮਾਨਾਂ ਸਾਙ੍ਕੇਤਿਕੀਂ ਯਾਤਿ ਨਰੋ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਾਮ੍ । ਸ੍ਵਕੀਯਸਿਦ੍ਧਾਂ ਸ੍ਵਮਤੈਰ੍ਨਿषਿਦ੍ਧਾਂ ਨ ਬੁਧ੍ਯਤੇ ਮੂਢਮਨਾ ਵਰਾਕਃ । । ੩੫ ਗੋਮਹਿष੍ਯਜਵਾਜ੍ਯੁष੍ਟ੍ਰਵਾਨੇਯਾਵਿਗਜਾਧਿਪਾਃ । ਪ੍ਰੇष੍ਯਵਾਰ੍ਧੁषਿਕਾਕਾਰ੍ਯਕਰਣੋਦ੍ਯਤਮਾਨਸਾਃ । । ੩੬ ਵਣਿਕ੍ਕਾਰੁਕ੍ਰਿਯਾਵਿष੍ਟਾ੧ ਦਿਵ੍ਯਾਸ੍ਤੇऽਪਿ ਚ ਯੇ ਦ੍ਵਿਜਾਃ । ਵਿਨष੍ਟਾਸ੍ਤੇ ਤੁ ਵਿਜ੍ਞੇਯਾਃ ਕ੍ਰਵ੍ਯਾਦਾਸ਼੍ਚ ਕੁਸ਼ੀਲਵਾਃ । । ੩੭ ਪਲਾਣ੍ਡੁਲਸ਼ੁਨਾਦਾਸ਼੍ਚ ਮृਗ੍ਯੁष੍ਟ੍ਰੀਕ੍ਸ਼ੀਰਪਾਯਿਨਃ । ਮਾਂਸਸਰ੍ਵਰਸਕ੍ਸ਼ੀਰਕ੍ਰਯਵਿਕ੍ਰਯਕਾਰਿਣਃ । । ੩੮ ਪੁਨਰ੍ਭੂਵृषਲੀਵੇਸ਼੍ਯਾਚਾਣ੍ਡਾਲਸ੍ਤ੍ਰੀਨਿषੇਵਿਣਃ । ਸ਼ੂਦ੍ਰਾਨ੍ਨਰਸਪੁष੍ਟਾਙ੍ਗਾਃ ਪ੍ਰੇਤਵਸ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਨਭੋਜਨਾਃ । । ੩੯ ਮृਤਸੂਤਕਲਬ੍ਧਾਨ੍ਨਪਾਨਾਦ੍ਯਭ੍ਯਵਹਾਰਿਣਃ । ਬ੍ਰਹ੍ਮਦੇਵਪਿਤृਭੂਤਮਨੁष੍ਯੇषੁ ਬਹਿष੍ਕृਤਾਃ । ।1.40.੪੦ ਮਾਤ੍ਸਰ੍ਯਮਦਵਿਦ੍ਵੇषਤृष੍ਣਾਕਾਮਤਮੋਮਯਾਃ । ਹੀਨਾਚਾਰਾ੧ ਹਿ ਯੇ ਕੇਚਿਦਪਰੇ ਪਿਸ਼ੁਨਾ ਦ੍ਵਿਜਾਃ । । ਪ੍ਰਕਾਰੈਰ੍ਬਹੁਭਿਃ ਸਰ੍ਵੇ ਤੇ ਪ੍ਰਣਸ਼੍ਯਨ੍ਤਿ ਨਾਨ੍ਯਥਾ । ।੪ ੧ ਏਵਂ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰੋਦਿਤਨ੍ਯਾਯਮਾਰ੍ਗਭ੍ਰष੍ਟਾਸ੍ਤੁ ਯੇ ਨਰਾਃ । ਵਿਸ਼ਿष੍ਟਗੋਤ੍ਰਸਂਸ੍ਕਾਰਕਲਾਪਸਕਲਾਤ੍ਮਕਾਃ । ।੪ ੨ ਵੇਦਾਨਧ੍ਯਾਪਯਨ੍ਤੋऽਪਿ ਤੇऽਧੀਯਾਨਾਃ ਸ਼੍ਰੁਤਿਕ੍ਰਮਾਤ੍ । ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਤ੍ਵਾਦ੍ਵਿਹੀਯਨ੍ਤੇ ਦੁਰਾਚਾਰਵਿਘਾਯਿਨਃ । ।੪ ੩ ਤਸ੍ਮਾਨ੍ਨ ਜਾਤਿਰੇਕਤ੍ਰ ਭੂਤਾਤ੍ਮਾਸ੍ਤ੍ਯਨਪਾਯਿਨੀ । ਨਾਸ਼ਿਤ੍ਵਾਦਤ੍ਰ ਚ ਸ਼੍ਲੋਕਾਨ੍ਮਾਨਵਾਃ ਸਮਧੀਯਤੇ । ।੪. ਸਦ੍ਯਃ ਪਤਤਿ ਮਾਂਸੇਨ ਲਾਕ੍ਸ਼ਯਾ ਲਵਣੇਨ ਚ । ਤ੍ਰ੍ਯਹੇਣ ਸ਼ੂਦ੍ਰੋ ਭਵਤਿ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਃ ਕ੍ਸ਼ੀਰਵਿਕਯੀ । ।੪੫ ਗੋਰਕ੍ਸ਼ਕਾਨ੍ਵਾਣਿਜਿਕਾਂਸ੍ਤਥਾ ਕਾਰੁਕੁਸ਼ੀਲਵਾਨ੍ । ਪ੍ਰੇष੍ਯਾਨ੍ਵਾਰ੍ਧੁषਿਕਾਂਸ਼੍ਚੈਵ ਸ਼ੂਦ੍ਰਾਸ੍ਤਾਨ੍ਮਨੁਰਬ੍ਰਵੀਤ੍ । ।੪੬ ਸ਼ੂਦ੍ਰੋ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਤਾਮੇਤਿ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਸ਼੍ਚੈਤਿ ਸ਼ੂਦ੍ਰਤਾਮ੍ । ਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਿਯੋ ਯਾਤਿ ਵਿਪ੍ਰਤ੍ਵਂ ਵਿਦ੍ਯਾਦ੍ਵੈਸ਼੍ਯਂ ਤਥੈਵ ਚ । ।੪੭ ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀ ਭਵਿष੍ਯੇ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਸ਼ਤਾਰ੍ਦ੍ਧਸਾਹਸ੍ਰ੍ਯਾਂ ਸਂਹਿਤਾਯਾਂ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮੇ ਪਰ੍ਵਣਿ षष੍ਠੀਕਲ੍ਪੇ ਕਾਰ੍ਤਿਕੇਯਵਰ੍ਣਨੇ ਜਾਤਿਵਰ੍ਣਨਂ ਨਾਮ ਚਤ੍ਵਾਰਿਂਸ਼ੋऽਧ੍ਯਾਯਃ ।੪
ਬਾਹਰਲੇ ਤੇ ਅੰਦਰਲੇ ਆਮ ਤੇ ਖਾਸ ਗੁਣ ਜੇਕਰ ਬਣਾਵਟੀ ਹਨ, ਮਨ, ਬੋਲ, ਕਰਮ, ਸਰੀਰ, ਜਾਤੀ, ਪਦਾਰਥ, ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਬਣੇ ਹਨ। ਜਾਤੀ ਦੇ ਭੇਦ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੇ, ਜੋ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹਨ, ਛੱਡਣ ਯੋਗ ਹਨ; ਜੇਕਰ ਉਹ ਵਸਤੂ-ਸਵਰੂਪ ਨਹੀਂ, ਜਾਂ ਪਰੋਖ ਪ੍ਰਮਾਣਾਂ ਨਾਲ ਪੱਕੇ ਨਹੀਂ। ਜਾਤੀ-ਭੇਦ ਜੇਕਰ ਅਣਪਛਾਤਾ ਤੇ ਅਗਮ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਤੁਹਾਡੀ ਸਮਝ ਨੂੰ ਲਾਭ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਇਹੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਤੁਸੀਂ ਕਹਿੰਦੇ ਹੋ। ਯੋਗੀਆਂ, ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ, ਜੋ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਹੈ। ਯੋਗੇਸ਼ਵਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਪ੍ਰਮਾਣ ਜੇਕਰ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅਰਥਾਂ ਲਈ, ਤਾਂ ਸਪਸ਼ਟ ਤੇ ਯੋਗ ਅਰਥ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਤ्यक्ष ਹੀ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਆਮ ਤੋਂ ਪਰੇ ਜੋ ਗਿਆਨ ਮਿਲਦਾ, ਉਹੀ ਸਿਧਾਂਤ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਭਗਵਾਨ ਇੱਕੋ ਪ੍ਰਮਾਣ ਮੰਨਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਨਹੀਂ; ਕਿਉਂਕਿ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਤੁਹਾਡੀ ਸਮਝ ਵਿੱਚ ਰੁਕਾਵਟ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਵੇਦ ਦਾ ਮਨੁੱਖੀ ਹੋਣਾ, ਸਦੀਵੀ ਜਾਤੀ ਨੂੰ ਸਹਿਯੋਗੀ ਹੈ। ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਖਾਸ ਭੇਦ ਵੇਦ ਵਿੱਚ ਦੱਸੇ ਹਨ, ਅਣਕਰੇ ਬੋਲ ਯੋਗ ਨਹੀਂ। ਤਾਲ ਤੇ ਹੋਰ ਅੰਗਾਂ ਦੇ ਕਰਮਾਂ ਤੋਂ, ਸੁਣਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਕਰਮ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਪਹਿਲਾਂ ਨਾ ਹੋਣ ਦੇ ਖਾਸ ਕਾਰਨ, ਉਸ ਦੇ ਹੋਣ ਦੀ ਲੜੀ, ਸਬੰਧ ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ। ਇਸ ਲਈ ਧੂੰਆਂ ਤੇ ਅੱਗ ਵਾਂਗ, ਅਰਥ ਤੇ ਫਲ ਦਾ ਸਬੰਧ ਬਣਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਕਰਮ ਤੇ ਬੋਲਾਂ ਦੇ ਵੱਖਰੇ ਹੋਣ ਤੋਂ, ਹੋਰ ਕੋਈ ਰਸਤਾ ਨਹੀਂ। ਜੇਕਰ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਤੀ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਤਾ ਆਦਿ ਹੈ, ਤਾਂ ਦੋ ਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਭੇਦ ਤੇ ਪ੍ਰਤ्यक्ष ਅਰਥ ਦੇ ਜਾਣ ਤੋਂ, ਗੋ-ਵਰਗ ਵਿਚਲੇ ਘੋੜੇ ਨੂੰ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਪਛਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਚੰਗੀ ਸਮਝ ਹੋਣ ਕਰਕੇ। ਮਨੁੱਖੀ ਜਾਤੀ ਤੋਂ ਪਰੇ ਕੋਈ ਵੱਖਰਾ ਭੇਦ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਸਭ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਹੋਵੇ। ਸੰਸਕਾਰ ਵਾਲੀ ਕਰਮ ਹੀ ਦੋ ਜਨਮਾਂ ਦੇ, ਸ਼ੂਦਰ ਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵਿੱਚ ਵੱਖਰਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜੀਵ ਨੂੰ ਵੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਕਿਹਾ ਗਿਆ, ਪਰ ਜੋ ਅਸਲ ਗਿਆਨ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦੇ, ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣਤਾ ਤੋਂ ਹਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਵਿਪਰਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਬੁੱਢੇ, ਜਨਮਾਂਤਰ, ਦੁੱਖ, ਮਾੜੀ ਕੁਲ, ਨਰ, ਪਸ਼ੂ, ਸ਼ੂਦਰ, ਦੁਖਾਂ ਵਾਲੀ ਜਾਤੀ, ਮਾੜੀ ਹਾਲਤ, ਰੋਗ, ਦੁਖ, ਜਨਮ-ਮਰਨ, ਕੁੱਤਾ, ਸੂਰ, ਚੰਡਾਲ, ਕੀੜੇ, ਕਛੂਏ ਆਦਿ ਦੇ ਸਰੀਰ। ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ, ਬਹੁਤ ਪਾਪਾਂ ਨਾਲ ਲੱਦਿਆ, ਉਹ ਜੀਵ ਕਿਵੇਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਸੱਤ ਰੋਗਾਂ ਦੀ ਕਥਾ, ਮਨੁ ਨੇ ਦੱਸਿਆ, ਉਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਯਾਦਵਾਂ ਦੇ ਸਰਵੋਤਮ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਜਾਤੀ ਦਾ ਮਾਣ ਛੱਡੋ। ਸੱਤ ਰੋਗ ਦਸਾਰਣ ਦੇ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ, ਕਾਲੰਜਰ ਪਹਾੜ 'ਤੇ, ਚਕਰਵਾਕ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ, ਹੰਸ ਮਾਨਸ ਸਰੋਵਰ ਵਿੱਚ। ਉਹ ਵੀ ਕੁਰੁਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈ ਕੇ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਤੇ ਵੇਦ ਪੜ੍ਹਦੇ ਹਨ; ਲੰਮਾ ਰਸਤਾ ਤੈਅ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਮਰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਹੇਠਾਂ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੇ। ਇਸ ਲਈ ਜੀਵ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਾਹਮਣਤਾ ਨਹੀਂ, ਕਦੇ ਵੀ। ਭਾਰਗਵ ਜਾਤੀ ਵਾਲੇ, ਹਥਿਆਰ ਆਦਿ ਵਾਲੇ, ਹਾਥੀ, ਘੋੜਾ, ਗਾਂ, ਉਠ, ਖੋਤਾ ਆਦਿ, ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਬਣੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵੱਖਰੇ ਧਰਮਾਂ ਨਾਲ, ਭੇਦ ਸਪਸ਼ਟ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਕੱਟਣ ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਭੇਦ ਨਹੀਂ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਜਾਤੀ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ। ਸਦੀਵੀ ਆਕਾਰ, ਵੱਖਰੇ ਭੇਦ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਉੱਪਰਲਾ ਭੇਦ ਸਿਧ ਹੋਵੇ। ਚੀਨੀ ਆਦਿ ਵੱਖਰੇ ਰੂਪ, ਸਦੀਵੀ ਅੰਗਾਂ ਵਿੱਚ, ਕੋਈ ਵਰਨ ਭੇਦ ਨਹੀਂ। ਬ੍ਰਾਹਮਣਤਾ ਅਸਥਿਰ ਹੈ, ਬਣਾਵਟੀ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਅਸਲੀ ਸਦੀਵੀ ਨਹੀਂ; ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਵਾਲੀ, ਚੰਗੇ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲੀ, ਵਪਾਰੀ, ਵੈਦ ਆਦਿ ਦੀ ਜਾਤੀ ਵਾਂਗ। ਜੇਕਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਚੰਗਾ ਕਰਮ ਛੱਡਦੇ ਹਨ, ਕਸ਼ਤਰੀ ਲੋਕ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਆਪਣਾ ਧਰਮ ਛੱਡ ਕੇ, ਵੈਸ਼ ਤੇ ਸ਼ੂਦਰ ਵੀ ਆਪਣੀ ਮੁੱਖ ਕਰਮ ਤੋਂ ਵੰਞਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਗਾਂ ਤੇ ਘੋੜਿਆਂ ਵਾਂਗ, ਕੋਈ ਜਾਤੀ ਭੇਦ ਨਹੀਂ, ਸਰੀਰ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ। ਕਰਮ ਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਬਣਾਵਟੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪ੍ਰਮਾਣਾਂ ਨਾਲ ਰੋਕੀ ਗਈ, ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਵਾਲੀ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖ ਮੰਨ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੀ ਸਿਧੀ, ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਰੋਕੀ, ਮੂੜ੍ਹ ਮਨੁੱਖ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦਾ। ਗਾਂ, ਮਹਿਸ, ਘੋੜਾ, ਉਠ, ਵਾਨਰ, ਹਾਥੀ ਦੇ ਮੁਖੀ, ਨੌਕਰ, ਵਧੂਸ਼ਿਕਾ ਦੇ ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ। ਵਪਾਰੀ, ਕਾਰੀਗਰ ਕਰਮ ਵਾਲੇ, ਉਹ ਵੀ ਜੇਕਰ ਦੋਵੇਂ ਜਨਮ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਮਾਸ ਖਾਣ ਵਾਲੇ, ਕੁਸ਼ੀਲਵ। ਪਿਆਜ਼, ਲਸਣ ਖਾਣ ਵਾਲੇ, ਜੰਗਲੀ, ਉਠ, ਗਾਂ ਦਾ ਦੁੱਧ ਪੀਣ ਵਾਲੇ, ਮਾਸ, ਸਾਰੇ ਰਸ, ਦੁੱਧ ਵੇਚਣ ਵਾਲੇ। ਪੁਨਰਭੂ, ਵ੍ਰਿਸ਼ਲੀ, ਵੈਸ਼ਿਆ, ਚੰਡਾਲਣ ਨਾਲ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ, ਸ਼ੂਦਰ ਖਾਣਾ ਖਾ ਕੇ, ਪ੍ਰੇਤ ਦੇ ਕਪੜੇ, ਖਾਣਾ ਖਾਣ ਵਾਲੇ। ਮਰੇ ਹੋਏ, ਸੁਤਕ ਵਾਲਾ ਖਾਣਾ, ਪੀਣ ਵਾਲਾ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਦੇਵ, ਪਿਤਰ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਹਰ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਰਖਾ, ਮੱਦ, ਵਿਦਵੈਸ਼, ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ, ਕਾਮ, ਤਮਸ ਵਾਲੇ, ਮਾੜਾ ਆਚਰਣ ਵਾਲੇ, ਹੋਰ ਮਾੜੇ ਦੋਵੇਂ ਜਨਮ ਵਾਲੇ। ਕਈ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ, ਉਹ ਸਭ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਹੋਰ ਕੋਈ ਰਸਤਾ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇ ਨਿਆਂ-ਮਾਰਗ ਤੋਂ ਭਟਕਣ ਵਾਲੇ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਗੋਤ, ਸੰਸਕਾਰ, ਕਲਾ ਵਾਲੇ। ਵੇਦ ਨਾ ਪੜ੍ਹਾਉਣ ਵਾਲੇ, ਪੜ੍ਹਦੇ ਹੋਏ ਵੀ, ਸੁਣਨ ਦੇ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ, ਮਾੜਾ ਆਚਰਣ ਕਰਕੇ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਤਾ ਤੋਂ ਹਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ, ਇੱਕ ਜਾਤੀ ਨਹੀਂ, ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ, ਕਦੇ ਵੀ। ਮਾਨਵ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ, ਇਹ ਪੜ੍ਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਾਸ, ਲਾਕ, ਨਮਕ ਨਾਲ, ਤੁਰੰਤ ਪਤਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤਿੰਨ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ, ਸ਼ੂਦਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੁੱਧ ਵੇਚਣ ਵਾਲਾ। ਗਾਂ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ, ਵਪਾਰੀ, ਕਾਰੀਗਰ, ਕੁਸ਼ੀਲਵ, ਨੌਕਰ, ਵਧੂਸ਼ਿਕਾ, ਉਹ ਸ਼ੂਦਰ ਹਨ, ਮਨੁ ਨੇ ਕਿਹਾ। ਸ਼ੂਦਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸ਼ੂਦਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਸ਼ਤਰੀ ਵੀ ਵਿਪਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਵਿਦਿਆ ਨਾਲ ਵੈਸ਼ ਵੀ।
ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਵਿਵੇਕਵਰ੍ਣਨਮ੍ ਬ੍ਰਹ੍ਮੋਵਾਚ ਵੇਦਾਧ੍ਯਯਨਮਪ੍ਯੇਤਦ੍ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣ੍ਯਂ ਪ੍ਰਤਿਪਦ੍ਯਤੇ । ਵਿਪ੍ਰਵਦ੍ਵੈਸ਼੍ਯਰਾਜਨ੍ਯੌ ਰਾਕ੍ਸ਼ਸਾ ਰਾਵਣਾਦਯਃ । । ੧ ਸ਼੍ਵਾਦਚਾਣ੍ਡਾਲਦਾਸਾਸ਼੍ਚ ਲੁਬ੍ਧਕਾਭੀਰਧੀਵਰਾਃ । ਯੇਨ੍ਯੇऽਪਿ ਵृषਲਾਃ ਕੇਚਿਤ੍ਤੇऽਪਿ ਵੇਦਾਨਧੀਯਤੇ । । ੨ ਯਦਾ ਦੇਸ਼ਾਨ੍ਤਰਂ ਗਤ੍ਵਾ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣ੍ਯਂ ਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਿਯਂ ਸ਼੍ਰਿਤਾਃ । ਵ੍ਯਾਪਾਰਾਕਾਰਭਾਵਾਦ੍ਯੈਰ੍ਵਿਪ੍ਰਤੁਲ੍ਯੈਃ ਪ੍ਰਕਲ੍ਪਿਤੈਃ । । ੩ ਵੇਦਾਨਧੀਤ੍ਯ ਵੇਦੌ ਵਾ ਵੇਦਂ ਵਾਪਿ ਯਥਾਕ੍ਰਮਮ੍ । ਪ੍ਰੋਦ੍ਵਹਨ੍ਤਿ ਸ਼ੁਭਾਂ ਕਨ੍ਯਾਂ ਸ਼ੁਦ੍ਧਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਜਾ ਨਰਾਃ । ।੪ ਅਥਵਾਧੀਤ੍ਯ ਵੇਦਾਂਸ੍ਤੁ ਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਵੈਸ਼੍ਯੈਸ੍ਤੁ੧ ਵਾ ਨਰਾਃ । ਗੌਡਪੂਰ੍ਵਾਂ ਕृਤਾਮੇਯੁਰ੍ਜਾਤਿਂ ਵਾ ਦਾਕ੍ਸ਼ਿਣਾਤ੍ਯਜਾਮ੍ । । ੫ ਅਪਰਿਜ੍ਞਾਤਸ਼ੂਦ੍ਰਤ੍ਵਾਦ੍ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣ੍ਯਂ ਯਾਨ੍ਤਿ ਕਾਮਤਃ । ਤਸ੍ਮਾਨ੍ਨ ਜ੍ਞਾਯਤੇ ਭੇਦੋ ਵੇਦਾਧ੍ਯਾਯਕ੍ਰਿਯਾਕृਤਃ । । ੬ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਕਾਰੈਸ੍ਤਥਾ ਚੋਕ੍ਤਂ ਨ੍ਯਾਯਮਾਰ੍ਗਾਨੁਸਾਰਿਭਿਃ । ਤੇ ਸਾਧੁ ਮਤਮਾਕਰ੍ਣ੍ਯ ਸਨ੍ਤਃ ਸਨ੍ਤਿ ਵਿਮਤ੍ਸਰਾਃ । । ੭ ਆਚਾਰਹੀਨਾਨ੍ਨ ਪੁਨਂਤਿ ਵੇਦਾ ਯਦ੍ਯਪ੍ਯਧੀਤਾਃ ਸਹ षਦ੍ਭਿਰਙ੍ਗੈਃ
ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੀ ਪਛਾਣ ਦਾ ਵਰਣਨ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਵੇਦ ਪੜ੍ਹਨਾ ਹੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣਤਾ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਵਿਪਰਾਂ ਵਾਂਗ ਵੈਸ਼ ਤੇ ਰਾਜਨ, ਰਾਖਸ ਰਾਵਣ ਆਦਿ, ਕੁੱਤੇ, ਚੰਡਾਲ, ਦਾਸ, ਲੁਭੜ, ਅਭੀਰ, ਮਛੀਰੇ, ਹੋਰ ਜੋ ਵ੍ਰਿਸ਼ਲ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਵੇਦ ਪੜ੍ਹਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਦੇਸ਼ ਬਦਲ ਕੇ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਤਾ ਤੇ ਕਸ਼ਤਰੀਤਾ ਲੈ ਲਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਵਪਾਰ ਤੇ ਹੋਰ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ, ਵਿਪਰਾਂ ਵਾਂਗ ਬਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਵੇਦ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਜਾਂ ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ, ਜਾਂ ਵੇਦ ਨੂੰ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ, ਚੰਗੀ ਕੁੜੀ ਦੀ ਵਿਆਹ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਸ਼ੁੱਧ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਜਨਮ ਵਾਲੇ ਮਨੁੱਖ। ਜਾਂ ਵੇਦ ਪੜ੍ਹ ਕੇ, ਕਸ਼ਤਰੀ ਤੇ ਵੈਸ਼ ਵੀ, ਗੌੜ ਜਾਂ ਦੱਖਣੀ ਜਾਤੀ ਲੈ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਅਣਪਛਾਤਾ ਸ਼ੂਦਰ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਤਾ ਲੈ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਇੱਛਾ ਨਾਲ। ਇਸ ਲਈ, ਵੇਦ ਪੜ੍ਹਨ ਤੇ ਕਰਮ ਨਾਲ ਕੋਈ ਭੇਦ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ। ਸ਼ਾਸਤਰਕਾਰਾਂ ਨੇ ਵੀ ਇਹੀ ਕਿਹਾ, ਨਿਆਂ-ਮਾਰਗ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ। ਸੰਤ, ਇਹ ਮਤ ਸੁਣ ਕੇ, ਵਿਦਵੈਸ਼ ਰਹਿਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਆਚਰਣ ਰਹਿਤ, ਵੇਦ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਵੀ, ਛੇ ਅੰਗਾਂ ਸਮੇਤ, ਪਵਿੱਤਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ।
ਸ਼ਿਲ੍ਪਂ ਹਿ ਵੇਦਾਧ੍ਯਯਨਂ ਦ੍ਵਿਜਾਨਾਂ ਵृਤ੍ਤਂ ਸ੍ਮृਤਂ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਲਕ੍ਸ਼ਣਂ ਤੁ । । ੮ ਅਧੀਤ੍ਯ ਚਤੁਰੋ ਵੇਦਾਨ੍ਯਦਿ ਵृਤ੍ਤੇ ਨ ਤਿष੍ਠਤਿ । ਨ ਤੇਨ ਕ੍ਰਿਯਤੇ ਕਾਰ੍ਯਂ ਸ੍ਤ੍ਰੀਰਤ੍ਨੇਨੇਵ षਣ੍ਢਕਃ । । ੯ ਸ਼ਿਖਾਪ੍ਰਣਵਸਂਸ੍ਕਾਰਸਨ੍ਧ੍ਯੋਪਾਸਨਮੇਖਲਾਃ । ਦਣ੍ਡਾਜਿਨਪਵਿਤ੍ਰਾਦ੍ਯਾਃ ਸ਼ੂਦ੍ਰੇष੍ਵਪਿ ਨਿਰਙ੍ਕੁਸ਼ਾਃ । । 1.41.੧੦ ਪ੍ਰਸਙ੍ਗੋऽਪਿ ਹਿ ਸ਼ੂਦ੍ਰਾਣਾਂ ਨ ਸ਼ਕ੍ਯੋ ਵਿਨਿਵਾਰਿਤੁਮ੍ । ਦੇਵੋਤ੍ਤਮਤ੍ਰਯੇਣਾਪਿ ਨਿਵਰ੍ਤਨ੍ਤੇ ਨਰਾਃ ਸ੍ਵਯਮ੍ । । ੧੧ ਤਸ੍ਮਾਨ੍ਨੈਤੇऽਪਿ ਲਕ੍ਸ਼੍ਯਨ੍ਤੇ ਵਿਲਕ੍ਸ਼ਣਤਯਾ੧ ਨृਣਾਮ੍ । ਯਜ੍ਞੋਪਵੀਤਸਂਸ੍ਕਾਰਮੇਖਲਾਚੂਲਿਕਾਦਯਃ । । ੧੨ ਆਭਿਚਾਰਿਕਮਨ੍ਤ੍ਰਾਦ੍ਯੈਰ੍ਦੁਰ੍ਲਭਤ੍ਵਾਦਿਭਾषਣੈਃ । ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਸ੍ਯੈਵ ਸ਼ਕ੍ਤਿਸ਼੍ਚੇਤ੍ਕੇਨਾਸ੍ਯ ਵਿਨਿਹਨ੍ਯਤੇ । । ੧੩ ਤਪਃ ਸਤ੍ਯਾਦਿਮਾਹਾਤ੍ਮ੍ਯਾਦ੍ਦੇਵਤਾਸਮਯਸ੍ਮृਤਿਃ । ਮਨ੍ਤ੍ਰਸ਼ਕ੍ਤਿਰ੍ਨृਣਾਮੇषਾਂ ਸਰ੍ਵੇषਾਮਪਿ ਵਿਦ੍ਯਤੇ । । ੧੪ ਵਞ੍ਚਨਂ ਦੁਰ੍ਵਚਸ੍ਯਾਪਿ ਕ੍ਰਿਯਤੇ ਸਰ੍ਵਮਾਨਵੈਃ । ਸ਼ੂਦ੍ਰਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਯੋਸ੍ਤਸ੍ਮਾਨ੍ਨਾਸ੍ਤਿ ਭੇਦਃ ਕਥਞ੍ਚਨ । । ੧੫ ਸ਼ਾਪਾਨੁਗ੍ਰਹਕਾਰਿਤ੍ਵਂ ਸ਼ਕ੍ਤਿਭੇਦੋ ਨ ਵਿਦ੍ਯਤੇ । ਚੌਰਚਾਟਾਦਿਰਾਜਨ੍ਯਦੁਰ੍ਜਨਾਭਿਹਤੇ ਨृਣਾਮ੍ । । ੧੬ ਆਤ੍ਮਾਦੁਃਖੋਦਯਾਪਾਯਂ ਸ੍ਵੇषੁ ਜਨ੍ਤੁषੁ ਰਕ੍ਸ਼ਣਮ੍ । ਕਰ੍ਤੁਂ ਨ ਪ੍ਰਭਵੇਚ੍ਛੂਦ੍ਰੋ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਸ੍ਤਦ੍ਵਦੇਵ ਹਿ । । ੧੭ ਮਾ ਭੂਦ੍ਯੁਗੇ ਕਲਾਵੇਤਦ੍ਦੇਸ਼ੇ ਚਾਕਾਰ੍ਯਕृਦ੍ਦ੍ਵਿਜੇ । ਸ੍ਯਾਦਨ੍ਯਦੇਸ਼ਕਾਲਾਦੌ ਦ੍ਵਿਜਾਨਾਮਤਿਸ਼ਾਯਿਨਾਮ੍ । । ੧੮ ਸ਼ਾਪਾਨੁਗ੍ਰਹਸਾਮਰ੍ਥ੍ਯਮਨ੍ਯਦ੍ਵਾਧ੍ਯਾਤ੍ਮਗੋਚਰਮ੍ । ਬ੍ਰਹ੍ਮਸਾਧਨਮੇਤਦ੍ਧਿ ਲਿਙ੍ਗਂ ਕੇਚਿਤ੍ਪ੍ਰਚਕ੍ਸ਼ਤੇ । । ੧੯ ਸਂਸਾਰਾਰਕ੍ਤਚੇਤਸ੍ਕਾ ਮੋਹਾਨ੍ਧਤਮਸਾਵृਤਾਃ । ਪਤਨ੍ਤ੍ਯੁਨ੍ਮਾਰ੍ਗਗਰ੍ਤੇषੁ ਪ੍ਰਤ੍ਯਗ੍ਨਿ ਸ਼ਲਭਾ ਯਥਾ । । 1.41.੨੦ ਜਾਤਿਧਰ੍ਮਃ ਸ੍ਵਯਂ ਕਿਞ੍ਜਿਦ੍ਵਿਸ਼ੇषਃ ਸ਼੍ਰੁਤਿਸਙ੍ਗਮਾਤ੍ । ਅਸਿਦ੍ਧਃ ਸ਼ੂਦ੍ਰਜਾਤੀਨਾਂ ਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧੋ ਵਿਪ੍ਰਜਾਤਿषੁ । । ੨੧ ਸਂਸ੍ਕਾਰੋ ਯੋਨਿਸਾਧ੍ਯੋ ਵਾ ਸਾਮਗ੍ਰੀ ਪ੍ਰਭਵੋऽਥ ਵਾ । ਸ਼ੂਦ੍ਰੇਭ੍ਯੋऽਤਿਸ਼ਯਂ ਧਤ੍ਤੇ ਯਃ ਸਾਧਾਰਣਤਾਗੁਣਃ । । ੨੨ ਵਿਪ੍ਰਾਣਾਂ ਪਞ੍ਚਧਾ ਭੇਦਃ ਕਲ੍ਪਨੀਯਸ੍ਤੁ ਪਣ੍ਡਿਤੈਃ । ਨ ਜਾਤਿਜਸ੍ਤ੍ਰਯੀਜੋ ਵਾ ਵਿਸ਼ੇषੋ ਯੁਕ੍ਤਿਬਾਧਕਾਤ੍ । । ਕ੍ਰਮਾਕ੍ਰਮਕ੍ਰਿਯਾਃ ਸਨ੍ਤਿ ਨ ਸਨਾਤਨਵਸ੍ਤੁਨਃ । । ੨੩ ਨਿਤ੍ਯੋ ਨ ਹੇਤੁਰ੍ਵਿਗਤਕ੍ਰਿਯਤ੍ਵਾਦ੍ਧੇਤੁਰ੍ਭਵੇਦ੍ਵੇਦਵਿਸ਼ੇषਤਃ ਸਃ । ਸ ਤਤ੍ਸਮਸ੍ਤਤ੍ਪ੍ਰਤਿਸਨ੍ਨਿਧਾਨਾਤ੍ਕਾਲਾਤ੍ਯਯੇਕ੍ਸ਼ਿਤ੍ਵਮਯੁਕ੍ਤਮੇਵ । । ੨੪ ਸ੍ਵਾਨ੍ਤਃ ਸ਼ਰੀਰਵृਤ੍ਤਿਸ੍ਥਃ ਸ਼੍ਰੁਤਿਯੋਗਾਦੁਦੇਤਿ ਯਃ । ਸੋऽਨਨ੍ਯਵੇਦਵਿਜ੍ਞਾਤਸ੍ਵਭਾਵੋऽਨ੍ਯੈਰ੍ਨ ਗਮ੍ਯਤੇ । ੨੫ ਵਿਸ਼ਿष੍ਟਾਧੀਤਿਧਰ੍ਮਤ੍ਵੇ ਕृਤ੍ਰਿਮਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਸਙ੍ਗਤਿਃ । ਯਸ੍ਯਾਸ੍ਯਤਿਸ਼ਯਸ੍ਤਸ੍ਯ ਨਾਨ੍ਯੋ ਨਾਸ਼੍ਰਯਤੇ ਯਦਿ । । ੨੬ ਦृਸ਼੍ਯਸ੍ਵਭਾਵਂ ਕਿਮਭੀष੍ਟਮੇਤਦ੍ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣ੍ਯਮਾਹੋਸ੍ਵਿਦਦृष੍ਟਰੂਪਮ੍ । ਸਰ੍ਵੈਃ ਪ੍ਰਤੀਯੇਤ ਹਿ ਦृਸ਼੍ਯਰੂਪਂ ਤਤੋऽਨ੍ਯਥਾਵਦ੍ਗਤਿਰੇਵ ਨ ਸ੍ਯਾਤ੍ । । ੨੭ ਸਾਮਗ੍ਰ੍ਯਭਾਵਾਤ੍ਪਰਮਂ ਵਿਸ਼ੇषਂ ਭੂਦੇਵਗਾਤ੍ਰਸ੍ਥਮਭੂਮਿਦੇਵਾਃ । ਸ੍ਮਰਨ੍ਤਿ ਤੇਨਾਤ੍ਮਨਿ ਪੁਣ੍ਯਪਾਪਂ ਯਥਾ ਤਥੇਤ੍ਯੇਤਦਯੁਕ੍ਤਮੁਕ੍ਤਮ੍ । । ੨੮ ਸਾਮਗ੍ਰ੍ਯਨੁष੍ਠਾਨਗੁਣੈਃ ਸਮਗ੍ਰਾਃ ਸ਼ੂਦ੍ਰਾ ਯਤਃ ਸਨ੍ਤਿ ਸਮਾ ਦ੍ਵਿਜਾਨਾਮ੍ । ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਵਿਸ਼ੇषੋ ਦ੍ਵਿਜਸ਼ੂਦ੍ਰਨਾਮ੍ਨੋਰ੍ਨਾਧ੍ਯਾਤ੍ਮਿਕੋ ਬਾਹ੍ਯਨਿਮਿਤ੍ਤਕੋ ਵਾ । । ੨੯ ਸਂਸ੍ਕਾਰਤਃ ਸੋऽਤਿਸ਼ਯੋ ਯਦਿ ਸ੍ਯਾਤ੍ਸਰ੍ਵਸ੍ਯ ਪੁਂਸੋऽਸ੍ਤ੍ਯਤਿਸਂਸ੍ਕृਤਸ੍ਯ । ਯਃ ਸਂਸ੍ਕृਤੋ ਵਿਪ੍ਰਗਣਪ੍ਰਧਾਨੋ ਵ੍ਯਾਸਾਦਿਕੈਸ੍ਤੇਨ ਨ ਤਸ੍ਯ ਸਾਮ੍ਯਮ੍
ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਸ਼ਿਲਪ ਅਤੇ ਵੇਦਾਂ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਦੁਜਿਆਂ ਲਈ ਵੀ ਉੱਚ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੀ ਪਛਾਣ ਤਾਂ ਚੰਗੇ ਆਚਰਨ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਚਾਰ ਵੇਦ ਪੜ੍ਹ ਲੈਵੇ, ਪਰ ਆਚਰਨ ਠੀਕ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕਿਸੇ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ, ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਅਰਥਹੀਣ ਰਤਨ ਵਾਲੀ ਔਰਤ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਚੋਟੀ, ਉਚਾਰਣ, ਸੰਸਕਾਰ, ਸੰਧਿਆ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ, ਜਨੈਊ, ਦੰਡ, ਚਮੜਾ, ਪਵਿੱਤਰ ਆਦਿ ਹਨ, ਉਹ ਇਹ ਗੁਣ ਸ਼ੂਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸ਼ੂਦਰਾਂ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਰੋਕਣਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਤਿੰਨ ਉੱਚ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰੀਏ, ਪਰ ਲੋਕ ਖੁਦ ਹੀ ਵਾਪਸ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਚਿੰਨ੍ਹ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਖਰੇ ਨਹੀਂ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ, ਜਨੈਊ, ਸੰਸਕਾਰ, ਜਨੈਊ, ਕਮਰਬੰਦ ਆਦਿ। ਜਾਦੂਈ ਮੰਤਰਾਂ, ਅਜੀਬ ਭਾਸ਼ਾ ਆਦਿ ਨਾਲ, ਜੇਕਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਰੋਕਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਤਪ, ਸਚਾਈ ਆਦਿ ਦੀ ਮਹੱਤਾ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਯਾਦ, ਮੰਤਰ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ, ਇਹ ਸਭ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਧੋਖਾ, ਮਾੜੀ ਬੋਲਚਾਲ, ਇਹ ਸਭ ਮਨੁੱਖ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਸ਼ੂਦਰ ਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ। ਸ਼ਾਪ ਤੇ ਅਨੁਗ੍ਰਹ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕੋਈ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ, ਚੋਰ, ਠੱਗ, ਰਾਜਨ, ਮਾੜੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਹਮਲੇ ਨਾਲ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਦੁੱਖ ਤੇ ਸੁਖ, ਆਪਣੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ, ਇਹ ਸ਼ੂਦਰ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ, ਜਾਂ ਇਸ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ, ਜੇਕਰ ਦੁਜਾ ਮਾੜਾ ਕੰਮ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਹੋਰ ਦੇਸ਼ ਤੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ, ਉੱਚ ਦੁਜਿਆਂ ਨੂੰ ਵੱਧ ਮੰਨਿਆ ਜਾਵੇ। ਸ਼ਾਪ ਤੇ ਅਨੁਗ੍ਰਹ ਦੀ ਸਮਰਥਾ, ਹੋਰ ਆਤਮਕ ਗੁਣ, ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਸਾਧਨਾ, ਇਹ ਚਿੰਨ੍ਹ ਕੁਝ ਲੋਕ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਰੰਗ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ, ਮੋਹ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ, ਗਲਤ ਰਾਹ 'ਤੇ ਪੈਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ 'ਚ ਪਤੰਗੇ। ਜਾਤੀ ਤੇ ਧਰਮ, ਕੁਝ ਵੱਖਰਾ, ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਨਾਲ, ਸ਼ੂਦਰਾਂ ਦੀ ਜਾਤੀ ਵਿੱਚ ਸਾਬਤ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਜਾਤੀ ਵਿੱਚ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੰਸਕਾਰ, ਜਨਮ, ਜਾਂ ਹੋਰ ਸਮੱਗਰੀ, ਜੇਕਰ ਸ਼ੂਦਰਾਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਆਮ ਗੁਣ ਹੈ। ਪੰਡਿਤਾਂ ਨੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਪੰਜ ਵੱਖਰੀਆਂ ਬਣਾਵਾਂ ਮੰਨੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਜਾਤੀ ਜਾਂ ਤਿੰਨ ਵੇਦਾਂ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਨਾਲ ਕੋਈ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ, ਤਰਕ ਦੇ ਅਧਾਰ 'ਤੇ। ਕ੍ਰਮ ਤੇ ਅਕ੍ਰਮ ਕਰਮ ਹਨ, ਪਰ ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼ ਨਹੀਂ। ਨਿੱਤ, ਕੋਈ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ, ਕਰਮ ਰਹਿਤ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਵੱਖਰੇ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਕਾਰਨ ਬਣ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਸਭ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਤੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਬਦਲਾਅ ਨਾਲ, ਇਹ ਵੱਖਰਾ ਠੀਕ ਨਹੀਂ। ਆਪਣੇ ਮਨ, ਸਰੀਰ, ਆਚਰਨ ਵਿੱਚ, ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਦੇ ਜੋੜ ਨਾਲ, ਜੋ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਹੋਰ ਵੇਦਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ। ਵੱਖਰੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਤੇ ਧਰਮ ਹੋਣ ਤੇ, ਕ੍ਰਿਤ੍ਰਿਮ ਬ੍ਰਹਮ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਵੱਧ ਹੈ, ਉਹ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਆਸਰਾ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ। ਦਿੱਖੀ ਚੀਜ਼, ਕੀ ਇਹੀ ਚਾਹੀਦਾ ਬ੍ਰਾਹਮਣਪਣ ਹੈ ਜਾਂ ਅਦਿੱਖੀ ਰੂਪ? ਸਭ ਨੂੰ ਦਿੱਖੀ ਚੀਜ਼ ਹੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੋਰ ਰਾਹ ਨਹੀਂ। ਸਮੱਗਰੀ ਦੀ ਕਮੀ ਕਰਕੇ, ਵੱਖਰਾ ਗੁਣ, ਭੂਦੇਵਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ, ਭੂਮੀ ਦੇਵਾਂ ਨੇ ਯਾਦ ਕੀਤਾ, ਇਸ ਲਈ ਆਤਮ ਵਿੱਚ ਪਾਪ ਤੇ ਪੁੰਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਠੀਕ ਨਹੀਂ। ਸਮੱਗਰੀ ਤੇ ਕਰਮ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ, ਸ਼ੂਦਰਾਂ ਵੀ ਦੁਜਿਆਂ ਵਾਂਗ ਪੂਰੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਦੁਜਾ ਤੇ ਸ਼ੂਦਰ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਆਤਮਕ ਜਾਂ ਬਾਹਰੀ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ। ਜੇਕਰ ਸੰਸਕਾਰ ਨਾਲ ਵੱਧ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਹਰ ਮਨੁੱਖ ਵਿੱਚ ਵੱਧ ਸੰਸਕਾਰ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਸੰਸਕਾਰ ਵਾਲਾ, ਵੱਧ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਵਿੱਚ, ਵਿਆਸ ਆਦਿ ਨੇ ਮੰਨਿਆ, ਉਸ ਨਾਲ ਹੋਰ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਨਹੀਂ।
ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਸਂਸ੍ਕਾਰਵਿਵੇਕਵਰ੍ਣਨਮ੍ ਬ੍ਰਹ੍ਮੋਵਾਚ ਅਪਰੈਸ਼੍ਚ ਸਦਾਚਾਰਯੋਗਯੁਕ੍ਤੈਰ੍ਮਨੀषਿਭਿਃ । ਯਦਕਾਰਿ ਮਹਾਸਤ੍ਤ੍ਵੈਃ ਸੁਭਾषਿਤਮਿਦਂ ਸ਼ृਣੁ । । ੧ ਬਹੁਵਨਸ੍ਪਤਿਸ਼ਙ੍ਖਪਿਪੀਲਿਕਾਭ੍ਰਮਰਵਾਰਣਜਾਤਿਮੁਦਾਹਰਨ੍। ਗਤਿषੁ ਕਰ੍ਮਮਿਤੋ ਨਟਵਤ੍ਸਦਾ ਭ੍ਰਮਤਿ ਜਨ੍ਤੁਰਲਬ੍ਧਸੁਦਰ੍ਸ਼ਨਃ । । ੨ ਰੂਪੈਸ਼੍ਵਰ੍ਯਜ੍ਞਾਨਕੁਲੈਰ੍ਵਿਭਵੈਰ੍ਵਰ੍ਮਿਤੋ ਭੂਤ੍ਵਾ ਧਰ੍ਮਪਥਂ ਚੇਦ੍ਵਿਜਹਾਸਿ । ਨ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯੇ ਵ੍ਰਜਨ੍ਭੁਵਨਾਨਿ ਤ੍ਵਮਟਿष੍ਯਂਸ੍ਤਸ੍ਮਾਦਭਿਭਸ੍ਮੀਭੂਤੇ ਮਦ ਆਤ੍ਮਨਃ । । ੩ ਜਾਤਿਕੁਲਰੂਪਵਯੋਵਰ੍ਣਾਨੇਕਸ਼੍ਰੁਤਮਦਾਨ੍ਧਾਃ ਕ੍ਲੀਬਾਃ । ਪਰਤ੍ਰ ਚੇਹ ਚ ਹਿਤਮਪ੍ਯਰ੍ਥਂ ਨ ਪਸ਼੍ਯਨ੍ਤਿ । ।੪ ਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾ ਭਵਪਰਿਵਰ੍ਤੇ ਜਾਤੀਨਾਂ ਕੋਟਿਸ਼ਤਸਹਸ੍ਰੇषੁ । ਹੀਨੋਤ੍ਤਮਮਧ੍ਯਤ੍ਵਂ ਕੋ ਜਾਤਿਮਦਂ ਬੁਧਃ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍ । । ੫ ਨੈਕਾਞ੍ਜਾਤਿਵਿਸ਼ੇषਾਨਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਨਿਵृਤ੍ਤਿਪੂਰ੍ਵਕਾਨ੍ਸਰ੍ਵਾਨ੍ । ਕਰ੍ਮਵਸ਼ਾਦ੍ਗਚ੍ਛਤ੍ਯਤ੍ਰ ਕਸ੍ਯੈਕਾ ਸ਼ਾਸ਼੍ਵਤੀ ਜਾਤਿਃ । । ੬ ਵਿਦ੍ਵਤ੍ਸਦਸਿ ਯੋऽਪ੍ਯਾਹ ਸਂਸ੍ਕਾਰਾਦ੍ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣੋ ਭਵਨ੍ । ਨ੍ਯਾਯਜ੍ਞੈਃ੧ ਸ ਨਿਰਾਕਾਰ੍ਯੋ ਵਾਕ੍ਯੈਰ੍ਨ੍ਯਾਯਾਨੁਸਾਰਿਭਿਃ । । ੭ ਗਰ੍ਭਾਧਾਨਂ ਪੁਂਸਵਨਂ ਸੀਮਨ੍ਤੋਨ੍ਨਯਨਂ ਤਥਾ । ਜਾਤਕਰ੍ਮ ਨਾਮਕਰ੍ਮ ਤਥਾਨ੍ਨਪ੍ਰਾਸ਼ਨਂ ਚ ਵੈ । । ੮ ਚੂਡੋਪਨਯਨਂ ਚਾਸ੍ਯ ਵ੍ਰਤਾਦੇਸ਼ਸ੍ਤਥੈਵ ਚ । ਸਮਾਵਰ੍ਤਨਮਪ੍ਯਨ੍ਯਤ੍ਪਾਣਿਗ੍ਰਹਣਮੇਵ ਚ । । ੯ ਇਤ੍ਯੇਵਮਾਦਿਸਂਸ੍ਕਾਰਵਿਧਾਨੈਰ੍ਯੇऽਤਿਸਂਸ੍ਕृਤਾਃ । ਤ ਏਵ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਾ ਯੇषਾਂ ਨੈਰਨ੍ਤਰ੍ਯੇਣ੨ ਕਾਮਨਾਃ । । 1.42.੧੦ ਯਸ੍ਮਾਦ੍ਵੈ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਾ ਜਾਤਾ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣੈਃ ਕृਤਸਂਸ੍ਕृਤੈਃ । ਨਾਯੁਃ ਸ਼ਕ੍ਤਿਰ੍ਹਿ ਕਾਨ੍ਤ੍ਯਾਦਿਵਿਸ਼ੇषੋ ਵਿਦ੍ਯਤੇ ਸ੍ਫੁਟਃ । । ੧੧ ਤੌ ਵਾ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਗਾਤ੍ਰੋਤ੍ਥੌ ਸਂਸ੍ਕृਤਾਸਂਸ੍ਕृਤੌ ਨਰੌ । ਇष੍ਟਾਨਿष੍ਟਾਪ੍ਤ੍ਯਨਾਪ੍ਤਿਭ੍ਯਾਂ ਨ ਭਿਦ੍ਯੇਤੇ ਪਰਸ੍ਪਰਮ੍ । । ੧੨ ਜ੍ਞਾਨਾਧ੍ਯਯਨਮੀਮਾਂਸਾ ਨਿਯਮੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਨਿਗ੍ਰਹੈਃ । ਵਿਨਾ ਸਂਸ੍ਕਾਰਯੋਗੇऽਪਿ ਪੁਂਸਃ ਸ਼ੂਦ੍ਰਾਨ੍ਨ ਭਿਨ੍ਨਤਾ । । ੧੩ ਸਂਸ੍ਕਾਰਃ ਕ੍ਰਿਯਮਾਣਸ਼੍ਚ ਨ ਸ਼ੂਦ੍ਰੇ ਚ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ । ਸਂਸ੍ਕृਤਾਙ੍ਗਸ਼੍ਚ੧ ਪਾਪੇਭ੍ਯੋ ਨ ਪਸ਼੍ਯਤਿ ਨਿਵਰ੍ਤਤੇ । । ੧੪ ਵਿਲਾਸਿਨੀਭੁਜਂਗਾਦਿਜਨਵਨ੍ਮਦਵਿਹ੍ਵਲਾਃ । ਵ੍ਯਾਮੁਹ੍ਯਨ੍ਤਿ ਸਦਾਚਾਰਾਦ੍ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਤ੍ਵਾਤ੍ਪਤਨ੍ਤਿ੩ ਚ । । ੧੫ ਸਂਸ੍ਕृਤੋऽਪਿ ਦੁਰਾਚਾਰੋ ਨਰਕਂ ਯਾਤਿ ਮਾਨਵਃ । ਨਿਃਸਂਸ੍ਕਾਰਃ ਸਦਾਚਾਰੋ ਭਵੇਦ੍ਵਿਪ੍ਰੋਤ੍ਤਮਃ ਸਦਾ । । ੧੬ ਮਨ੍ਤ੍ਰਪੂਤਾਤ੍ਮਸਂਸ੍ਕਾਰਯੁਕ੍ਤੋऽਪਿ ਪ੍ਲਵਤੇ ਨ ਤੁ । ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣ੍ਯਾਦਵਿਕਲ੍ਪਂ ਸ ਪਸ਼੍ਚਾਦ੍ਦੁਸ਼੍ਚਰਿਤੋ ਨਰਃ । । ੧੭ ਸਾਮਰ੍ਥ੍ਯਾਤ੍ਪਤਨਂ ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣ੍ਯਾਨ੍ਮੁਚ੍ਯਤੇ ਧ੍ਰੁਵਮ੍ । ਦੁਰਨੁष੍ਠਾਨਸਕ੍ਤਾਨਾਂ ਪੁਂਸਾਂ ਪੁਰੁषਪੁਙ੍ਗਵੈਃ । । ੧੮ ਕਿਂ ਕ੍ਵਚਿਦ੍ਦृष੍ਟਮੇਵੈਤਤ੍ਕਿਂ ਵਾ ਸ੍ਪਰ੍ਧਾਵਿਦਤ੍ਯਯਮ੍ । ਤੁਲ੍ਯਮੁਤ੍ਸਹਸੇ ਕਰ੍ਤੁਮਪ੍ਯਦृष੍ਟਂ ਤਦਾ ਵਦ । । ੧੯ ਆਚਾਰਮਨੁष੍ਠਿਨ੍ਤੋ ਵ੍ਯਾਸਾਦਿਮੁਨਿਸਤ੍ਤਮਾਃ । ਗਰ੍ਭਾਧਾਨਾਦਿਸਂਸ੍ਕਾਰਕਲਾਪਰਹਿਤਾਃ ਸ੍ਫੁਟਮ੍ । । 1.42.੨੦ ਵਿਪ੍ਰੋਤ੍ਤਮਾਃ ਸ਼੍ਰਿਯਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਾਃ ਸਰ੍ਵਲੋਕਨਮਸ੍ਕृਤਾਃ । ਬਹਵਃ ਕਥ੍ਯਮਾਨਾ ਯੇ ਕਤਿਚਿਤ੍ਤਾਨ੍ਨਿਬੋਧਤ । । ੨੧ ਜਾਤੋ ਵ੍ਯਾਸਸ੍ਤੁ ਕੈਵਰ੍ਤ੍ਯਾਃ ਸ਼੍ਵਪਾਕ੍ਯਾਸ਼੍ਚ ਪਰਾਸ਼ਰਃ । ਸ਼ੁਕ੍ਯਾਃ ਸ਼ੁਕਃ ਕਣਾਦਾਖ੍ਯਸ੍ਤਥੋਲੂਕ੍ਯਾਃ ਸੁਤੋऽਭਵਤ੍ । । ੨੨ ਮृਗੀਜੋਥਰ੍षਸ਼ृਙ੍ਗੋਪਿ ਵਸ਼ਿष੍ਠੋ ਗਣਿਕਾਤ੍ਮਜਃ । ਮਨ੍ਦਪਾਲੋ੪ ਮੁਨਿਸ਼੍ਰੇष੍ਠੋ ਨਾਵਿਕਾਪਤ੍ਯਮੁਚ੍ਯਤੇ
ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਚੰਗੇ ਆਚਰਨ ਵਾਲੇ, ਗਿਆਨਵਾਨ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਜੋ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਸੁਣੋ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਰੁੱਖ, ਘੋਂਗਾ, ਚੀਟੀ, ਭੌਰਾ, ਹਾਥੀ ਆਦਿ ਜਾਤੀਆਂ ਦੀ ਮਿਸਾਲ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਜੀਵ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਅਧਾਰ 'ਤੇ, ਨਟ ਵਾਂਗ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਭਟਕਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੱਚਾ ਰਾਹ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ਰੂਪ, ਦੌਲਤ, ਗਿਆਨ, ਕੁਲ, ਵੱਖਰੇ ਹੋਣ ਤੇ, ਜੇਕਰ ਧਰਮ ਦਾ ਰਾਹ ਛੱਡ ਦਿੰਦੇ, ਤਾਂ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਭਟਕਦੇ ਰਹਿੰਦੇ, ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਹਾਂਗਾ। ਜਾਤੀ, ਕੁਲ, ਰੂਪ, ਉਮਰ, ਰੰਗ, ਵਧੇਰੇ ਪੜ੍ਹਾਈ, ਮੱਦ ਵਿਚ ਡੁੱਬੇ, ਨਰ-ਨਾਰੀ, ਪਰਲੋਕ ਤੇ ਇਥੇ, ਚੰਗਾ-ਮਾੜਾ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦੇ। ਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਬਦਲਾਅ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ, ਲੱਖਾਂ ਜਾਤੀਆਂ ਵਿੱਚ, ਹੇਠਾਂ-ਉੱਪਰ-ਮੱਧ, ਗਿਆਨਵਾਨ ਕਦੇ ਜਾਤੀ ਦਾ ਮੱਦ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੇ ਰੋਕਣ ਨਾਲ, ਵੱਖਰੀਆਂ ਜਾਤੀਆਂ, ਸਭ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਅਧਾਰ 'ਤੇ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ, ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਜਾਤੀ ਦੀ ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਵਿਦਵਾਨ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੰਸਕਾਰ ਨਾਲ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਤਰਕ ਨਾਲ, ਨਿਆਇਕ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ, ਰੱਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗਰਭਾਧਾਨ, ਪੁੰਸਵਨ, ਸੀਮੰਤੋਨਯਨ, ਜਨਮ ਕਰਮ, ਨਾਮ ਕਰਮ, ਅੰਨ ਪ੍ਰਾਸ਼ਨ, ਚੂੜਾ, ਜਨੈਊ, ਵਰਤ, ਸਮਾਵਰਤਨ, ਪਾਣੀ ਗ੍ਰਹਣ, ਇਹ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਨਾਲ, ਜੋ ਵੱਧ ਸੰਸਕਾਰ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਉਹੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕਾਮਨਾ ਸਦਾ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸੰਸਕਾਰ ਕੀਤੇ, ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਉਮਰ, ਸ਼ਕਤੀ, ਚਮਕ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ। ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ, ਸੰਸਕਾਰ ਤੇ ਬਿਨਾ ਸੰਸਕਾਰ ਵਾਲੇ, ਚੰਗਾ-ਮਾੜਾ ਮਿਲਣ ਤੇ, ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ। ਗਿਆਨ, ਪੜ੍ਹਾਈ, ਵਿਚਾਰ, ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੀ ਰੋਕ, ਸੰਸਕਾਰ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਵੀ, ਮਨੁੱਖ ਵਿੱਚ, ਸ਼ੂਦਰਾਂ ਤੋਂ ਕੋਈ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ। ਸੰਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਪਰ ਸ਼ੂਦਰ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਚਲਦਾ, ਸੰਸਕਾਰ ਵਾਲਾ, ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਦੂਰ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। ਵਿਲਾਸੀ, ਸੱਪ, ਜੰਗਲੀ ਜਾਤੀਆਂ, ਮੱਦ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ, ਚੰਗੇ ਆਚਰਨ ਤੋਂ ਭਟਕ ਜਾਂਦੇ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਪਣ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਜਾਂਦੇ। ਸੰਸਕਾਰ ਵਾਲਾ, ਪਰ ਮਾੜਾ ਆਚਰਨ, ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦਾ, ਬਿਨਾ ਸੰਸਕਾਰ, ਚੰਗਾ ਆਚਰਨ ਵਾਲਾ, ਸਦਾ ਉੱਚ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਬਣ ਜਾਂਦਾ। ਮੰਤਰ ਪਵਿੱਤਰ, ਆਤਮ ਸੰਸਕਾਰ ਵਾਲਾ, ਉੱਤਰਨ ਜਾਂਦਾ, ਪਰ ਮਾੜਾ ਆਚਰਨ ਵਾਲਾ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਪਣ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ। ਸਮਰਥਾ ਨਾਲ ਡਿੱਗਣ ਕਰਕੇ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਪਣ ਤੋਂ ਹਟ ਜਾਂਦਾ, ਮਾੜਾ ਆਚਰਨ ਵਾਲੇ, ਉੱਚ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੁਆਰਾ। ਕਦੇ-ਕਦੇ ਇਹ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਕਦੇ-ਕਦੇ ਸਪਰਧਾ ਜਾਂ ਵਿਅਕਤੀਗਤ, ਤੁਸੀਂ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ, ਤਾਂ ਦੱਸੋ। ਆਚਰਨ ਅਨੁਸਾਰ, ਵਿਆਸ ਆਦਿ ਉੱਚ ਮੁਨੀ, ਗਰਭਾਧਾਨ ਆਦਿ ਸੰਸਕਾਰ ਤੋਂ ਬਿਨਾ, ਸਪਸ਼ਟ। ਉੱਚ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਦੌਲਤ ਪ੍ਰਾਪਤ, ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸਤਿਕਾਰ, ਬਹੁਤ ਹਨ, ਕੁਝ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣੋ। ਵਿਆਸ ਕੈਵਰਤੀ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ, ਪਰਾਸ਼ਰ ਸ਼ਵਪਾਕੀ ਤੋਂ, ਸ਼ੁਕਾ ਸ਼ੁਕ ਤੋਂ, ਕਣਾਦ ਉਲੂਕੀ ਤੋਂ, ਮ੍ਰਿਗੀ ਤੋਂ ਰਿਸ਼ਿ ਸ਼੍ਰਿੰਗ, ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ ਗਣਿਕਾ ਤੋਂ, ਮੰਡਪਾਲੋ ਨਾਵਿਕਾ ਤੋਂ।
੨੩ ਮਾਣ੍ਡਵ੍ਯੋ ਮੁਨਿਰਾਜਸ੍ਤੁ ਮਣ੍ਡੂਕੀਗਰ੍ਭਸਮ੍ਭਵਃ । ਬਹਵੋऽਨ੍ਯੇऽਪਿ ਵਿਪ੍ਰਤ੍ਵਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਾ ਯੇ ਪੂਰ੍ਵਵਦ੍ਦ੍ਵਿਜਾਃ । । ੨੪ ਯਚ੍ਚੈਤਚ੍ਚਾਰੁਚਰਿਤੈਰਰ੍ਚ੍ਯਮੁਚ੍ਚਰਿਤਂ ਵਚਃ । ਤਦ੍ਵਿਚਾਰ੍ਯਾਚਰਨ੍ਨੁਚ੍ਚੈਰਾਚਾਰੋਪਚਿਤਦ੍ਯੁਤਿਃ । । ੨੫ ਹਰਿਣੀਗਰ੍ਭਸਮ੍ਭੂਤ ऋष੍ਯਸ਼ृਙ੍ਗੋ ਮਹਾਮੁਨਿਃ । ਤਪਸਾ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣੋ ਜਾਤਃ ਸਂਸ੍ਕਾਰਸ੍ਤੇਨ ਕਾਰਣਮ੍ । । ੨੬ ਸ਼੍ਵਪਾਕੀਗਰ੍ਭਸਮ੍ਭੂਤਃ ਪਿਤਾ ਵ੍ਯਾਸਸ੍ਯ ਪਾਰ੍ਥਿਵ । ਤਪਸਾ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣੋ ਜਾਤਃ ਸਂਸ੍ਕਾਰਸ੍ਤੇਨ ਕਾਰਣਮ੍ । । ੨੭ ਉਲੂਕੀਗਰ੍ਭਸਮ੍ਭੂਤਃ ਕਣਾਦਾਖ੍ਯੋ ਮਹਾਮੁਨਿਃ । ਤਪਸਾ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣੋ ਜਾਤਃ ਸਂਸ੍ਕਾਰਸ੍ਤੇਨ ਕਾਰਣਮ੍ । । ੨੮ ਗਣਿਕਾਗਰ੍ਭਸਮ੍ਭੂਤੋ ਵਸ਼ਿष੍ਠਸ਼੍ਚ ਮਹਾਮੁਨਿਃ । ਤਪਸਾ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣੋ ਜਾਤਃ ਸਂਸ੍ਕਾਰਸ੍ਤੇਨ ਕਾਰਣਮ੍ । । ੨੯ ਨਾਵਿਕਾਗਰ੍ਭਸਮ੍ਭੂਤੋ ਮਨ੍ਦਪਾਲੋ ਮਹਾਮੁਨਿਃ । ਤਪਸਾ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣੋ ਜਾਤਃ ਸਂਸ੍ਕਾਰਸ੍ਤੇਨ ਕਾਰਣਮ੍ । । 1.42.੩੦ ਵੇਦਤਨ੍ਤ੍ਰਜਸਂਸ੍ਕਾਰਕਲਾਪਨਿਪੁਣੈਰਪਿ । ਵਿਦ੍ਯਾਤਪੋਧਨਬਲਾਦੁਤ੍ਕृष੍ਟਂ ਲਭ੍ਯਤੇ ਫਲਮ੍ । ੩੧ ਲਬ੍ਧਸਂਸ੍ਕਾਰਦੇਹਾਸ਼੍ਚ ਮਹਾਪਾਤਕਿਨੋ ਨਰਾਃ । ਯਸ੍ਮਾਨ੍ਨਿਵਰ੍ਤਤੇ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਸਾਙ੍ਕੇਤਿਕਂ ਵਿਦੁਃ । । ੩੨ ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਭਵਿष੍ਯੇ ਮਹਾਪੁਰਾਣੇ ਸ਼ਤਾਰ੍ਧਸਾਹਸ੍ਰ੍ਯਾਂ ਸਂਹਿਤਾਯਾਂ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮੇ ਪਰ੍ਵਣਿ षष੍ਠੀਕਲ੍ਪੇ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਸਂਸ੍ਕਾਰਵਿਵੇਕਵਰ੍ਣਨਂ ਨਾਮ ਦ੍ਵਾਚਤ੍ਵਾਰਿਂਸ਼ੋऽਧ੍ਯਾਯਃ
ਮਾਂਡਵਿਆ ਮੁਨੀ, ਜੋ ਮੰਡੂਕੀ ਦੇ ਗਰਭ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ, ਹੋਰ ਵੀ ਬਹੁਤ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੁਰਾਣੇ ਦੁਜਿਆਂ ਵਾਂਗ ਬ੍ਰਾਹਮਣਪਣ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਜਿਹੜਾ ਚੰਗਾ ਆਚਰਨ, ਉੱਚ ਬਚਨ, ਸੋਚ ਕੇ, ਉੱਚ ਆਚਰਨ ਨਾਲ, ਚਮਕ ਵੱਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹਰੀਣੀ ਦੇ ਗਰਭ ਤੋਂ ਰਿਸ਼ਿ ਸ਼੍ਰਿੰਗ, ਵੱਡਾ ਮੁਨੀ, ਤਪ ਨਾਲ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਬਣਿਆ, ਸੰਸਕਾਰ ਹੀ ਕਾਰਨ। ਸ਼ਵਪਾਕੀ ਦੇ ਗਰਭ ਤੋਂ ਵਿਆਸ ਦਾ ਪਿਤਾ, ਤਪ ਨਾਲ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਬਣਿਆ, ਸੰਸਕਾਰ ਹੀ ਕਾਰਨ। ਉਲੂਕੀ ਦੇ ਗਰਭ ਤੋਂ ਕਣਾਦ, ਵੱਡਾ ਮੁਨੀ, ਤਪ ਨਾਲ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਬਣਿਆ, ਸੰਸਕਾਰ ਹੀ ਕਾਰਨ। ਗਣਿਕਾ ਦੇ ਗਰਭ ਤੋਂ ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ, ਵੱਡਾ ਮੁਨੀ, ਤਪ ਨਾਲ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਬਣਿਆ, ਸੰਸਕਾਰ ਹੀ ਕਾਰਨ। ਨਾਵਿਕਾ ਦੇ ਗਰਭ ਤੋਂ ਮੰਡਪਾਲੋ, ਵੱਡਾ ਮੁਨੀ, ਤਪ ਨਾਲ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਬਣਿਆ, ਸੰਸਕਾਰ ਹੀ ਕਾਰਨ। ਵੇਦ, ਤੰਤ੍ਰ, ਸੰਸਕਾਰ, ਕਰਮ, ਗਿਆਨ, ਤਪ, ਧਨ, ਬਲ ਨਾਲ, ਵੱਧ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਸੰਸਕਾਰ ਵਾਲੇ ਸਰੀਰ, ਵੱਡੇ ਪਾਪੀ ਮਨੁੱਖ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਬ੍ਰਹਮ ਹਟ ਜਾਂਦਾ, ਉਹ ਸੰਕੇਤਿਕ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਵਰ੍ਣਵ੍ਯਵਸ੍ਥਾਵਰ੍ਣਨਮ੍ ਬ੍ਰਹ੍ਮੋਵਾਚ ਕਿਂ ਚਾਨ੍ਯਦਪਰਂ ਯੂਯਂ ਵੇਦਮਨ੍ਤ੍ਰਵਿਦੋ ਜਨਾਃ । ਪ੍ਰष੍ਟਵ੍ਯਾਃ ਕਸ੍ਯ ਸਂਸ੍ਕਾਰੇ ਵਿਸ਼ੇषਮੁਪਗਚ੍ਛਤ । । ੧ ਕਿਂ ਦੇਹਸ੍ਯੋਤ ਯੇਨਾਸੌ ਨਿਸਰ੍ਗਮਲਿਨਃ ਸ੍ਥਿਤਃ । ਸ਼ੁਕ੍ਰਸ਼ੋਣਿਤਸਮ੍ਭੂਤਃ ਸ਼ਮਲੋਦ੍ਭਵਕੀਟਵਤ੍ । । ੨ ਨਿषੇਕਾਦਿਸ਼੍ਮਸ਼ਾਨਾਨ੍ਤੈਰ੍ਵਿਵਿਧੈਰ੍ਵਿਧਿਵਿਸ੍ਤਰੈਃ । ਦੇਹਿਨੋऽਤਿਸ਼ਯਂ ਕੇਚਿਦੁਪਗਚ੍ਛਨ੍ਤਿ ਮਾਨਵਾਃ । । ੩ ਤੇषਾਂ ਗੂਢਮਨਃ ਕਾਯਵਾਗ੍ਵਿਦੁष੍ਟੈਃ ਸੁਚੇष੍ਟਿਤੈਃ । ਅਸਂਯਤਮਨੁष੍ਯਾਣਾਂ ਪਕ੍ਸ਼ੋऽਯਂ ਦੂष੍ਯਤੇ ਮਯਾ । । ੪ ਵੈਦਿਕਾਖਿਲਸਂਸ੍ਕਾਰਸਾਰਭੂਤਾ ਦ੍ਵਿਜਾਤਯਃ । ਸਰ੍ਵਕਾਰ੍ਯਕਰਾਨ੍ਸਰ੍ਵਾਨ੍ਵृषਲਾਨਤਿਸ਼ੇਰਤੇ । । ੫ ਚਣ੍ਡਕਰ੍ਮਾ ਵਿਕਰ੍ਮਸ੍ਥੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਹਾ ਗੁਰੁਤਲ੍ਪਗਃ । ਸ੍ਤੇਨੋ ਗੋਘ੍ਨਃ ਸੁਰਾਪਾਣਃ ਪਰਸ੍ਤ੍ਰੀਰਮਣਪ੍ਰਿਯਃ । । ੬ ਮਿਥ੍ਯਾਵਾਦੀ ਮਦੋਨ੍ਮਤ੍ਤੋ ਨਾਸ੍ਤਿਕੋ ਵੇਦਨਿਨ੍ਦਕਃ । ਗ੍ਰਾਮਯਾਜਕਨਿਰ੍ਗ੍ਰਨ੍ਥੌ ਬਹੁਦੋषੋ ਦੁਰਾਸਦਃ । । ੭ ਨਿ੧षਿਦ੍ਧਾਚਾਰਸਂਸੇਵੀ ਚੋਰਸ਼੍ਚਾਟੋ ਮਦੋਦ੍ਧਤਃ । ਧੂਰ੍ਤੋ ਨਟਃ ਸ਼ਠਃ ਪਾਪੀ ਸਰ੍ਵਾਸ਼ੀ ਸਰ੍ਵਵਿਕ੍ਰਯੀ । । ੮ ਵਾਙ੍ਮਨਃ ਕਾਯਜੈਰ੍ਦੁष੍ਟੈਰ੍ਹਤਾ ਯੇ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਾਧਮਾਃ । ਤੇ ਨ ਸ਼ੁਦ੍ਧਿਂ ਵ੍ਰਜਨ੍ਤੀਹ ਅਪਿ ਯਜ੍ਞਸ਼ਤੈਰਪਿ
ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੋਰ ਕੀ, ਤੁਸੀਂ ਵੇਦ ਤੇ ਮੰਤਰ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਲੋਕ, ਪੁੱਛੋ ਕਿ ਕਿਸ ਦੇ ਸੰਸਕਾਰ ਵਿੱਚ ਵੱਖਰਾ ਵੇਖਦੇ ਹੋ? ਇਹ ਸਰੀਰ, ਜੋ ਕੁਦਰਤੀ ਮੈਲ ਨਾਲ ਭਰਿਆ, ਸ਼ੁਕਰ ਤੇ ਲਹੂ ਤੋਂ ਬਣਿਆ, ਮੈਲ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਕੀੜੇ ਵਾਂਗ, ਕਿਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਵੱਖਰਾ ਬਣਦਾ ਹੈ? ਨਿਸੇਕ ਤੋਂ ਸ਼ਮਸ਼ਾਨ ਤਕ, ਵੱਖਰੇ ਵਿਧੀਆਂ ਨਾਲ, ਕੁਝ ਮਨੁੱਖ ਵੱਖਰਾ ਪਦ ਪਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਨ, ਸਰੀਰ, ਬੋਲ, ਮਾੜੀ ਨੀਅਤ ਤੇ ਮਾੜੇ ਕਰਮ ਨਾਲ, ਗੁਪਤ ਹਨ, ਉਹ ਗਲਤ ਰਾਹ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਮੈਂ ਨਿੰਦਦਾ ਹਾਂ। ਦੁਜਾ ਜਾਤੀਆਂ, ਜੋ ਵੇਦਿਕ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਦੀ ਸਾਰ ਲੈ ਕੇ, ਸਭ ਕੰਮ ਕਰਦੇ, ਉਹ ਸਭ ਵ੍ਰਿਸ਼ਲਾਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹਨ। ਪਰ ਜਿਹੜਾ ਕਠੋਰ ਕਰਮ ਕਰੇ, ਮਾੜਾ ਕਰਮ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਹੱਤਾ, ਗੁਰੂ ਦੀ ਪਤਨੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ, ਚੋਰੀ, ਗੋ-ਹੱਤਾ, ਸ਼ਰਾਬ ਪੀਣ ਵਾਲਾ, ਪਰਾਈ ਔਰਤ ਨਾਲ ਰੁਚੀ, ਝੂਠ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ, ਮੱਦ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਾ, ਨਾਸਤਿਕ, ਵੇਦ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਪਿੰਡ-ਯਾਜਕ, ਨਿਰਗੰਥ, ਬਹੁਤ ਦੋਸ਼ੀ, ਮਿਲਣ ਮੁਸ਼ਕਲ, ਨਿਸ਼ਿਦਧ ਆਚਰਨ ਵਾਲਾ, ਚੋਰ, ਠੱਗ, ਮੱਦ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਾ, ਧੂਰਤ, ਨਟ, ਛਲਾਕ, ਪਾਪੀ, ਸਭ ਕੁਝ ਖਾਣ ਵਾਲਾ, ਸਭ ਕੁਝ ਵੇਚਣ ਵਾਲਾ—ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਬੋਲੀ, ਮਨ, ਸਰੀਰ ਮਾੜੇ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਚੁੱਕੀ, ਉਹ ਇੱਥੇ ਸੈਂਕੜੇ ਯਜਨਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਪਵਿੱਤਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ।
੯ ਸ਼ੂਦ੍ਰਾਣਾਂ ਯਾਨ੍ਯਨਿष੍ਟਾਨਿ ਸਮ੍ਪਦ੍ਯਨ੍ਤੇ ਸ੍ਵਭਾਵਤਃ । ਵਿਪ੍ਰਾਣਾਮਪਿ ਤਾਨ੍ਯੇਵ ਨਿਰ੍ਵਿਘ੍ਨਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤਿ ਨ । । 1.43.੧੦ ਤਸ੍ਮਾਨ੍ਮਨ੍ਤ੍ਰੋਗ੍ਨਿਹੋਤ੍ਰਂ ਵਾ ਵੇਦ੍ਯਾਂ ਪਸ਼ੁਵਧੋऽਪਿ ਵਾ । ਹੇਤਵੋ ਨ ਹਿ ਵਿਪ੍ਰਤ੍ਵੇ ਸ਼ੂਦ੍ਰੈਃ ਸ਼ਕ੍ਯਾ ਕ੍ਰਿਯਾ ਯਥਾ । । ੧੧ ਯੇ ਚਾਪਿ ਕਰ੍ਮਬਨ੍ਧੇਨ ਬਦ੍ਧਾਃ ਸੀਦਨ੍ਤਿ ਜਨ੍ਤਵਃ । ਸਂਸਾਰਾਨਲਸਨ੍ਤਾਪਵਿਕ੍ਲਵੀਕृਤਮਾਨਸਾਃ । । ੧੨ ਤੇ ਜਨ੍ਮਮਰਣਾਟਵ੍ਯਾਂ ਸੁਖਾਮृਤਪਿਪਾਸਵਃ । ਕृਪਣਸ੍ਯਾਸ਼੍ਰਯੇऽਟਨ੍ਤੋ ਲਭਨ੍ਤੇ ਨੈਵ ਨਿਰ੍ਵृਤਿਮ੍ । । ੧੩ ਚਤੁਰ੍ਵਰ੍ਣਾ ਨਰਾ ਯੇ ਤੁ ਤਤ੍ਤਦ੍ਵੀਰ੍ਯੇ ਨਰਾਧਮਾਃ । ਤੇषਾਂ ਸਰ੍ਵਾਤ੍ਮਨਾ ਸਰ੍ਵੈਰ੍ਧਰ੍ਮੈਃ ਸਾਙ੍ਕਰ੍ਯਮੀਕ੍ਸ਼੍ਯਤੇ ।। ੧੪ ਸ਼ੂਦ੍ਰਵਿਪ੍ਰਾਦਯੋ ਯੋਨੌ ਨ ਭਿਦ੍ਯਨ੍ਤੇ ਪਰਸ੍ਪਰਮ੍ । ਸਰ੍ਵਧਰ੍ਮਸਮਾਨਤ੍ਵਾਤ੍ਸਂਸ੍ਕਾਰਾਦਿ ਨਿਰਰ੍ਥਕਮ੍ ।। ੧੫ ਤਦਨੁष੍ਠਾਨਵੈਧਰ੍ਮ੍ਯਵਿਯੋਗਮਰਣਾਦਿਭਿਃ । ਅਸੇਵ੍ਯਸੇਵਨੈਰਨ੍ਯੈਃ ਸ਼ੂਦ੍ਰਵਿਪ੍ਰਾਦਯਃ ਸਮਾਃ ।। ੧੬ ਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾ ਸ਼ਕ੍ਤ੍ਯਾ ਸ੍ਵਭਾਵੇਨ ਧਰ੍ਮੈਰ੍ਜਾਤ੍ਯਾ੧ਦਿਭਿਃ ਸ਼੍ਰਿਯਾ । ਕਰ੍ਤਵ੍ਯੈਃ ਪੁਣ੍ਯਪਾਪਾਭ੍ਯਾਂ ਸ਼ਨੈਃ੨ ਸਰ੍ਵਸ਼ਰੀਰਗੈਃ ।। ੧੭ ਬਨ੍ਧਨੈ ਰੋਧਨੈਰ੍ਨਾਨਾਯਾਤਨੋਪਾਯਪੀਡਨੈਃ । ਦਣ੍ਡੈਰਦਣ੍ਡਕਰਣੈਰ੍ਵਿषਾਦਪਰਿਵੇਦਨੈਃ ।। ੧੮ ਸਾਤ੍ਤ੍ਵਿਕਃ ਪ੍ਰਤਿਧਰ੍ਮਾਦ੍ਯੈ ਰਾਜਸੈਸ਼੍ਚਿਤ੍ਰਵੇष੍ਟਿਤੈਃ । ਤਾਮਸੈਸ੍ਤਾਪਮੋਹਾਦ੍ਯੈਰ੍ਦੂਯਮਾਨਾਃ ਪੁਨਃ੧ ਪੁਨਃ ।। ੧੯ ਸ਼੍ਲੇਸ਼੍ਮਮਾਰੁਤਪਿਤ੍ਤਾਦ੍ਯੈਰ੍ਮਹਾਬੀਭਤ੍ਸਦਰ੍ਸ਼ਨੈਃ । ਕ੍ਵਚਿਦ੍ਵृਤ੍ਤਿਨਿਵृਤ੍ਤਿਭ੍ਯਾਮਮृਤਾਨृਤਹਿਤਾਹਿਤੈਃ ।।1.43.੨੦ ਅਲਙ੍ਕਾਰੋਪਯੋਗੇਨ ਮਨ੍ਮਥਾਦ੍ਯੈਰ੍ਵਿਚੇष੍ਟਿਤੈਃ । ਧਨਲਾਭਾਸ਼ਯਾਨੈਕਜਨ੍ਤੁਸਙ੍ਘਾਤਪਾਤਨੈਃ ।।੨ ੧ ਅਧਿਸਿਦ੍ਧਿਗਤਿਂ ਯਾਤਿ ਨਾਨਾਵਿਧਮਨੋਰਥੈਃ । ਆਤ੍ਮਸ੍ਨੇਹਪਰਦ੍ਵੇषਸ੍ਵੀਕृਤਦ੍ਰਵਰਕ੍ਸ਼ਣੈਃ ।।੨੨ ਅਤਿਕ੍ਸ਼ੀਬਤ੍ਵਸਂਕ੍ਸ਼ੋਭਕ੍ਸ਼ੁਤਕ੍ਸ਼ਾਮਕ੍ਸ਼ਮਾਮਯੈਃ । ਯਾਤਨੋਪਾਯਪੈਸ਼ੁਨ੍ਯਸ਼ੂਨ੍ਯਤ੍ਵੋਪਸ਼ਮੈਸ੍ਤਥਾ ।।੨੩ ਅਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਤੈਰਨੁष੍ਠਾਨੈਃ ਸਮੀਪਸ੍ਥਾਪਦਃ ਸਮਾਃ । ਹਿਂਸਕਾਃ ਪ੍ਰਾਣਿਨਃ ਪਾਪਵਿਤਥਾਲਾਪਭਾषਿਣਃ ।।੨੪ ਸਾਧੂਨਾਂਭਾषਕਾਃ ਸ੍ਤੇਨਾ ਨਿਰ੍ਦਯਾਃ ਪਾਰਦਾਰਿਕਾਃ । ਨੀਚਕਰ੍ਮਸਮਾਚਾਰਾਃ ਸਰ੍ਵਭਕ੍ਸ਼ਾਃ ਪਿਸ਼ਾਚਵਤ੍ ।।੨੫ ਦੁष੍ਕੁਲੀਨਾ ਦੁਰਾਚਾਰਾ ਨृਪਾਣਾਮੁਪਜੀਵਿਨਃ । ਵਿਪ੍ਰਕਾਰ੍ਯਾ ਵਿਕਰ੍ਮਸ੍ਥਾ ਧਨਿਨੋ ਦੁष੍ਟਚੇਤਸਃ ।।੨੬ ਲੁਬ੍ਧਕਾ ਹਰਿਣਾਨ੍ਹਤ੍ਵਾ ਵਾਸਂ ਕृਤ੍ਵਾ ਯਥਾ ਵਨੇ । ਤਥਾ ਖਾਦਨ੍ਤਿ ਪਿਸ਼ੁਨਾ ਬਹਵਸ਼੍ਚ੩ ਕ੍ਰਿਯਾਵਸ਼ਾਤ੍ ।।੨੭ ਵੇਦਵਾਦਮਧੀਯਾਨਾਃ੧ ਪ੍ਰਾਣਿਘਾਤਾਭਿਸ਼ਂਸਿਨਃ । ਪੁष੍ਣਨ੍ਤਿ ਕਪਟੈਰਰ੍ਥਾਨ੍ਵੇਦਵਿਕ੍ਰਯਿਣੋऽਧਮਾਃ । । ੨੮ ਮਾਯਿਨੋ ਮਤ੍ਸਰਗ੍ਰਸ੍ਤਾ ਲੁਬ੍ਧਾ ਮੁਗ੍ਧਾ ਮਦੋਦ੍ਧਤਾਃ । ਚਾਟਾਃ ਕਾਰ੍ਪਟਿਕਾਃ ਕੂਰਾਃ ਕਦਰ੍ਯਾਃ ਕਲਹਪ੍ਰਿਯਾਃ । । ੨੯ ਵਾਚਾਟਦੁष੍ਟਕੁਲਟਾ ਅਟਨ੍ਤੋ ਭਾਟਕੈਃ ਸਹ । ਭਣ੍ਡਮਾਨ੍ਯਾ ਭਟਾਟੋਪੈਃ ਸਂਕ੍ਰੁਦ੍ਧਾਃ ਸੁਵਿਲੁਣ੍ਠਕਾਃ । । 1.43.੩੦ ਪਰ੍ਯਟਾ ਭਾਟਕਾ ਜੀਵਾਃ ਕਣ੍ਠਕਸ਼੍ਲੋਕਭਾषਿਣਃ । ਵਿਕ੍ਰੀਣਤੇ ਹ੍ਯਵਿਕ੍ਰੇਯਮਭਕ੍ਸ਼੍ਯਦ੍ਰਵ੍ਯਭਕ੍ਸ਼ਿਣਃ । । ੩੧ ਸ਼ੂਦ੍ਰਕਰ੍ਮਾਨੁਤਿष੍ਠਨ੍ਤੋ ਨਿਸ੍ਤਪਾਸ੍ਤੇ ਨਰਾਧਮਾਃ । ਸੇਵਾਧ੍ਯਾਪਨਵਾਣਿਜ੍ਯਕृष੍ਯਾਦ੍ਯਾਰਮ੍ਭਲਮ੍ਭਿਤਾਃ । । ਗृਹ੍ਣਨ੍ਤਃ ਸਮ੍ਪਦੋ ਬਾਹਯਾਦ੍ਦ੍ਰਵ੍ਯਧਾਨ੍ਯਧਨਾਦਿਕਾਃ । । ੩੨ ਕ੍ਰੋਧਾਦਾਭ੍ਯਨ੍ਤਰਾਨ੍ਦੋषਾਂਸ੍ਤਥਾ ਦੁष੍ਟਮਨੋਰਥਾਨ੍ । ਅਤ੍ਯਜਨ੍ਤੋ ਵਿਸ਼ਿष੍ਟਾਨਾਂ ਸ਼੍ਰੇष੍ਠਾਸ੍ਤੇ ਕਚਮਰ੍ਦਿਨਃ । । ੩੩ ਨੋਪਦੇਯਾਨਿ ਵਸ੍ਤ੍ਰਾਣਿ ਨਿਤ੍ਯਮਾਦਦਤੇ ਦ੍ਵਿਜਾਃ । ਹਾਪਯਨ੍ਤਿ ਨ ਹੇਯਾਨਿ ਕਥਂ ਤੇ ਗੁਰਵਃ ਕ੍ਸ਼ਿਤੌ । । ੩੪ ਦਨ੍ਤਿਕਾ ਦਿਣ੍ਡਿਕਾ ਭਣ੍ਡਾਸ਼੍ਚਣ੍ਡਾਸ਼੍ਚਣ੍ਡਾਲਚੇष੍ਟਿਤਾ । ਵੈਤਣ੍ਡਕਾਸ੍ਤੇ ਨਿਘ੍ਨਨ੍ਤਿ ਯਥਾ ਸਿਂਹੋ ਮृਗਾਨ੍ਪਸ਼ੂਨ੍ । । ੩੫ ਨਿਰ੍ਗ੍ਰਨ੍ਥਂ ਮੁਨਿਮਾਲੋਕ੍ਯ ਮਨ੍ਯਮਾਨਾਃ ਸਮੁਨ੍ਨਤਮ੍ । ਪਰਿਭੂਯਾਵਤਿष੍ਠਨ੍ਤੇ ਧਿਕ੍ਤਾਨ੍ਰਿਕ੍ਤਾਨ੍ਸਵੈਰਿਣਃ । । ੩੬ ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਸਂਸਾਰਿਕਾਃ ਸਤ੍ਤ੍ਵਾਸ਼੍ਚਿਤ੍ਤਕ੍ਲੇਸ਼ਕਲਙ੍ਕਿਤਾਃ । ਦੌਃਸ਼ੀਲ੍ਯਦੌਰ੍ਮਨਸ੍ਯਾਦ੍ਯੈਸ੍ਤੁਲ੍ਯਜਾਤੀਯਬਨ੍ਧਨਾਤ੍ । । ੩੭ ਸ਼ੂਦ੍ਰਾਂ ਪ੍ਰਰੋਚਤੇ ਵਿਪ੍ਰੋ ਰਾਗਿਣੀਂ ਮੈਥੁਨਂ ਪ੍ਰਤਿ । ਸਾ ਕਾਮਦੁਃਖਵਿਗਮੇ ਗਰ੍ਭਂ ਧਤ੍ਤੇ ਸਮਾਗਮੇ ।।੩੮ ਕਾਮਕਾਮਾਤੁਰਾਭ੍ਯਸ੍ਤੁ ਰੋਚਨ੍ਤੇ ਸ਼ੂਦ੍ਰਮਾਨਵਾਃ । ਮੈਥੁਨਂ ਪ੍ਰਤਿ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣ੍ਯੇ ਤੇऽਪਿ ਤਾਸਾਂ ਸੁਖਾਵਹਾਃ ।।੩੯ ਯੇ ਤੁ ਜਾਤ੍ਯਾਦਿਭਿਰ੍ਭਿਨ੍ਨਾ ਗਵਾਸ਼੍ਵੋष੍ਟ੍ਮਤਙ੍ਗਜਾਃ । ਤੇ ਵਿਜਾਤਿषੁ ਨੋ ਗਰ੍ਭਂ ਕੁਰ੍ਵਤੇऽਪਿ ਸੁਖਾਰ੍ਥਿਨਃ ।।1.43.੪੦ ਅਨਡ੍ਵਾਨੇਵ ਗੋਰੇਵ ਕਾਮਂ ਪੁष੍ਣਾਤਿ ਸਙ੍ਗਮੇ । ਘੋਟਕਾਸ਼੍ਚ ਰਤਿਂ ਸਮ੍ਯਕ੍ਕੁਰ੍ਵਤੇ ਵਡਵਾਸੁ ਚ ।।੪੧ ਪਤਿਂ ਕਰਭਮੇਵਾਪ੍ਯ ਕਰਭੀ ਰਮਤੇ ਮੁਦਾ । ਗਜਮੇਵ ਪਤਿਂ ਲਬ੍ਧ੍ਵਾ ਸੁਖਂ ਤਿष੍ਠਤਿ ਹਸ੍ਤਿਨੀ ।।੪੨ ਤਿਰ੍ਯਗ੍ਜਾਤਿਃ ਸ੍ਤ੍ਰਿਯਾ ਸਾਕਂ ਕੁਰ੍ਵਾਣਾऽਪਿ ਹਿ ਮੈਥੁਨਮ੍ । ਨ ਤਸ੍ਯਾਃ ਕੁਰੁਤੇ ਗਰ੍ਭਂ ਨਰੋ ਨਾਪਿ ਸੁਖਾਸਿਕਾਮ੍ ।।੪੩ ਤਿਰਸ਼੍ਚਾ ਸਹ ਕੁਰ੍ਵਾਣਾ ਮੈਥੁਨਂ ਮਨੁਜਾਙ੍ਗਨਾ । ਨਾਧਤ੍ਤੇ ਤਤ੍ਕृਤਂ ਗਰ੍ਭਂ ਨ ਯੁਕ੍ਤਂ ਮੈਥੁਨਂ ਤਯੋਃ ।।੪੪ ਨੈਵਂ ਕਸ਼੍ਚਿਦ੍ਵਿਭਾਗੋਸ੍ਤਿ ਮੈਥੁਨੇ ਸ੍ਤ੍ਰੀਮਨੁष੍ਯਯੋਃ । ਯੇਨ ਸਂਕ੍ਸ਼ੀਯਤੇ ਭੇਦਃ ਪ੍ਰਸ੍ਫੁਟਂ ਦ੍ਵਿਜਸ਼ੂਦ੍ਰਯੋਃ ।।੪੫ ਵੇਦਪਾਠਚ੍ਛਲੇਨਾਯਂ ਨ ਕ੍ਰਿਯਾਭਿਃ ਪ੍ਰਪਦ੍ਯਤੇ । ਬਹੁਭਿਰ੍ਜਡਸਙ੍ਘਾਤੈਰਵਿਸ਼ਿष੍ਟੇ ਪਦੇऽਹਨਿ ।।੪੬ ਦੇਹੇ ਦੇਹਿਨਿ ਚਾਮੁष੍ਮਿਨ੍ਨਸ਼ੁਚਾਵਨਵਸ੍ਥਿਤੇ । ਰਾਗਦ੍ਵੇषਾਦਿਭਿਰ੍ਦੋषੈਰਧਿਕਂ ਪਰਿਪੀਡਿਤੇ ।।੪੭ ਕੁਲਾਲਚਕ੍ਰਵਦ੍ਭ੍ਰਾਨ੍ਤਮਾਨਸੇ ਵਿषਯਾਰ੍ਣਵੇ । ਘੋਰਦੁਃਖਭਯਾਕ੍ਰਾਨ੍ਤੇ ਸਮਾਜੇऽਨੀਸ਼੍ਵਰਾਤ੍ਮਨਿ ।।੪੮ ਜਨ੍ਮਮृਤ੍ਯੁਜਰਾਸ਼ੋਕਾਨਿष੍ਟਯੋਗਾਗ੍ਨਿਪੀਡਿਤੇ । ਹੀਨਸਤ੍ਤ੍ਵਸ਼ਰੀਰਾਦੌ ਨ ਵਿਸ਼ੇषੋ ਵਿਭਾਵ੍ਯਤੇ ।।੪੯ ਤਸ੍ਮਾਨ੍ਮਨੁष੍ਯਭੇਦੋऽਯਂ ਸਙ੍ਕੇਤਬਲਨਿਰ੍ਮਿਤਃ । ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣ੍ਯਂ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਾਸਙ੍ਗਾਦ੍ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣੀ ਚੋਪਸੇਵਤੇ ।।1.43.੫੦ ਪਤਿਂ ਤ੍ਯਕ੍ਤ੍ਵਾ ਮੁਖਸ੍ਵਾਦਲਾਲਸੈਰ੍ਮਦਲਾਲਸੈਃ । ਆਸੇਵ੍ਯਤੇ ਵਿਟਂ ਗਤ੍ਵਾ ਬਨ੍ਧਕੀ ਚੇਟਕੈਰਪਿ । । ੫੧ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣ੍ਯਾਤ੍ਪ੍ਰਚ੍ਯਵਨ੍ਤੇऽਨ੍ਯੇ ਮਹਾਪਾਤਕਸੇਵਿਤਾਃ । ਵ੍ਯਲੀਕਕਲ੍ਪਨੈਵੈषਾ ਤਸ੍ਮਾਜ੍ਜਾਤ੍ਯਾਦਿਕਲ੍ਪਨਾ । । ੫੨ ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਭਵਿष੍ਯੇ ਮਹਾਪੁਰਾਣੇ ਸ਼ਤਾਰ੍ਦ੍ਧਸਾਹਸ੍ਰ੍ਯਾਂ ਸਂਹਿਤਾਯਾਂ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮੇ ਪਰ੍ਵਣਿ षष੍ਠੀਕਲ੍ਪੇ ਵਰ੍ਣਵ੍ਯਵਸ੍ਥਾਵਰ੍ਣਨਂ ਨਾਮ ਤ੍ਰਿਚਤ੍ਵਾਰਿਂਸ਼ੋऽਧ੍ਯਾਯਃ
ਸ਼ੂਦਰਾਂ ਦੇ ਜਿਹੜੇ ਕੁਝ ਕੁਦਰਤੀ ਅਸ਼ੁਭ ਗੁਣ ਹਨ, ਉਹੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਇਹ ਗੁਣ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਨਾ ਮੰਤ੍ਰ, ਨਾ ਅੱਗ ਦੀ ਹੋਮ, ਨਾ ਵੇਦ ਦੇ ਪਸ਼ੂ-ਬਲੀ—ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਵੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਹੋਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਸ਼ੂਦਰ ਵੀ ਇਹ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ। ਜਿਹੜੇ ਜੀਵ ਕਰਮ ਦੇ ਬੰਧਨ ਵਿੱਚ ਫਸੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਅੱਗ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹਨ, ਉਹ ਜਨਮ-ਮਰਨ ਦੀ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ੀ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਕੰਗਾਲਾਂ ਦੀ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਕਦੇ ਵੀ ਆਰਾਮ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦੇ। ਚਾਰ ਵਰਨਾਂ ਦੇ ਜਿਹੜੇ ਮਨੁੱਖ ਨੀਚ ਕਰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਧਰਮਾਂ ਦਾ ਮਿਲਾਪ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ੂਦਰ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਆਦਿ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਹਨ; ਸਾਰੇ ਧਰਮਾਂ ਦੀ ਬਰਾਬਰੀ ਕਰਕੇ, ਸੰਸਕਾਰ ਆਦਿ ਵਿਅਰਥ ਹਨ। ਕਰਮ, ਵਿਛੋੜਾ, ਮਰਨ ਆਦਿ, ਸੰਗਤ ਜਾਂ ਵਿਛੋੜਾ—ਇਹਨਾਂ ਨਾਲ, ਸ਼ੂਦਰ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਹਨ। ਬੁਧੀ, ਤਾਕਤ, ਕੁਦਰਤ, ਧਰਮ, ਜਨਮ, ਦੌਲਤ, ਕਰਤਵ, ਪਾਪ-ਪੁੰਨ, ਸਰੀਰਕ ਗੁਣ, ਬੰਧਨ, ਰੋਕ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰੀਕੇ ਦੀ ਪੀੜਾ, ਸਜ਼ਾ ਜਾਂ ਬਿਨਾ ਸਜ਼ਾ, ਜ਼ਹਿਰ ਆਦਿ ਦੁੱਖ—ਸੱਤਵ, ਰਜਸ, ਤਮਸ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਪੀੜਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਕਫ, ਵਾਤ, ਪਿੱਤ ਆਦਿ ਭਿਆਨਕ ਬਿਮਾਰੀਆਂ, ਕਦੇ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਦੀ ਕਮੀ, ਅਮ੍ਰਿਤ ਤੇ ਵਿਸ਼, ਚੰਗਾ ਤੇ ਮਾੜਾ, ਸਿੰਗਾਰ, ਪ੍ਰੇਮ-ਇੱਛਾ ਦੇ ਕੰਮ, ਦੌਲਤ ਦੀ ਆਸ, ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਗਿਰਣ ਨਾਲ, ਮਨੁੱਖ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਥਿਤੀਆਂ ਨੂੰ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਆਪਣੇ ਲਾਭ ਤੇ ਨਫ਼ਰਤ, ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤੇ ਧਨ ਦੀ ਰੱਖਿਆ—ਇਹਨਾਂ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ। ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਉਲਝਣ, ਭੁੱਖ, ਕਮਜ਼ੋਰੀ, ਬਿਮਾਰੀ, ਪੀੜਾ ਦੇ ਤਰੀਕੇ, ਚਲਾਕੀ, ਖਾਲੀਪਣ, ਸ਼ਾਂਤੀ—ਅਣਉਚਿਤ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ, ਨੇੜੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਇਆ, ਝੂਠ ਬੋਲਿਆ, ਮਾੜਿਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲਿਆ, ਦਿਲੋਂ ਕਠੋਰ, ਪਰ-ਇਸਤਰੀ ਨਾਲ, ਨੀਚ ਕਰਮ, ਹਰ ਚੀਜ਼ ਖਾਣ ਵਾਲੇ, ਭਿਆਨਕ ਪਰਿਵਾਰ, ਮਾੜਾ ਚਲਣ, ਰਾਜਿਆਂ ਤੋਂ ਜੀਵਨ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲੇ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਵਾਲੇ, ਮਾੜਾ ਕਰਮ, ਦੌਲਤ ਵਾਲੇ ਪਰ ਮਾੜੇ ਦਿਲ ਵਾਲੇ—ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਜਿਵੇਂ ਹਿਰਣ ਮਾਰ ਕੇ ਕਪੜੇ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਬਹੁਤ ਮਾੜੇ ਲੋਕ ਕਰਮ ਕਰਕੇ ਮਾਸ ਖਾਂਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਲੋਕ ਵੇਦ ਦੀ ਵਾਦ-ਵਿਵਾਦ ਪੜ੍ਹਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਸਭ ਤੋਂ ਨੀਚ ਲੋਕ ਵੇਦ ਨੂੰ ਧੋਖੇ ਨਾਲ ਵੇਚਦੇ ਹਨ। ਧੋਖੇਬਾਜ਼, ਈਰਖਾ ਵਾਲੇ, ਲਾਲਚੀ, ਮੂਰਖ, ਨਸ਼ੇ ਵਿੱਚ, ਚਾਟੂ, ਮੰਗਤੇ, ਕਠੋਰ, ਕੰਜੂਸ, ਝਗੜਾ-ਪਸੰਦ, ਮਾੜੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਜੋ ਭਾੜੇ ਵਾਲਿਆਂ ਨਾਲ ਘੁੰਮਦੀਆਂ ਹਨ, ਝੂਠਾ ਮਾਣ ਕਰਦੇ, ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ, ਚੋਰੀ-ਕਲਹ ਦੇ ਮਾਹਰ, ਭਾੜੇ ਵਾਲੇ, ਕਠੋਰ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ, ਨਾ ਵੇਚਣ ਯੋਗ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵੇਚਣ ਵਾਲੇ, ਨਾ ਖਾਣ ਯੋਗ ਚੀਜ਼ਾਂ ਖਾਣ ਵਾਲੇ, ਸ਼ੂਦਰਾਂ ਦੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਨੀਚ ਲੋਕ, ਸੇਵਾ, ਪੜ੍ਹਾਈ, ਵਪਾਰ, ਖੇਤੀ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ, ਬਾਹਰੋਂ ਧਨ, ਅਨਾਜ, ਦੌਲਤ ਲੈਣ ਵਾਲੇ। ਗੁੱਸੇ ਤੋਂ ਉਪਜੀ ਅੰਦਰਲੀ ਬੁਰਾਈ, ਮਾੜੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ, ਇਹ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦੇ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਕਚ ਮਰਦਣ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਦੋਵਾਂ ਜਨਮ ਵਾਲੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਕਪੜੇ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦੇ, ਨਾ ਹੀ ਛੱਡਣ ਯੋਗ ਚੀਜ਼ਾਂ ਛੱਡਦੇ; ਫਿਰ ਉਹ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਕਿਵੇਂ ਅਧਿਆਪਕ ਹਨ? ਹਾਥੀ, ਕੁਸ਼ਤੀਬਾਜ਼, ਝੂਠਾ ਮਾਣ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਗੁੱਸੇ ਵਾਲੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕਰਤੂਤਾਂ ਕਠੋਰ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਸਿੰਘ ਪਸ਼ੂ ਮਾਰਦੇ ਹਨ—ਜਦੋਂ ਉਹ ਨਿਰਗ੍ਰੰਥ ਮুনি ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵਧੀਆ ਸਮਝ ਕੇ, ਗਰੀਬਾਂ ਤੇ ਵੈਰੀਆਂ ਨੂੰ ਹੇਠਾਂ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਸੰਸਾਰਕ ਜੀਵ, ਮਨ ਦੀ ਪੀੜਾ ਨਾਲ ਰੰਗੇ ਹੋਏ, ਮਾੜੀ ਜਾਤ, ਮਾੜਾ ਚਲਣ, ਦੁਖ ਨਾਲ, ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਹਨ। ਜੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸ਼ੂਦਰ ਔਰਤ ਨੂੰ ਕਾਮ-ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮਿਲਣ 'ਤੇ ਗਰਭ ਧਾਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਕਾਮ-ਇੱਛਾ ਵਾਲੇ ਮਰਦ-ਔਰਤਾਂ ਸ਼ੂਦਰਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਲਈ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਜਿਹੜੇ ਜਨਮ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ ਹਨ—ਗਾਂ, ਘੋੜੇ, ਉਠ, ਹਾਥੀ—ਉਹ ਵੱਖਰੀ ਜਾਤ ਵਿੱਚ ਗਰਭ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਭਾਵੇਂ ਖੁਸ਼ੀ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋਣ। ਜਿਵੇਂ ਬਲਦ ਗਾਂ ਨਾਲ, ਘੋੜਾ ਘੋੜੀ ਨਾਲ, ਉਠੀ ਉਠ ਨਾਲ, ਹਾਥਣ ਹਾਥੀ ਨਾਲ ਖੁਸ਼ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਵੱਖਰੀ ਜਾਤ ਦੀ ਔਰਤ ਮਰਦ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਗਰਭ ਨਹੀਂ ਧਾਰਦੀ, ਨਾ ਹੀ ਖੁਸ਼ੀ ਪਾਉਂਦੀ। ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖੀ ਔਰਤ ਜਾਨਵਰ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਗਰਭ ਨਹੀਂ ਧਾਰਦੀ, ਇਹ ਮਿਲਾਪ ਠੀਕ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਨੁੱਖੀ ਮਰਦ-ਔਰਤ ਦੇ ਮਿਲਣ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵੱਖਰਾ ਭੇਦ ਨਹੀਂ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਸ਼ੂਦਰ ਦਾ ਫਰਕ ਘਟ ਜਾਂਦਾ ਹੋਵੇ। ਸਿਰਫ਼ ਵੇਦ ਪੜ੍ਹਨ ਨਾਲ, ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ, ਬਹੁਤ ਮੂਰਖ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਵਿੱਚ, ਕੋਈ ਉਚਿਤ ਅਵਸਥਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ। ਸਰੀਰ ਅਤੇ ਜੀਵ, ਅਸ਼ੁਧ ਅਤੇ ਅਸਥਿਰ, ਰਾਗ-ਦਵੈਸ਼ ਆਦਿ ਦੁਸ਼ਟੀਆਂ ਨਾਲ ਪੀੜਤ, ਮਨ ਕੁੰਭੀ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਾਂਗ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦਾ, ਭਿਆਨਕ ਦੁਖ ਤੇ ਡਰ ਨਾਲ ਪੀੜਤ, ਅਧੂਰੇ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ, ਜਨਮ-ਮਰਨ-ਬੁਢਾਪਾ-ਸ਼ੋਕ-ਅਸ਼ੁਭ ਜੋੜ ਦੀ ਅੱਗ ਨਾਲ ਪੀੜਤ, ਨੀਚ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ, ਕੋਈ ਵੱਖਰਾ ਭੇਦ ਨਹੀਂ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਭੇਦ ਸਿਰਫ਼ ਰਵਾਇਤੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹੈ। ਬ੍ਰਾਹਮਣਤਾ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਨਾਲ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਣ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਪਤੀ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਮਿੱਠੀ ਬੋਲੀਆਂ ਤੇ ਨਸ਼ੇ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ, ਵੈਸ਼ਿਆ ਭਾੜੇ ਵਾਲਿਆਂ ਜਾਂ ਨੌਕਰਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਹੋਰ ਲੋਕ ਮਹਾ-ਪਾਪ ਕਰਕੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਤਾ ਤੋਂ ਹਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਕਰਕੇ, ਜਾਤ ਆਦਿ ਦਾ ਭੇਦ ਸਿਰਫ਼ ਮਨ-ਘੜੰਤ ਹੈ।
ਵਰ੍ਣਵਿਭਾਗਵਿਵੇਕਵਰ੍ਣਨਮ੍ ਬ੍ਰਹ੍ਮੋਵਾਚ ਹੇਯੋਪਾਦੇਯਤਤ੍ਤ੍ਵਜ੍ਞਾਸ੍ਤ੍ਯਕ੍ਤਾਨ੍ਯਾਯਪਥਾਗਮਾਃ । ਜਿਤੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਮਨੋਵਾਚਃ ਸਦਾਚਾਰਪਰਾਯਣਾਃ । । ੧ ਨਿਯਮਾਚਾਰਵृਤ੍ਤਸ੍ਥਾ ਹਿਤਾਨ੍ਵੇषਣਤਤ੍ਪਰਾਃ । ਸਂਸਾਰਰਕ੍ਸ਼ਣੋਪਾਯਕ੍ਰਿਯਾਯੁਕ੍ਤਮਨੋਰਥਾਃ । । ੨ ਸਮ੍ਯਗ੍ਦਰ੍ਸ਼ਨਸਮ੍ਪਨ੍ਨਾਃ ਸਮਾਧਿਸ੍ਥਾ ਹਤਕ੍ਰੁਧਃ । ਸ੍ਵਾਧ੍ਯਾਯਭਕ੍ਤਹृਦਯਾਸ੍ਤ੍ਯਕ੍ਤਸਙ੍ਗਾ ਵਿਮਤ੍ਸਰਾਃ । । ੩ ਵਿਸ਼ੋਕਾ ਵਿਮਦਾਃ ਸ਼ਾਨ੍ਤਾ ਸਰ੍ਵਪ੍ਰਾਣਿਹਿਤੈषਿਣਃ । ਸੁਖਦੁਃਖਸਮਾਲੋਕਾ ਵਿਵਿਕ੍ਤਸ੍ਥਾਨਵਾਸਿਨਃ । । ੪ ਵ੍ਰਤੋਪਯੁਕ੍ਤਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਾ ਧਾਰ੍ਮਿਕਾਃ ਪਾਪਭੀਰਵਃ । ਨਿਰ੍ਮਮਾ ਨਿਰਹਙ੍ਕਾਰਾ ਦਾਨਸ਼ੂਰਾ ਦਯਾਪਰਾਃ । । ੫ ਸਤ੍ਯਬ੍ਰਹ੍ਮਵਿਦਃ ਸ਼ਾਨ੍ਤਾ ਸਰ੍ਵਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰੇषੁ ਨਿष੍ਠਿਤਾਃ । ਸਰ੍ਵਲੋਕਹਿਤੋਪਾਯਪ੍ਰਵृਤ੍ਤੇਨ ਸ੍ਵਯਂਭੁਵਾ । । ੬ ਵਾਗੀਸ਼੍ਵਰੇਣ ਦੇਵੇਨ ਨਾਭੇਯੇਨ ਭਵਚ੍ਛਿਦਾ । ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਾ ਕृਤਮਰ੍ਯਾਦਾਸ੍ਤ ਏਵਂ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਾਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ । । ੭ ਮਹਾਤਪੋਧਨੈਰਾਰ੍ਯੈਃ ਸਰ੍ਵਸਤ੍ਤ੍ਵਾਭਯਪ੍ਰਦੈਃ । ਸਰ੍ਵਲੋਕਹਿਤਾਰ੍ਥਾਯ ਨਿਪੁਣਂ ਸੁਪ੍ਰਤਿष੍ਠਿਤਮ੍ । । ੮ ਵृਹਤ੍ਤ੍ਵਾਦ੍ਭਗਵਾਨ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਨਾਭੇਯਸ੍ਤਸ੍ਯ ਯੇ ਜਨਾਃ । ਭਕ੍ਤ੍ਯਾਸਕ੍ਤਾਃ ਪ੍ਰਪਨ੍ਨਾਸ਼੍ਚ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਾਸ੍ਤੇ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤਾਃ । । ੯ ਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਿਯਾਸ੍ਤੁ ਕ੍ਸ਼ਤਤ੍ਰਾਣਾਦ੍ਵੈਸ਼੍ਯਾ ਵਾਰ੍ਤਾਪ੍ਰਵੇਸ਼ਨਾਤ੍ । ਯੇ ਤੁ ਸ਼੍ਰੁਤੇਰ੍ਦ੍ਰੁਤਿਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਾਃ ਸ਼ੂਦ੍ਰਾਸ੍ਤੇਨੇਹ ਕੀਰ੍ਤਿਤਾਃ । । 1.44.੧੦ ਯੇ ਚਾਚਾਰਰਤਾਃ ਪ੍ਰਾਹੁਰ੍ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣ੍ਯਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਵਾਦਿਨਃ । ਤੇ ਤੁ ਫਲਂ ਪ੍ਰਸ਼ਂਸਨ੍ਤਿ ਯਤ੍ਸਦਾ ਮਨਸੇਪ੍ਸਿਤਮ੍ । । ੧੧ ਕ੍ਸ਼ਮਾ ਦਮੋ ਦਯਾ ਦਾਨਂ ਸਤ੍ਯਂ ਸ਼ੌਚਂ ਧृਤਿਰ੍ਘृਣਾ । ਮਾਰ੍ਦਵਾਰ੍ਜਵਸਨ੍ਤੋषਾਨਹਙ੍ਕਾਰਤਪਃਸ਼ਮਾਃ. । । ੧੨ ਧਰ੍ਮੋ ਜ੍ਞਾਨਮਪੈਸ਼ੁਨ੍ਯਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਚਰ੍ਯਮਮੂਢਤਾ । ਧ੍ਯਾਨਮਾਸ੍ਤਿਕ੍ਯਮਦ੍ਵੇषੋ ਵੈਰਾਗ੍ਯਂ ਚ ਸ਼ਮਾਤ੍ਮਤਾ । । ੧੩ ਪਾਪਭੀਰੁਤ੍ਵਮਸ੍ਤੇਯਮਮਾਤ੍ਸਰ੍ਯਮਤृष੍ਣਤਾ । ਨੈਃਸਙ੍ਗ੍ਯਂ ਗੁਰੁਸ਼ੁਸ਼੍ਰੂषਾ ਮਨੋਵਾਕ੍ਕਾਯ ਸਂਯਮਃ । । ੧੪ ਯ ਏਵਮ੍ਭੂਤਮਾਚਾਰਮਨੁਤਿष੍ਠਨ੍ਤਿ ਮਾਨਵਾਃ । ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣ੍ਯਂ ਪੁष੍ਕਲਂ ਤੇषਾਂ ਨਿਤ੍ਯਮੇਵ ਪ੍ਰਵਰ੍ਧਤੇ । । ੧੫ ਤੇ ਸ੍ਵਮਤਾਸ੍ਵਾਦਲਬ੍ਧਵਰ੍ਣਾਚਾਰਾ ਮਹੌਜਸਃ । ਸਰ੍ਵਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਾਵਿਰੋਧੇਨ ਪਵਿਤ੍ਰੀਕृਤਮਾਨਸਾਃ । । ੧੬ ਸਜ੍ਜਨਾਭਿਮਤਾਃ ਪ੍ਰਾਜ੍ਞਾਃ ਪੁਰਾਣਾਗਮਪਣ੍ਡਿਤਾਃ । ਗੀਤਗੀਤਾਗਮਾਚਾਰਾਃ ਸ੍ਮृਤਿਕਾਰਾਃ ਪਠਨ੍ਤਿ ਚ । । ੧੭ ਮਨ੍ਵਨ੍ਤਰੇषੁ ਸਰ੍ਵੇषੁ ਚਤੁਰ੍ਯੁਗਵਿਭਾਗਸ਼ਃ । ਵਰ੍ਣਾਸ਼੍ਰਮਾਚਾਰਕृਤਂ ਕਰ੍ਮ ਸਿਦ੍ਧ੍ਯਤ੍ਯਨੁਤ੍ਤਮਮ੍ । । ੧੮ ਸਂਸਿਦ੍ਧਾਯਾਂ ਤੁ ਵਾਰ੍ਤਾਯਾਂ ਤਤਸ੍ਤੇषਾਂ ਸ੍ਵਯਂ ਪ੍ਰਭੁਃ । ਮਰ੍ਯਾਦਾਂ ਸ੍ਥਾਪਯਾਮਾਸ ਯਥਾਰਬ੍ਧਂ ਪਰਸ੍ਪਰਮ੍ । । ੧੯ ਯੇ ਵੈ ਪਰਿਗृਹੀਤਾਰਸ੍ਤੇषਾਂ ਸਤ੍ਤ੍ਵਬਲਾਧਿਕਾਃ । ਇਤਰੇषਾਂ ਕ੍ਸ਼ਤਤ੍ਰਾਣਾਨ੍ਸ੍ਥਾਪਯਾਮਾਸ ਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਿਯਾਨ੍ । । 1.44.੨੦ ਉਪਤਿष੍ਠਨ੍ਤਿ ਯੇ ਤਾਨ੍ਵੈ ਯਾਚਨ੍ਤੋ ਨਰ੍ਮਦਾਃ ਸਦਾ । ਸਤ੍ਯਬ੍ਰਹ੍ਮ ਸਦਾਭੂਤਂ ਵਦਨ੍ਤੋ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਾਸ੍ਤੁ ਤੇ । । ੨੧ ਯੇ ਚਾਨ੍ਯੇਪ੍ਯਬਲਾਸ੍ਤੇषਾਂ ਵੈਸ਼੍ਯਕਰ੍ਮਣਿ ਸਂਸ੍ਥਿਤਾਃ । ਕੀਲਾਨਿ ਨਾਸ਼ਯਨ੍ਤਿ ਸ੍ਮ ਪृਥਿਵ੍ਯਾਂ ਪ੍ਰਾਗਤਨ੍ਦ੍ਰਿਤਾਃ । । ਵੈਸ਼੍ਯਾਨੇਵ ਤੁ ਤਾਨਾਹ ਕੀਨਾਸ਼ਾਨ੍ਵृਤ੍ਤਿਮਾਸ਼੍ਰਿਤਾਨ੍ । । ੨੨ ਸ਼ੋਚਨ੍ਤਸ਼੍ਵ ਦ੍ਰਵਨ੍ਤਸ਼੍ਚ ਪਰਿਚਰ੍ਯਾਸੁ ਯੇ ਨਰਾਃ । ਨਿਸ੍ਤੇਜਸੋऽਲ੍ਪਵੀਰ੍ਯਾਸ਼੍ਚ ਸ਼ੂਦ੍ਰਾਂਸ੍ਤਾਨਬ੍ਰਵੀਤ੍ਤੁ ਸਃ । । ੨੩ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਿਯਵਿਸ਼ਾਂ ਸ਼ੂਦ੍ਰਾਣਾਂ ਚ ਪਰਸ੍ਪਰਮ੍ । ਕਰ੍ਮਾਣਿ ਪ੍ਰਵਿਭਕ੍ਤਾਨਿ ਸ੍ਯਭਾਵਪ੍ਰਭਵੈਰ੍ਗੁਣੈਃ । । ੨੪ ਸ਼ਮਸ੍ਤਪੋ ਦਮਃ ਸ਼ੌਚਂ ਕ੍ਸ਼ਾਂਤਿਰਾਰ੍ਜਵਮੇਵ ਚ । ਜ੍ਞਾਨਂ ਵਿਜ੍ਞਾਨਮਾਸ੍ਤਿਕ੍ਯਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਕਰ੍ਮ ਸ੍ਵਭਾਵਜਮ੍ । । ੨੫ ਸ਼ੌਰ੍ਯਂ ਤੇਜੋ ਧृਤਿਰ੍ਦਾਕ੍ਸ਼੍ਯਂ ਯੁਦ੍ਧੇ ਚਾਪ੍ਯਪਲਾਯਨਮ੍ । ਦਾਨਮੀਸ਼੍ਵਰਭਾਵਸ਼੍ਚ ਕ੍ਸ਼ਾਤ੍ਰਂ ਕਰ੍ਮ ਸ੍ਵਭਾਵਜਮ੍ । । ੨੬ ਕृषਿਗੋਰਕ੍ਸ਼ਵਾਣਿਜ੍ਯਂ ਵੈਸ਼੍ਯਕਰ੍ਮ ਸ੍ਵਭਾਵਜਮ੍ । ਪਰਿਚਰ੍ਯਾਤ੍ਮਕਂ ਕਰ੍ਮ ਸ਼ੂਦ੍ਰਸ੍ਯਾਪਿ ਸ੍ਵਭਾਵਜਮ੍ । । ੨੭ ਯੋਗਸ੍ਤਪੋ ਦਯਾ ਦਾਨਂ ਸਤ੍ਯਂ ਧਰ੍ਮਸ਼੍ਰੁਤਿਰ੍ਘृਣਾ । ਜ੍ਞਾਨਂ ਵਿਜ੍ਞਾਨਮਾਸ੍ਤਿਕ੍ਯਮੇਤਦ੍ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਲਕ੍ਸ਼ਣਮ੍ । । ੨੮ ਸ਼ਿਖਾ ਜ੍ਞਾਨਮਯੀ ਯਸ੍ਯ ਪਵਿਤ੍ਰਂ ਚ ਤਪੋਮਯਮ੍ । ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣ੍ਯਂ ਪੁष੍ਕਲਂ ਤਸ੍ਯ ਮਨੁਃ ਸ੍ਵਾਯਮ੍ਭੁਵੋऽਬ੍ਰਵੀਤ੍ । । ੨੯ ਯਤ੍ਰ ਵਾ ਤਤ੍ਰ ਵਾ ਵਰ੍ਣੇ ਉਤ੍ਤਮਾਧਮਮਧ੍ਯਮਾਃ । ਨਿਵृਤ੍ਤਃ ਪਾਪਕਰ੍ਮੇਭ੍ਯੋ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਃ ਸ ਵਿਧੀਯਤੇ । । 1.44.੩੦ ਸ਼ੂਦ੍ਰੋऽਪਿ ਸ਼ੀਲਸਮ੍ਪਨ੍ਨੋ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਾਦਧਿਕੋ ਭਵੇਤ੍ । ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣੋ ਵਿਗਤਾਚਾਰਃ ਸ਼ੂਦ੍ਰਾਦ੍ਧੀਨਤਰੋ ਭਵੇਤ੍ । । ੩੧ ਨ ਸੁਰਾਂ ਸਨ੍ਧਯੇਦ੍ਯਸ੍ਤੁ ਆਪਣੇषੁ ਗृਹੇषੁ ਚ । ਨ ਵਿਕ੍ਰੀਣਾਤਿ ਚ ਤਥਾ ਸਚ੍ਛੂਦ੍ਰੋ ਹਿ ਸ ਉਚ੍ਯਤੇ । । ੩੨ ਯਦ੍ਯੇਕਾ ਸ੍ਫੁਟਮੇਵ ਜਾਤਿਰਪਰਾ ਕृਤ੍ਯਾਤ੍ਪਰਂ ਭੇਦਿਨੀ । ਯਦ੍ਵਾ ਵ੍ਯਾਹृਤਿਰੇਕਤਾਮਧਿਗਤਾ ਯਚ੍ਚਾਨ੍ਯਧਰ੍ਮਂ ਯਯੌ । । ਏਕੈਕਾਖਿਲਭਾਵਭੇਦਨਿਧਨੋਤ੍ਪਤ੍ਤਿਸ੍ਥਿਤਿਵ੍ਯਾਪਿਨੀ । ਕਿਂ ਨਾਸੌ ਪ੍ਰਤਿਪਤ੍ਤਿਗੋਚਰਪਥਂ ਯਾਯਾਦ੍ਵਿਭਕ੍ਤ੍ਯਾ ਨृਣਾਮ੍ । । ੩੩ ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀ ਭਵਿष੍ਯੇ ਮਹਾਪੁਰਾਣੇ ਸ਼ਤਾਰ੍ਦ੍ਧਸਾਹਸ੍ਰ੍ਯਾਂ ਸਂਹਿਤਾਯਾਂ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮੇ ਪਰ੍ਵਣਿ षष੍ਠੀਕਲ੍ਪੇ ਵਰ੍ਣਵਿਭਾਗਵਿਵੇਕਵਰ੍ਣਨਂ ਨਾਮ ਚਤੁਸ਼੍ਚਤ੍ਵਾਰਿਂਸ਼ੋऽਧ੍ਯਾਯਃ
ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਜਿਹੜੇ ਲੋਕ ਤਿਆਗ ਤੇ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੀ ਸੱਚੀ ਸਮਝ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਅਣਯਾਇਕ ਰਸਤੇ ਛੱਡ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ, ਮਨ ਤੇ ਬੋਲ ਕਾਬੂ ਕਰ ਲਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਸਦਾ ਚੰਗੇ ਚਲਣ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਹਨ, ਨਿਯਮ ਤੇ ਆਚਾਰ ਦੀ ਰੀਤ ਤੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਚੰਗੀ ਤਲਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਜੁੜੇ ਹਨ, ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਉਪਾਅ ਤੇ ਕਰਮ ਵਿਚ ਲੱਗੇ ਹਨ, ਸਹੀ ਦਰਸ਼ਨ ਵਾਲੇ, ਸਮਾਧੀ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ, ਗੁੱਸੇ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਪਾਠ ਤੇ ਭਗਤੀ ਵਾਲੇ, ਸੰਗਤ ਛੱਡ ਕੇ, ਈਰਖਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਦੁਖ-ਮਦ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਸ਼ਾਂਤ, ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਚਾਹੁੰਦੇ, ਸੁਖ-ਦੁਖ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਮੰਨਦੇ, ਅਲੱਗ ਥਾਂ ਤੇ ਵੱਸਦੇ, ਵ੍ਰਤ ਨਾਲ ਸਰੀਰ ਪਵਿੱਤਰ, ਧਾਰਮਿਕ, ਪਾਪ ਤੋਂ ਡਰਦੇ, ਮਮਤਾ ਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਦਾਨੀ, ਦਇਆਵਾਨ, ਸੱਚ ਤੇ ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਨ ਵਾਲੇ, ਸ਼ਾਂਤ, ਸਾਰੇ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਚਿਤ, ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਉਪਾਅ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਵਾਗੀਸ਼ਵਰ ਦੇਵ, ਨਾਭੀ ਦੇਵ, ਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਜੋ ਮਰਯਾਦਾ ਬਣਾਈ, ਉਹੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਮਹਾ-ਤਪਸੀ, ਆਰੀ, ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਡਰ-ਮੁਕਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ, ਨਿਪੁਣ ਤੇ ਮਜ਼ਬੂਤ, ਵੱਡਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਭਗਵਾਨ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਨਾਭੀ ਦੇਵ ਦੇ ਲੋਕ, ਭਗਤੀ ਤੇ ਲਗਨ ਵਾਲੇ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕਸ਼ਤਰੀ—ਕਸ਼ਤ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੇ, ਵੈਸ਼—ਵਪਾਰ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ, ਜਿਹੜੇ ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਤੋਂ ਡਰਦੇ, ਉਹ ਸ਼ੂਦਰ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਹੜੇ ਆਚਾਰ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਹਨ, ਬ੍ਰਹਮ-ਵਾਦੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬ੍ਰਾਹਮਣਤਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਫਲ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਮਨ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਕਸ਼ਮਾ, ਦਮ, ਦਇਆ, ਦਾਨ, ਸੱਚ, ਪਵਿੱਤਰਤਾ, ਧੀਰਜ, ਮਰਦਤਾ, ਸਿੱਧਾ-ਪਣ, ਸੰਤੋਖ, ਅਹੰਕਾਰ-ਰਹਿਤ, ਤਪ, ਸ਼ਾਂਤੀ—ਧਰਮ, ਗਿਆਨ, ਚਲਾਕੀ-ਰਹਿਤ, ਬ੍ਰਹਮਚਰਿਆ, ਮੂਰਖਤਾ-ਰਹਿਤ, ਧਿਆਨ, ਆਸਥਾ, ਨਫ਼ਰਤ-ਰਹਿਤ, ਵੈਰਾਗ, ਸ਼ਾਂਤ ਮਨ—ਪਾਪ ਤੋਂ ਡਰ, ਚੋਰੀ-ਰਹਿਤ, ਈਰਖਾ-ਰਹਿਤ, ਲਾਲਚ-ਰਹਿਤ, ਸੰਗਤ-ਰਹਿਤ, ਗੁਰੂ ਦੀ ਸੇਵਾ, ਮਨ-ਬੋਲ-ਸਰੀਰ ਤੇ ਕਾਬੂ—ਜਿਹੜੇ ਮਨੁੱਖ ਇਹ ਆਚਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣਤਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਵਧਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਮਤ ਤੇ ਆਚਾਰ ਵਾਲੇ, ਵੱਡੀ ਤਾਕਤ ਵਾਲੇ, ਸਾਰੇ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਨਾਲ ਵਿਰੋਧ-ਰਹਿਤ, ਪਵਿੱਤਰ ਮਨ ਵਾਲੇ, ਚੰਗੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪਸੰਦ, ਗਿਆਨਵਾਨ, ਪੁਰਾਣ-ਅਗਮ ਪੰਡਤ, ਗੀਤ-ਗੀਤਾਗਮ ਆਚਾਰ, ਸਮ੍ਰਿਤੀ-ਕਾਰ, ਪੜ੍ਹਦੇ ਹਨ। ਸਾਰੇ ਮਨਵੰਤਰਾ, ਚਾਰ ਯੁਗਾਂ ਵਿੱਚ, ਵਰਨ-ਆਸ਼੍ਰਮ ਆਚਾਰ ਦੇ ਕਰਮ, ਉੱਤਮ ਫਲ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਵਪਾਰ ਸਫਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਮਰਯਾਦਾ ਬਣਾਈ, ਜਿਵੇਂ ਪਰਸਪਰ ਕਰਮ। ਜਿਹੜੇ ਪਕੜੇ ਗਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤਾਕਤ ਵਧੀ, ਹੋਰਾਂ ਲਈ ਕਸ਼ਤ ਦੀ ਰੱਖਿਆ—ਕਸ਼ਤਰੀ ਬਣਾਏ। ਜਿਹੜੇ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ, ਮੰਗਦੇ, ਨਰਮਦਾਵਾਨ, ਸੱਚ ਤੇ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕਰਦੇ, ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਹਨ। ਹੋਰਾਂ ਦੀ ਤਾਕਤ ਘੱਟ, ਵੈਸ਼ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ, ਕਿਨਾਸ਼ਾ, ਵਪਾਰ ਤੇ ਆਸਰਾ—ਵੈਸ਼ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ। ਜਿਹੜੇ ਦੁਖੀ, ਦੌੜਦੇ, ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ, ਤਾਕਤ-ਰਹਿਤ, ਵਿਰਯ-ਰਹਿਤ, ਉਹ ਸ਼ੂਦਰ ਹਨ। ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਕਸ਼ਤਰੀ, ਵੈਸ਼, ਸ਼ੂਦਰ—ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਕਰਮ, ਕੁਦਰਤ ਤੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਵੱਖਰੇ ਹਨ। ਸ਼ਾਂਤੀ, ਤਪ, ਦਮ, ਪਵਿੱਤਰਤਾ, ਕਸ਼ਮਾ, ਸਿੱਧਾ-ਪਣ, ਗਿਆਨ, ਵਿਗਿਆਨ, ਆਸਥਾ—ਬ੍ਰਹਮ ਕਰਮ ਕੁਦਰਤੀ। ਸ਼ੌਰ, ਤਾਕਤ, ਧੀਰਜ, ਚਲਾਕੀ, ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਡਰ-ਰਹਿਤ, ਦਾਨ, ਇਸ਼ਵਰ-ਭਾਵ—ਕਸ਼ਤਰੀ ਕਰਮ ਕੁਦਰਤੀ। ਖੇਤੀ, ਗੋ-ਰੱਖਿਆ, ਵਪਾਰ—ਵੈਸ਼ ਕਰਮ ਕੁਦਰਤੀ। ਸੇਵਾ—ਸ਼ੂਦਰ ਕਰਮ ਕੁਦਰਤੀ। ਯੋਗ, ਤਪ, ਦਇਆ, ਦਾਨ, ਸੱਚ, ਧਰਮ, ਸ਼੍ਰੁਤੀ, ਮਰਦਤਾ, ਗਿਆਨ, ਵਿਗਿਆਨ, ਆਸਥਾ—ਇਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੀ ਪਹਚਾਣ। ਜਿਸ ਦੀ ਚੋਟੀ ਗਿਆਨਮਈ, ਪਵਿੱਤਰ, ਤਪਮਈ, ਉਸ ਦੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣਤਾ ਵਧੀ, ਮਨੁ ਨੇ ਕਿਹਾ। ਕਿਸੇ ਵੀ ਵਰਨ ਵਿੱਚ, ਉੱਤਮ, ਮਧਯਮ, ਨੀਚ, ਪਾਪ ਕਰਮ ਛੱਡ ਕੇ, ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਮੰਨਾ ਜਾਂਦਾ। ਸ਼ੂਦਰ ਵੀ ਚੰਗਾ ਚਲਣ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੋ ਸਕਦਾ; ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਆਚਾਰ-ਰਹਿਤ ਹੋਵੇ, ਸ਼ੂਦਰ ਤੋਂ ਨੀਚ ਹੋ ਸਕਦਾ। ਜੋ ਨਾਂ ਸ਼ਰਾਬ ਪੀਵੇ, ਨਾਂ ਘਰ-ਬਾਜ਼ਾਰ ਵਿੱਚ ਵੇਚੇ, ਉਹ ਚੰਗਾ ਸ਼ੂਦਰ ਹੈ। ਜੇ ਇੱਕ ਜਾਤ ਸਪਸ਼ਟ, ਦੂਜੀ ਕਰਮ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ, ਜੇ ਵੱਖਰੀ ਬੋਲ, ਇੱਕਤਾ ਪਾਈ, ਜੇ ਹੋਰ ਧਰਮ, ਇੱਕ-ਇੱਕ ਭਾਵ-ਭੇਦ, ਉਤਪਤੀ, ਸਥਿਤੀ, ਫੈਲ, ਕੀ ਉਹ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੀ ਪਹਚਾਣ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ?
ਕਾਰ੍ਤਿਕੇਯਵਰ੍ਣਨਮ੍ ਬ੍ਰਹ੍ਮੋਵਾਚ ਇਦਂ ਸ਼੍ਰੁਣੁ ਮਯਾਖ੍ਯਾਤਂ ਤਰ੍ਕਪੂਰ੍ਵਮਿਦਂ ਵਚਃ । ਯੁष੍ਮਾਕਂ ਸਂਸ਼ਯੇ ਜਾਤੇ ਕृਤੇ ਵੈ ਜਾਤਿਕਰ੍ਮਣੋਃ । । ੧ ਪੁਨਰ੍ਵਚ੍ਮਿ ਨਿਬੋਧਧ੍ਵਂ ਸਮਾਸਾਨ੍ਨ ਤੁ ਵਿਸ੍ਤਰਾਤ੍ । ਸਂਸਿਦ੍ਧਿਂ ਯਾਨ੍ਤਿ ਮਨੁਜਾ ਜਾਤਿਕਰ੍ਮਸਮੁਚ੍ਚਯਾਤ੍ । । ੨ ਸਿਦ੍ਧਿਂ ਗਚ੍ਛੇਦ੍ਯਥਾ ਕਾਰ੍ਯਂ ਦੈਵਕਰ੍ਮਸਮੁਚ੍ਚਯਾਤ੍ । ਏਵਂ ਸਂਸਿਦ੍ਧਿਮਾਯਾਤਿ ਪੁਰੁषੋ ਜਾਤਿਕਰ੍ਮਣੋਃ । । ੩ ਇਤ੍ਯੇਵਮੁਕ੍ਤਵਾਨ੍ਪੂਰ੍ਵਂ ਸ਼ਿष੍ਯਾਣਾਂ ਬੋਧਨੇ ਪੁਰਾ । ਯੋਗੀਸ਼੍ਵਰੋ ਮਹਾਤੇਜਾਃ ਸਮਾਸਾਨ੍ਨ ਤੁ ਵਿਸ੍ਤਰਾਤ੍ । । ੪ ਸੁਮਨ੍ਤੁਰੁਵਾਚ ਇਤਿ ਪृष੍ਟਃ ਪੁਰਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ऋषੀਨ੍ਪ੍ਰੋਵਾਚ ਭਾਰਤ । ਸਵਿਤਰ੍ਕਮਿਦਂ ਵਾਕ੍ਯਂ ਵਿਪ੍ਰਰ੍षੇ ਜਾਤਿਕਰ੍ਮਣੋਃ । । ੫ ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਤ੍ਵਯਾ ਮਹਾਬਾਹੋ ਨ ਕਾਰ੍ਯੋ ਵਿਸ੍ਮਯੋ ਨृਪ । ਕਾਰ੍ਤਿਕੇਯਂ ਪ੍ਰਤਿ ਸਦਾ ਦੇਵਾਨਾਂ ਦੁਰ੍ਵਿਦਾ ਗਤਿਃ । । ੬ ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਭਵਿष੍ਯੇ ਮਹਾਪੁਰਾਣੇ ਸ਼ਤਾਰ੍ਧਸਾਹਹਸ੍ਰ੍ਯਾਂ ਸਂਹਿਤਾਯਾਂ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮੇ ਪਰ੍ਵਣਿ षष੍ਠੀਕਲ੍ਪੇ ਕਾਰ੍ਤਿਕੇਯਵਰ੍ਣਨਂ ਨਾਮ ਪਞ੍ਚਚਤ੍ਵਾਰਿਂਸ਼ੋऽਧ੍ਯਾਯਃ
ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਸੁਣੋ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਤਰਕ ਨਾਲ ਇਹ ਗੱਲ ਦੱਸ ਰਿਹਾ ਹਾਂ; ਜਾਤ ਤੇ ਕਰਮ ਦੇ ਸੰਦੇਹ ਉੱਤੇ। ਮੁੜ ਸੁਣੋ, ਮੈਂ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ, ਵਿਸਥਾਰ ਨਹੀਂ: ਮਨੁੱਖ ਜਾਤ ਤੇ ਕਰਮ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਨਾਲ ਸਫਲਤਾ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਕਰਮ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਨਾਲ ਫਲ ਮਿਲਦਾ, ਤਿਵੇਂ ਮਨੁੱਖ ਜਾਤ ਤੇ ਕਰਮ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਨਾਲ ਸਫਲਤਾ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ, ਯੋਗੀਸ਼ਵਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸ਼ਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ, ਵਿਸਥਾਰ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਗੱਲ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਸੁਮੰਤੁ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਭਾਰਤ, ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਜਾਤ ਤੇ ਕਰਮ ਦੀ ਗੱਲ ਤਰਕ ਨਾਲ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ। ਇਸ ਲਈ, ਮਹਾਬਾਹੂ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਕਰਮ ਤੇ ਜਾਤ ਦੀ ਗੱਲ ਤੇ ਹੈਰਾਨੀ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ; ਕārtਿਕੇਯ ਦੀ ਗਤੀ ਸਦਾ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਅਗੋਚਰੀ ਹੈ।
ਬ੍ਰਹ੍ਮਪਰ੍ਵਵਰ੍ਣਨਮ੍ ਸੁਮਨ੍ਤੁਰੁਵਾਚ ਯੇਯਂ ਭਾਦ੍ਰਪਦੇ ਮਾਸਿ षष੍ਠੀ ਚ ਭਰਤਰ੍षਭ । ਸੁਪੁਣ੍ਯੇਯਂ ਪਾਪਹਰਾ ਸ਼ਿਵਾ ਸ਼ਾਨ੍ਤਾ ਗੁਹਪ੍ਰਿਯਾ । । ੧ ਸ੍ਨਾਨਦਾਨਾਦਿਕਂ ਸਰ੍ਵਂ ਯਸ੍ਯਾਮਕ੍ਸ਼ਯ੍ਯਮੁਚ੍ਯਤੇ । ਯੇऽਸ੍ਯਾਂ ਪਸ਼੍ਯਨ੍ਤਿ ਗਾਙ੍ਗੇਯਂ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਾਪਥਮਾਸ਼੍ਰਿਤਮ੍ । । ੨ ਬ੍ਰਹ੍ਮਹਤ੍ਯਾਦਿਭਿਃ ਪਾਪੈਰ੍ਮੁਚ੍ਯਨ੍ਤੇ ਨਾਤ੍ਰ ਸਂਸ਼ਯਃ । ਤਸ੍ਮਾਦਸ੍ਯਾਂ ਸਦਾ ਪਸ਼੍ਯੇਤ੍ਕਾਰ੍ਤ੍ਤਿਕੇਯਂ ਨृਪੋਤ੍ਤਮ । । ੩ ਪੂਜਯਨ੍ਤਿ ਗੁਹਂ ਯੇऽਸ੍ਯਾਂ ਨਰਾ ਭਕ੍ਤਿਸਮਨ੍ਵਿਤਾਃ । ਪ੍ਰਾਪ੍ਯੇਹ ਤੇ ਸੁਖਾਨ੍ਕਾਮਾਨ੍ਗਚ੍ਛਨ੍ਤੀਨ੍ਦ੍ਰਸਲੋਕਤਾਮ੍ । । ੪ ਯਸ੍ਤੁ ਕਾਰਯਤੇ ਵੇਸ਼੍ਮ ਸੁਦृਢਂ ਸੁਪ੍ਰਤਿष੍ਠਿਤਮ੍ । ਦਾਰ੍ਵਂ ਸ਼ੈਲਮਯਂ ਚਾਪਿ ਭਕ੍ਤਯਾ ਸ਼੍ਰਦ੍ਧਾਸਮਨ੍ਵਿਤਃ । । ਗਾਙ੍ਗੇਯਂ ਯਾਨਮਾਰੁਹ੍ਯ ਗਚ੍ਛੇਦ੍ਗਾਙ੍ਗੇਯਸਦ੍ਮ ਵੈ । । ੫ ਸਮ੍ਮਾਰ੍ਜਨਾਦਿ ਯਃ ਕਰ੍ਮ ਕੁਰ੍ਯਾਦ੍ਗੁਹਗृਹੇ ਨਰਃ । ਧ੍ਵਜਸ੍ਯਾਰੋਪਣਂ ਰਾਜਨ੍ਸ ਗਚ੍ਛੇਦ੍ਰੁਦ੍ਰਸਦ੍ਮ ਵੈ । । ੬ ਚਨ੍ਦਨਾਗਰੁਕਰ੍ਪੂਰੈਰ੍ਯਸ਼੍ਚ ਪੂਜਯਤੇ ਗੁਹਮ੍ । ਗਜਾਸ਼੍ਵਰਥਯਾਨਾਢ੍ਯਂ ਸੈਨਾਪਤ੍ਯਮਵਾਪ੍ਨੁਤੇ । । ੭ ਰਾਜ੍ਞਾਂ ਪੂਜ੍ਯਃ ਸਦਾ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਃ ਕਾਰ੍ਤਿਕੇਯੋ ਮਹੀਪਤੇ । ਕਾਰ੍ਤ੍ਤਿਕੇਯਮृਤੇ ਨਾਨ੍ਯਂ ਰਾਜ੍ਞਾਂ ਪੂਜ੍ਯਂ ਪ੍ਰਚਕ੍ਸ਼ਤੇ । । ੮ ਸਙ੍ਗ੍ਰਾਮਂ ਗਚ੍ਛਮਾਨੋ ਯਃ ਪੂਜਯੇਤ੍ਕृਤ੍ਤਿਕਾਸੁਤਮ੍ । ਸ ਸ਼ਤ੍ਰੁਂ ਜਯਤੇ ਵੀਰ ਯਥੇਨ੍ਦ੍ਰੋ ਦਾਨਵਾਨ੍ਰਣੇ । । ੯ ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਸਰ੍ਵਪ੍ਰਯਤ੍ਨੇਨ ਪੂਜਯੇਚ੍ਛਙ੍ਕਾਰਾਤ੍ਮਜਮ੍ । ਪੂਜਮਾਨਸ੍ਤੁ ਤਂ ਭਕ੍ਤ੍ਯਾ ਚਮ੍ਪਕੈਰ੍ਵਿਵਿਧੈਰ੍ਨृਪ । । ਮੁਚ੍ਯਤੇ ਸਰ੍ਵਪਾਪੇਭ੍ਯਸ੍ਤਦਾ ਗਚ੍ਛੇਚ੍ਛਿਵਾਲਯਮ੍ । । 1.46.੧੦ ਤੈਲਂ षष੍ਠ੍ਯਾਂ ਨ ਭੁਞ੍ਜੀਤ ਨ ਦਿਵਾ ਕੁਰੁਨਨ੍ਦਨ । ਯਸ੍ਤੁ षष੍ਠ੍ਯਾਂ ਨਰੋ ਨਕ੍ਤਂ ਕੁਰ੍ਯਾਦ੍ਧਿ ਭਰਤਰ੍षਭ । । ਸਰ੍ਵਪਾਪੈਃ ਸ ਨਿਰ੍ਮੁਕ੍ਤੋ ਗਾਙ੍ਗੇਯਸ੍ਯ ਸਦੋ ਵ੍ਰਜੇਤ੍ । । ੧੧ ਤ੍ਰਿਕृਤ੍ਵੋ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਾਮਾਸ਼ਾਂ ਗਤ੍ਵਾ ਯਃ ਸ਼੍ਰਦ੍ਧਯਾਨ੍ਵਿਤਃ । ਪੂਜਯੇਦ੍ਦੇਵਦੇਵੇਸ਼ਂ ਸ ਗਚ੍ਛੇਚ੍ਛਾਨ੍ਤਿਮਨ੍ਦਿਰਮ੍ । । ੧੨ ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਭਵਿष੍ਯੇ ਮਹਾਪੁਰਾਣੇ ਸ਼ਤਾਰ੍ਦ੍ਧਸਾਹਸ੍ਰ੍ਯਾਂ ਸਂਹਿਤਾਯਾਂ षष੍ਠੀਕਲ੍ਪੇ ਕਾਰ੍ਤ੍ਤਿਕੇਯਮਾਹਾਤ੍ਮਯਵਰ੍ਣਨਂ ਨਾਮ षਟ੍ਚਤ੍ਵਾਰਿਂਸ਼ੋऽਧ੍ਯਾਯਃ
ਸੁਮੰਤੁ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਭਾਦਰਪਦ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਛਠੀ, ਭਾਰਤ, ਇਹ ਬਹੁਤ ਪਵਿੱਤਰ, ਪਾਪ ਨਾਸ਼ਕ, ਸ਼ਾਂਤ ਤੇ ਗੁਹਾ-ਪਸੰਦ ਹੈ। ਇਸ ਦਿਨ ਸਨਾਨ, ਦਾਨ ਆਦਿ ਸਭ ਕੁਝ ਅਖੰਡ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੜੇ ਇਸ ਦਿਨ ਗੰਗਾ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਪਾਸੇ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਾ-ਹਤਿਆ ਆਦਿ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਲਈ, ਨ੍ਰਿਪ ਉੱਤਮ, ਇਸ ਦਿਨ ਕārtਿਕੇਯ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੜੇ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਗੁਹਾ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਇੱਥੇ ਸੁਖ ਤੇ ਇੱਛਾ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਇੰਦਰ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਹੜਾ ਭਗਤੀ ਤੇ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਮਜ਼ਬੂਤ, ਚੰਗਾ ਘਰ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ—ਲੱਕੜ ਜਾਂ ਪੱਥਰ ਦਾ—ਗੰਗਾ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਗੰਗਾ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਗੁਹਾ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਸਫਾਈ ਆਦਿ ਕਰਦਾ, ਧਵਜ ਚੜ੍ਹਾਉਂਦਾ, ਉਹ ਰੁਦਰ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਚੰਦਨ, ਅਗਰ, ਕਪੂਰ ਨਾਲ ਗੁਹਾ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ, ਉਹ ਹਾਥੀ, ਘੋੜੇ, ਰਥ, ਫੌਜ ਦਾ ਸੈਨਾਪਤੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰਾਜਿਆਂ ਲਈ ਕārtਿਕੇਯ ਹਮੇਸ਼ਾ ਪੂਜਾ ਯੋਗ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਕārtਿਕੇਯ ਤੋਂ ਬਿਨਾ, ਹੋਰ ਕੋਈ ਰਾਜਿਆਂ ਲਈ ਪੂਜਾ ਯੋਗ ਨਹੀਂ। ਜਿਹੜਾ ਜੰਗ 'ਤੇ ਜਾਂਦਾ ਹੋਏ ਕ੍ਰਿਤਿਕਾ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ, ਉਹ ਵਿਰੋਧੀ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲੈਂਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਇੰਦਰ ਨੇ ਦਾਨਵਾਂ ਨੂੰ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਜਿੱਤਿਆ। ਇਸ ਲਈ, ਹਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਸ਼ੰਕਾਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਕੈਂਪਕ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ, ਤੇ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ। ਛਠੀ ਨੂੰ ਤੇਲ ਨਹੀਂ ਖਾਣਾ, ਨਾ ਦਿਨ ਵਿੱਚ, ਭਾਰਤ; ਜਿਹੜਾ ਛਠੀ ਨੂੰ ਰਾਤ ਨੂੰ ਉਪਵਾਸ ਕਰਦਾ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ, ਤੇ ਗੰਗਾ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਤਿੰਨ ਵਾਰੀ ਦੱਖਣੀ ਪਾਸੇ ਜਾਂਦਾ, ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਦੇਵ-ਦੇਵੇਸ਼ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ, ਉਹ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੇ ਮੰਦਰ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ।
ਸ਼ਾਕਾ ਸਪਤਮੀ ਵਰਤ ਦੀ ਵਰਣਨਾ
ਦਕ੍ਸ਼ੋ ਵਿਜ੍ਞਾਯ ਤਤ੍ਸਰ੍ਵਂ ਮਾਰ੍ਤਣ੍ਡਮਿਦਮਾਹ ਵੈ । । ੨੭ ਰੂਪਂ ਨ ਪਸ਼੍ਯਤੀ ਤੁਭ੍ਯਂ ਸਾ ਭਾਰ੍ਯਾ ਉਤ੍ਤਰਾਨ੍ਗਤਾ । । ੨੮ ਰੂਪਂ ਤੇ ਪ੍ਰਕਟਿष੍ਯਾਮਿ ਯਦਿ ਸ਼ਕ੍ਸ਼੍ਯਸਿ ਵੇਦਨਾਮ੍ । ਅਸੌ ਪ੍ਰੋਵਾਚ ਸ਼ਕ੍ਸ਼੍ਯੇऽਹਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ੀ ਕੁਰੁ ਮੇ ਵਪੁਃ । । ੨੯ ਅਥ ਸਸ੍ਮਾਰ ਤਕ੍ਸ਼ਾਣਂ ਸ੍ਮृਤ ਏਵਾਜਗਾਮ ਸਃ । ਪ੍ਰੋਵਾਚ ਦਕ੍ਸ਼ਸ੍ਤਕ੍ਸ਼ਾਣਂ ਮਾਰ੍ਤਣ੍ਡਂ ਵੈ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਯ । । 1.47.੩੦ ਤਕ੍ਸ਼ਾ ਪ੍ਰੋਵਾਚ ਮਾਰ੍ਤਣ੍ਡਂ ਵੇਦਨਾ ਵਿਸਹਿष੍ਯਸੇ । ਵਿਸਹਿष੍ਯੇਥ ਪ੍ਰੋਵਾਚ ਤਕ੍ਸ਼ਾਣਂ ਦਕ੍ਸ਼ਚੋਦਿਤਃ । । ੩੧ ਅਥ ਤਕ੍ਸ਼ਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਂ ਵੈ ਤਸ੍ਯ ਰੂਪਂ ਵਿਭਾਵਸੌ । ਮੁਖਾਦਾਰਭ੍ਯ ਪਾਦਾਨ੍ਤਂ ਤਤਕ੍ਸ਼ਕਰਣੈਃ ਸ੍ਵਕੈਃ । । ਕਿਰਣੈਸ੍ਤੁਦ੍ਯਮਾਨੇषੁ ਤਸ੍ਯਾਙ੍ਗੇषੁ ਪੁਨਃ ਪੁਨਃ । ਕ੍ਸ਼ਣੇਕ੍ਸ਼ਣੇ ਮੂਰ੍ਛਯਤਿ ਮਾਰ੍ਤਣ੍ਡੋ ਵੇਦਨਾਤੁਰਃ । । ੩੨ ਤਸ੍ਯ ਸ਼ਾਪਭਯਾਤ੍ਤਕ੍ਸ਼ਾ ਪਾਦੌ ਗੁਲ੍ਫਾਦਿਯਾਵਤਃ । ਚਕਾਰਾਥੋ ਨਿਰਾਕਾਰਾ ਅਙ੍ਗੁਲ੍ਯੋ ਨ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਯਤ੍ । । ੩੩ ਪਰ੍ਯਾਪ੍ਤਂ ਤਕ੍ਸ਼ਕਰ੍ਮੇਦਂ ਵੇਦਨਾ ਮਮ ਬਾਧਤੇ । ਤਕ੍ਸ਼ਾ ਪ੍ਰੋਵਾਚ ਮਾਰ੍ਤਣ੍ਡਂ ਵੇਦਨਾਂ ਜਹਿ ਗੋਪਤੇ । । ੩੪ ਕਰਵੀਰਸ੍ਯ ਪੁष੍ਪਾਣਿ ਰਕ੍ਤਚਨ੍ਦਨਮੇਵ ਚ । ਕਰਾਦਾਰਭ੍ਯ ਗਾਤ੍ਰਾਣਿ ਵਿਲਿਮ੍ਪੇ ਦੇਹਜਾਨਿ ਤੇ । । ੩੫ ਤਤ੍ਤਤ੍ਕृਤਂ ਤਥਾ ਤੇਨ ਸ ਰੁਜਂ ਤ੍ਯਕ੍ਤਵਾਨ੍ਰਵਿਃ । ਅਤਸ਼੍ਚੇਮਾਨਿ ਚੇष੍ਟਾਨਿ ਮਾਰ੍ਤਣ੍ਡਸ੍ਯੇਹ ਭੂਪਤੇ । । ੩੬ ਕਰਵੀਰਸ੍ਯ ਪੁष੍ਪਾਣਿ ਤਥਾ ਵੈ ਰਕ੍ਤਚਨ੍ਦਨਮ੍ । ਇਦਮਾਹ ਪੁਰਾ ਦੇਵੋ ਹ੍ਯਨੂਰੋਰਗ੍ਰਤੋ ਨृਪ । । ੩੭ ਕਰਵੀਰਸ੍ਯ ਪੁष੍ਪਾਣਿ ਰਕ੍ਤਚਨ੍ਦਨਮੇਵ ਹਿ । ਇਤਿਹਾਸਪੁਰਾਣਾਭ੍ਯਾਂ ਸੁਪਰ੍ਣਗੁਗ੍ਗੁਲਂ ਤਥਾ । । ੩੮ ਯਃ ਪ੍ਰਯਚ੍ਛਤਿ ਮੇ ਭਕ੍ਤ੍ਯਾ ਸ ਮੇ ਪ੍ਰਾਣਾਨ੍ਪ੍ਰਯਚ੍ਛਤਿ । ਤਸ੍ਮਾਨ੍ਨ ਦੇਯਮਨ੍ਯਨ੍ਮੇ ਭਕ੍ਤਿਯੁਕ੍ਤੇਨ ਜਾਨਤਾ । । ੩੯ ਮਾਰ੍ਤਣ੍ਡਸ੍ਯਾਣ੍ਡਜਂ ਤੇਜੋ ਗृਹੀਤ੍ਵਾ ਕਿਲ ਭਾਰਤ । ਚਕਾਰ ਵਜ੍ਰਮਜਰਂ ੧ ਸ਼ਤ੍ਰੁਲੇਖਾਦਿਨਾਸ਼ਨਮ੍ । । 1.47.੪੦ ਮਾਰ੍ਤਣ੍ਡਃ ਪਰਿਤੁष੍ਟੋऽਭੂਲ੍ਲਬ੍ਧ੍ਵਾ ਰੂਪਂ ਗਤਵ੍ਯਥਃ । ਜਗਾਮ ਸ ਕੁਰੂਨ੍ਵੇਗਾਤ੍ਸ੍ਵਭਾਰ੍ਯਾਦਰ੍ਸ਼ਨੋਤ੍ਸੁਕਃ । । ੪੧ ਮृਗਮਧ੍ਯਗਤਾਂ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਵਡਵਾਰੂਪਧਾਰਿਣੀਮ੍ । ਅਸ਼੍ਵਰੂਪਂ ਤਤਃ ਕृਤ੍ਵਾ ਸ੍ਵਭਾਰ੍ਯਾਮਧਿਰੁਹ੍ਯ ਸਃ । । ਅਵਾਸृਜਤ੍ਸ੍ਵਕਂ ਤੇਜੋ ਵੇਗੇਨਾਰੁਹ੍ਯ ਸੋऽਸ਼੍ਵਵਤ੍ । ।੪ ੨ ਪਰਪੁਰੁषਾਸ਼ਙ੍ਕਯਾ ਸਾ ਸ੍ਥਿਤਾ ਦੇਵਸ੍ਯ ਸਂਮੁਖੀ । ਤੇਜੋ ਨਾਸਾਪੁਟਾਭ੍ਯਾਂ ਤੁ ਯੁਗਪਤ੍ਸਾਕ੍ਸ਼ਿਪਤ੍ਪੁਨਃ । ।੪ ੩ ਤਤ੍ਰ ਜਾਤੌ ਦੇਵਭਿषਜੌ ਨਾਸਤ੍ਯਾਵਸ਼੍ਵਿਨਾਵਿਤਿ । ਰੇਤਸੋऽਨ੍ਤੇ ਤੁ ਰੇਵਨ੍ਤੋ ਵਿਰੋਚਨਸੁਤੋ ਮਹਾਨ੍ । । ੪੪ ਤਪਤੀ ਸ਼ਨਿਸ਼੍ਚ ਸਾਵਰ੍ਣਿਸ਼੍ਛਾਯਾਪਤ੍ਯਾਨਿ ਵੈ ਵਿਦੁਃ । ਯਮੁਨਾ ਯਮਸ਼੍ਚ ਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤੌ ਸਂਜ੍ਞਾ ੨ ਯਾਸ਼੍ਚ ਤਥਾਤ੍ਮਜੌ । । ੪੫ ਭਾਰ੍ਯਾ ਲਬ੍ਧਾ ਵਪੁਰ੍ਦਿਵ੍ਯਂ ਤਥਾ ਪੁਤ੍ਰਾਸ਼੍ਚ ਭਾਰਤ । ਸਪ੍ਤਮ੍ਯਾਂ ਦੇਵਦੇਵਸ੍ਯ ਸਰ੍ਵਮੇਵਮਿਦਂ ਯਤਃ । । ਅਨੇਨ ਕਾਰਣੇਨੇष੍ਟਾ ਸਦਾ ਦੇਵਸ੍ਯ ਸਪ੍ਤਮੀ । । ੪੬ ਸਪ੍ਤਮ੍ਯਾਂ ਸੋਪਵਾਸਸ੍ਤੁ ਰਾਤ੍ਰੌ ਭੁਞ੍ਜੀਤ ਯੋ ਨਰਃ । ਕृਤ੍ਵੋਪਵਾਸਂ षष੍ਠ੍ਯਾਂ ਤੁ ਪਞ੍ਚਮ੍ਯਾਮੇਕਕਾਲਭੁਕ੍ । । ੪੭ ਦਤ੍ਤ੍ਵਾ ਸੁਸਂਸ੍ਕृਤਂ ਸ਼ਾਕਂ ਭਕ੍ਸ਼੍ਯਭੋਜ੍ਯੈਃ ਸਮਨ੍ਵਿਤਮ੍ । ਦੇਵਾਯ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣੇਭ੍ਯਸ਼੍ਚ ਰਾਤ੍ਰੌ ਭੁਞ੍ਜੀਤ ਵਾਗ੍ਯਤਃ । । ੪੮ ਯਾਵਜ੍ਜੀਵਂ ਨਰਃ ਕਸ਼੍ਚਿਦ੍ਵ੍ਰਤਮੇਤਚ੍ਚਰੇਦਿਤਿ । ਤਸ੍ਯ ਸ਼੍ਰੀਰ੍ਵਿਜਯਸ਼੍ਚੈਵ ਤ੍ਰਿਵਰ੍ਗਸ਼੍ਚਾਪਿ ਵਰ੍ਧਤੇ । । ੪੯ ਮृਤਸ਼੍ਚ ਸ੍ਵਰ੍ਗਮਾਯਾਤਿ ੧ ਵਿਮਾਨਵਰਮਾਸ੍ਥਿਤਃ । ਸੂਰ੍ਯਲੋਕੇ ਸ ਰਮਤੇ ਮਨ੍ਵਨ੍ਤਰਗਣਾਨ੍ਬਹੂਨ੍ । । ਇਹ ਚਾਗਤ੍ਯ ਕਾਲਾਨ੍ਤੇ ਨृਪਃ ਸ਼ਾਨ੍ਤਿ ਸਮਨ੍ਵਿਤਃ । । 1.47.੫੦ ਪੁਤ੍ਰਪੌਤ੍ਰੈਃ ਪਰਿਵृਤੋ ਦਾਤਾ ਸ੍ਯਾਨ੍ਨृਪਤਿਸ਼੍ਚਿਰਮ੍ । ਭੁਨਕ੍ਤਿ ਹਿ ਧਰਾਂ ਰਾਜਨ੍ਵਿਗ੍ਰਹੈਸ਼੍ਚਾਜਿਤਃ ਪਰੈ । । ੫੧ ਯੇ ਨਰਾ ਰਾਜਸ਼ਾਰ੍ਦੂਲ ਸ਼ਾਕਾਹਾਰੇਣ ਸਪ੍ਤਮੀਮ੍ । ਉਪੋष੍ਯ ਲਬ੍ਧਂ ਤਤ੍ਤੀਰ੍ਥਂ ਪਿਤ੍ਰ੍ਯਂ ਵੈ ਰਾਜਸਂਜ੍ਞਿਕਮ੍ । । ੫੨ ਕੁਰੁਣਾ ਤਵ ਪੂਰ੍ਵੇਣ ਸ਼ਾਕਾਹਾਰੇਣ ਸਪ੍ਤਮੀਮ੍ । ਧਰ੍ਮਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਂ ਕੁਰੁਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਂ ਕृਤਂ ਤਸ੍ਯ ਵਿਵਸ੍ਵਤਾ । । ੫੩ ਸਪ੍ਤਮੀ ਨਵਮੀ षष੍ਠੀ ਤृਤੀਯਾ ਪਞ੍ਚਮੀ ਨृਪ । ਕਾਮਦਾਸ੍ਤਿਥਯੋ ਹ੍ਯੇਤਾ ਇਹੈਵ ਨਰਯੋषਿਤਾਮ੍ । । ੫੪ ਸਪ੍ਤਮੀ ਮਾਘਮਾਸੇ ਤੁ ਨਵਮ੍ਯਾਸ਼੍ਵਯੁਜੇ ਮਤਾ । षष੍ਠੀ ਭਾਦ੍ਰਪਦੇ ਧਨ੍ਯਾ ਵੈਸ਼ਾਖੇ ਤੁ ਤृਤੀਯਿਕਾ । । ੫੫ ਪੁਣ੍ਯਾ ਭਾਦ੍ਰਪਦੇ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾ ਪਞ੍ਚਮੀ ਨਾਗਪਞ੍ਚਮੀ । ਇਤ੍ਯੇਤਾਸ੍ਤੇषੁ ਮਾਸੇषੁ ਵਿਸ਼ੇषਾਸ੍ਤਿਥਯਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ । । ੫੬ ਸ਼ਾਕਂ ਸੁਸਤ੍ਕृਤਂ ਕृਤ੍ਵਾ ਯਸ਼੍ਚ ਭਕ੍ਤ੍ਯਾ ਸਮਨ੍ਵਿਤਃ । ਦਤ੍ਤ੍ਵਾ ਵਿਪ੍ਰੇ ਯਥਾਸ਼ਕ੍ਤ੍ਯਾ ਪਸ਼੍ਚਾਦ੍ਭੁਙ੍ਕ੍ਤੇ ਨਿਸ਼ਿ ਵ੍ਰਤੀ । । ੫੭ ਕਾਰ੍ਤਿਕੇ ਸ਼ੁਕ੍ਲਪਕ੍ਸ਼ਸ੍ਯ ਗ੍ਰਾਹ੍ਯੇਯਂ ਕੁਰੁਨਨ੍ਦਨ । ਚਤੁਭਿਰ੍ਵਾਪਿ ਮਾਸੈਸ੍ਤੁ ਪਾਰਣਂ ਪ੍ਰਥਮਂ ਸ੍ਮृਤਮ੍ । । ੫੮ ਅਗਸ੍ਤ੍ਯਕੁਸੁਮੈਸ਼੍ਚਾਤ੍ਰ ਪੂਜਾ ਕਾਰ੍ਯਾ ਵਿਭਾਵਸੋਃ । ਵਿਲੇਪਨਂ ਕੁਙ੍ਕੁਮਂ ਤੁ ਧੂਪਸ਼੍ਚੈਵਾਪਰਾਜਿਤੈਃ । । ੫੯ ਸ੍ਨਾਨਂ ਚ ਪਞ੍ਚਗਵ੍ਯੇਨ ਤਮੇਵ ਪ੍ਰਾਸ਼ਯੇਤ੍ਤਤਃ । ਨੈਵੇਦ੍ਯਂ ਪਾਯਸਂ ਚਾਤ੍ਰ ਦੇਵਦੇਵਸ੍ਯ ਕੀਰ੍ਤਿਤਮ੍ । । 1.47.੬੦ ਤਦੇਵ ਦੇਯਂ ਵਿਪ੍ਰਾਣਾਂ ਸ਼ਾਕਂ ਭਕ੍ਸ਼੍ਯਮਥਾਤ੍ਮਨਾ । ਸ਼ੁਭਸ਼ਾਕਸਮਾਯੁਕ੍ਤਂ ਭਕ੍ਸ਼੍ਯਪੇਯਸਮਨ੍ਵਿਤਮ੍ । । ੬੧ ਦ੍ਵਿਤੀਯੇ ਪਾਰਣੇ ਰਾਜਞ੍ਛੁਭਗਨ੍ਧਾਨਿ ਯਾਨਿ ਵੈ । ਪੁष੍ਪਾਣਿ ਤਾਨਿ ਦੇਵਸ੍ਯ ਤਥਾ ਸ਼੍ਵੇਤਂ ਚ ਚਨ੍ਦਨਮ੍ । । ੬੨ ਅਗੁਰੁਸ਼੍ਚਾਪਿ ਧੂਪੋऽਤ੍ਰ ਨੈਵੇਦ੍ਯਂ ਗੁਡਪੂਪਕਾਃ । ਸ੍ਨਾਨਂ ਕੁਸ਼ੋਦਕੇਨਾਤ੍ਰ ਪ੍ਰਾਸ਼ਨਂ ਗੋਮਯਸ੍ਯ ਤੁ । । ੬੩ ਤृਤੀਯੇ ਕਰਵੀਰਾਣਿ ਤਥਾ ਰਕ੍ਤਂ ਚ ਚਨ੍ਦਨਮ੍ । ਧੂਪਾਨਾਂ ਗੁਗ੍ਗੁਲਸ਼੍ਚਾਤ੍ਰ ਪ੍ਰਿਯੋ ਦੇਵਸ੍ਯ ਸਰ੍ਵਦਾ । । ੬੪ ਸ਼ਾਲ੍ਯੋਦਨਂ ਤੁ ਨੈਵੇਦ੍ਯਂ ਦਧਿਮਿਸ਼੍ਰਂ ਮਹਾਮਤੇ । ਤਮੇਵ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਾਨਾਂ ਚ ਭਕ੍ਸ਼੍ਯਲੇਹ੍ਯਸਮਨ੍ਵਿਤਮ੍ । । ਕਾਲਸ਼ਾਕੇਨ ਚ ਵਿਭੋ ਯੁਕ੍ਤਂ ਦਦ੍ਯਾਦ੍ਵਿਚਕ੍ਸ਼ਣਃ । । ੬੫ ਗੌਰਸਰ੍षਪਕਲ੍ਕੇਨ ਸ੍ਨਾਨਂ ਚਾਤ੍ਰ ਵਿਦੁਰ੍ਬੁਧਾਃ । ਤਸ੍ਯੈਵ ਪ੍ਰਾਸ਼ਨਂ ਧਨ੍ਯਂ ਸਰ੍ਵਪਾਪਹਰਂ ਸ਼ੁਭਮ੍ । । ੬੬ ਤृਤੀਯੇ ਪਾਰਣਸ੍ਯਾਨ੍ਤੇ ਮਹਦ੍ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਭੋਜਨਮ੍ । ਸ਼੍ਰਵਣਂ ਚ ਪੁਰਾਣਸ੍ਯ ਵਾਚਨਂ ਚਾਪਿ ਸ਼ਸ੍ਯਤੇ । । ੬੭ ਦੈਵਸ੍ਯ ਪੁਰਤਸ੍ਤਾਤ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਾਨਾਂ ਤਥਾਗ੍ਰਤਃ । ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਾਦ੍ਵਾਚਕਾਚ੍ਛ੍ਰਾਵ੍ਯਂ ਨਾਨ੍ਯਵਰ੍ਣਸਮੁਦ੍ਭਵਾਤ੍ । । ਅਥ ਤਾਨ੍ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਾਨ੍ਸਰ੍ਵਾਨ੍ਭਕ੍ਤ੍ਯਾ ਸ਼ਕ੍ਤ੍ਯਾ ਚ ਪੂਜਯੇਤ੍ । । ੬੮ ਵਾਚਕਸ੍ਯਾਮਲੇ ਰਾਜਨ੍ਵਾਸਸੀ ਸਨ੍ਨਿਵੇਦਯੇਤ੍ । ਵਾਚਕੇ ਪੂਜਿਤੇ ਦੇਵਃ ਸਦਾ ਤੁष੍ਯਤਿ ਭਾਸ੍ਕਰਃ । । ੬੯ ਕਰਵੀਰਂ ਯਥੇष੍ਟਂ ਤੁ ਤਥਾ ਰਕ੍ਤਂ ਚ ਚਨ੍ਦਨਮ੍ । ਯਥੇष੍ਟਂ ਗੁਗ੍ਗੁਲਂ ਤਸ੍ਯ ਯਥੇष੍ਟਂ ਪਾਯਸਂ ਸਦਾ । । 1.47.੭੦ ਯਥੇष੍ਟਾ ਮੋਦਕਾਸ੍ਤਸ੍ਯ ਯਥਾ ਵੈ ਤਾਮ੍ਰਭਾਜਨਮ੍ । ਯਥੇष੍ਟਂ ਚ ਘृਤਂ ਤਸ੍ਯ ਯਥੇष੍ਟੋ ਵਾਚਕਃ ਸਦਾ । । ਪੁਰਾਣਂ ਚ ਯਥੇष੍ਟਂ ਵੈ ਸਵਿਤੁਃ ਕੁਰੁਨਨ੍ਦਨ । । ੭੧ ਇਤ੍ਯੇषਾ ਸਪ੍ਤਮੀ ਪੁਣ੍ਯਾ ਸ਼ਾਕਾਹ੍ਵਾ ਗੋਪਤੇਃ ਸਦਾ । ਯਾਮੁਪੋष੍ਯ ਨਰੋ ਭਕ੍ਤ੍ਯਾ ਭਾਗ੍ਯਵਾਂਸ਼੍ਚ੧ ਪ੍ਰਜਾਯਤੇ । । ੭੨ ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਭਵਿष੍ਯੇ ਮਹਾਪੁਰਾਣੇ ਸ਼ਤਾਰ੍ਦ੍ਧਸਾਹਸ੍ਰ੍ਯਾਂ ਸਂਹਿਤਾਯਾਂ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮੇ ਪਰ੍ਵਣਿ ਸਪ੍ਤਮੀਕਲ੍ਪੇ ਸ਼ਾਕਸਪ੍ਤਮੀਵ੍ਰਤਵਰ੍ਣਨਂਨਾਮ ਸਪ੍ਤਚਤ੍ਵਾਰਿਂਸ਼ੋऽਧ੍ਯਾਯਃ
ਢਕਸ਼ ਨੇ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣ ਕੇ ਮਾਰਤੰਡ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਤੇਰੀ ਭਾਰਿਆ ਉੱਤਰਾਂਕੁਰੂ ਚਲੀ ਗਈ ਹੈ, ਤੇਰੇ ਰੂਪ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਰਹੀ। ਜੇ ਤੂੰ ਸਹਿ ਸਕੇ ਤਾਂ ਮੈਂ ਤੇਰਾ ਰੂਪ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਾਂਗਾ।" ਮਾਰਤੰਡ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਮੈਂ ਸਹਿ ਲਵਾਂਗਾ, ਮੇਰਾ ਰੂਪ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰ।" ਫਿਰ ਢਕਸ਼ ਨੇ ਤਕਸ਼ਾਣ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਆ ਗਿਆ। ਢਕਸ਼ ਨੇ ਤਕਸ਼ਾਣ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਮਾਰਤੰਡ ਦਾ ਰੂਪ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰ।" ਤਕਸ਼ਾਣ ਨੇ ਮਾਰਤੰਡ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਤੂੰ ਸਹਿ ਸਕੇਂਗਾ?" ਮਾਰਤੰਡ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਹਾਂ, ਮੈਂ ਸਹਿ ਲਵਾਂਗਾ।" ਤਕਸ਼ਾਣ ਨੇ ਮਾਰਤੰਡ ਦਾ ਰੂਪ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ, ਮੂੰਹ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਪੈਰਾਂ ਤੱਕ ਆਪਣੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਨਾਲ। ਜਦੋਂ ਤਕਸ਼ਾਣ ਮਾਰਤੰਡ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਨੂੰ ਵਾਰੀ ਵਾਰੀ ਛੂਹਦਾ, ਮਾਰਤੰਡ ਦਰਦ ਨਾਲ ਬਾਰ-ਬਾਰ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦਾ। ਤਕਸ਼ਾਣ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਨੂੰ ਗੁਲਫ਼ ਤੱਕ ਬਣਾਇਆ, ਪਰ ਉਂਗਲੀਆਂ ਨਹੀਂ ਬਣਾਈਆਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਸ਼ਾਪ ਦੇ ਡਰ ਕਰਕੇ। ਮਾਰਤੰਡ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਇਹ ਤਕਸ਼ਾਣ ਦਾ ਕੰਮ ਕਾਫ਼ੀ ਹੈ, ਮੈਨੂੰ ਦਰਦ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ।" ਤਕਸ਼ਾਣ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਦਰਦ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਕਰਵੀਰ ਦੇ ਫੁੱਲ ਤੇ ਲਾਲ ਚੰਦਨ ਲਾ।" ਮਾਰਤੰਡ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ 'ਤੇ ਕਰਵੀਰ ਦੇ ਫੁੱਲ ਤੇ ਲਾਲ ਚੰਦਨ ਲਾਇਆ, ਤੇ ਦਰਦ ਦੂਰ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਸ ਲਈ ਮਾਰਤੰਡ ਦੇ ਇਹ ਰੀਤਾਂ ਬਣ ਗਈਆਂ। ਪੁਰਾਣਿਆਂ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਹੈ ਕਿ ਕਰਵੀਰ ਦੇ ਫੁੱਲ, ਲਾਲ ਚੰਦਨ, ਤੇ ਸੁਪਰਣ ਗੁਗਲੁ, ਜੋ ਭਾਵ ਨਾਲ ਦੇਵੇ, ਉਹ ਮਾਰਤੰਡ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਣ ਦੇਵੇ। ਇਸ ਲਈ ਭਾਵ ਨਾਲ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਾ ਦੇਵੇ। ਮਾਰਤੰਡ ਦੀ ਅੰਡ ਤੋਂ ਨਿਕਲਣ ਵਾਲੀ ਜੋਤ ਲੈ ਕੇ ਵਜਰ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ, ਜੋ ਸ਼ਤ੍ਰੂਆਂ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਦਾ। ਮਾਰਤੰਡ ਰੂਪ ਮਿਲ ਕੇ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ, ਤੇ ਦਰਦ ਮੁਕ ਗਿਆ। ਉਹ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਉੱਤਰਾਂਕੁਰੂ ਚਲਾ ਗਿਆ, ਆਪਣੀ ਭਾਰਿਆ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਲਈ। ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੇ ਭਾਰਿਆ ਨੂੰ ਵਡਵਾ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੇਖਿਆ, ਉਹ ਘੋੜਾ ਬਣ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਚੜ੍ਹ ਗਿਆ। ਤੇ ਆਪਣੀ ਜੋਤ ਛੱਡ ਕੇ, ਘੋੜੇ ਵਾਂਗ ਚੜ੍ਹ ਗਿਆ। ਭਾਰਿਆ ਪਰਾਏ ਪੁਰਸ਼ ਦੀ ਆਸ਼ੰਕਾ ਕਰਕੇ, ਦੇਵ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜੀ ਹੋਈ, ਤੇ ਜੋਤ ਨੱਕ ਦੇ ਰਾਹੀਂ ਇਕੱਠੀ ਕਰਕੇ ਛੱਡੀ। ਉਥੇ ਦੋ ਦੇਵ-ਵੈਦ ਜਨਮੇ, ਜੋ ਨਾਸਤਿਆਵ-ਅਸ਼ਵਿਨੀ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਰੇਤਸ ਦੇ ਅੰਤ 'ਤੇ ਰੇਵੰਤ ਜਨਮਿਆ, ਜੋ ਵਿਰੋਚਨ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ। ਤਪਤੀ, ਸ਼ਨੀ, ਸਾਵਰਣਿ, ਛਾਇਆ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹਨ। ਯਮੁਨਾ, ਯਮ, ਤੇ ਸੰਜਨਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਪਹਿਲਾਂ ਦੱਸੇ ਗਏ। ਭਾਰਿਆ ਨੂੰ ਦਿਵਿਆ ਰੂਪ ਮਿਲਿਆ, ਤੇ ਪੁੱਤਰ ਵੀ ਮਿਲੇ। ਸਪਤਮੀ ਦੇਵ ਦੇ ਦਿਨ ਇਹ ਸਭ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਸਪਤਮੀ ਦਾ ਵ੍ਰਤ ਸਦਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਸਪਤਮੀ ਨੂੰ ਉਪਵਾਸ ਕਰਕੇ, ਰਾਤ ਨੂੰ ਖਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਛੱਠੀ ਨੂੰ ਉਪਵਾਸ ਕਰਕੇ, ਪੰਜਵੀਂ ਨੂੰ ਇਕ ਵਾਰੀ ਖਾਣਾ। ਚੰਗੀ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਸਾਕ, ਭੋਜਨ, ਤੇ ਹੋਰ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਦੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੇਵ ਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਦੇਣੀਆਂ, ਤੇ ਰਾਤ ਨੂੰ ਚੁੱਪ ਰਹਿ ਕੇ ਖਾਣਾ। ਜਿੰਦਗੀ ਭਰ ਜੋ ਇਹ ਵ੍ਰਤ ਕਰੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਧਨ, ਜਿੱਤ, ਤੇ ਤਿੰਨ ਧਰਮ ਵਧਦੇ ਹਨ। ਮਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਸੁਰਗ ਜਾਂਦਾ, ਤੇ ਸੂਰਜ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਮਨਵੰਤਰੀਆਂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤਕ ਆਨੰਦ ਮਾਣਦਾ। ਇਥੇ ਆ ਕੇ, ਸਮੇਂ ਦੇ ਅੰਤ 'ਤੇ, ਪੂਤਰ-ਪੌਤਿਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਦਾਤਾ ਤੇ ਲੰਬਾ ਜੀਵਨ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ। ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਰਾਜਾ ਵਾਂਗ, ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਤੋਂ ਅਜਿੱਤ ਰਹਿ ਕੇ, ਰਾਜ ਕਰਦਾ। ਜੋ ਰਾਜੇ ਸਪਤਮੀ ਨੂੰ ਸਾਕ ਖਾ ਕੇ ਉਪਵਾਸ ਕਰਦੇ, ਉਹ ਤੀਰਥ ਤੇ ਪਿਤਰਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਕਰਦੇ। ਤੇਰੇ ਪੂਰਵਜਾਂ ਨੇ ਸਪਤਮੀ ਨੂੰ ਸਾਕ ਖਾ ਕੇ, ਧਰਮਕਸ਼ੇਤਰ ਕੁਰੁਕਸ਼ੇਤਰ ਵਿੱਚ, ਵਿਵਸਵਤ ਲਈ ਕੀਤਾ। ਸਪਤਮੀ, ਨਵਮੀ, ਛੱਠੀ, ਤੀਜੀ, ਪੰਜਮੀ, ਇਹ ਤਿਥੀਆਂ ਇਥੇ ਹੀ ਇਔਰਤਾਂ ਲਈ ਕਾਮਦਾਈ ਹਨ। ਸਪਤਮੀ ਮਾਘ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ, ਨਵਮੀ ਆਸ਼ਵਯੁਜ ਵਿੱਚ, ਛੱਠੀ ਭਾਦਰਪਦ ਵਿੱਚ, ਤੀਜੀ ਵਿਸਾਖ ਵਿੱਚ, ਪੰਜਮੀ ਭਾਦਰਪਦ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਨਾਗ ਪੰਜਮੀ ਹੈ, ਇਹ ਤਿਥੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਹਨ। ਚੰਗੀ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਸਾਕ ਭਾਵ ਨਾਲ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਦੇਣੀ, ਤੇ ਫਿਰ ਰਾਤ ਨੂੰ ਵ੍ਰਤੀ ਖਾਣਾ। ਕਾਰਤਿਕ ਦੇ ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵ੍ਰਤ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਚਾਰ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾ ਪਾਰਣ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਅਗਸਤ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਸੂਰਜ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ, ਕੁੰਗੂ ਲਾਉਣਾ, ਤੇ ਅਪਰਾਜਿਤਾ ਨਾਲ ਧੂਪ ਕਰਨਾ। ਪੰਜ ਗਵਯ ਦੇ ਨਾਲ ਸਨਾਨ ਕਰਨਾ, ਤੇ ਉਹੀ ਪੀਣਾ। ਨੈਵੇਦਿਆ ਪਾਯਸ ਹੈ, ਜੋ ਦੇਵ ਦੇ ਲਈ ਹੈ। ਉਹੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਦੇਣਾ, ਸਾਕ, ਭੋਜਨ, ਤੇ ਪੀਣ ਵਾਲੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨਾਲ। ਦੂਜੇ ਪਾਰਣ 'ਤੇ ਚੰਗੀ ਸੁਗੰਧ ਵਾਲੇ ਫੁੱਲ, ਸਫੈਦ ਚੰਦਨ, ਅਗਰੂ ਧੂਪ, ਗੁੜ ਦੇ ਪੂਪ, ਕੁਸ਼ ਦੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਸਨਾਨ, ਗੋਮਯ ਪੀਣਾ। ਤੀਜੇ ਪਾਰਣ 'ਤੇ ਕਰਵੀਰ ਦੇ ਫੁੱਲ, ਲਾਲ ਚੰਦਨ, ਗੁਗਲੁ ਧੂਪ, ਜੋ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਪਿਆਰੇ। ਨੈਵੇਦਿਆ ਸ਼ਾਲੀ ਚਾਵਲ, ਦਹੀਂ ਮਿਲਾ ਕੇ, ਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ, ਲੈਣ ਵਾਲੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨਾਲ। ਕਾਲ ਸਾਕ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ, ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇਣਾ। ਗੌਰ ਸਰਸੋਂ ਦੇ ਪੀਸ ਨਾਲ ਸਨਾਨ, ਤੇ ਉਹੀ ਪੀਣਾ, ਜੋ ਪਾਪ ਦੂਰ ਕਰਦਾ। ਤੀਜੇ ਪਾਰਣ ਦੇ ਅੰਤ 'ਤੇ ਵੱਡਾ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਭੋਜਨ, ਪੁਰਾਣਾ ਸੁਣਨਾ, ਤੇ ਵਾਚਕ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ। ਦੇਵ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ, ਵਾਚਕ ਤੋਂ ਸੁਣਨਾ, ਹੋਰ ਜਾਤੀ ਤੋਂ ਨਹੀਂ। ਫਿਰ ਸਭ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਭਾਵ ਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ। ਵਾਚਕ ਨੂੰ ਸਾਫ਼ ਵਸਤ੍ਰ ਦੇਣੇ। ਵਾਚਕ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਸੂਰਜ ਸਦਾ ਖੁਸ਼ ਹੁੰਦਾ। ਕਰਵੀਰ, ਲਾਲ ਚੰਦਨ, ਗੁਗਲੁ, ਪਾਯਸ, ਮੋਦਕ, ਤਾਮਰ ਪਾਤਰ, ਘੀ, ਵਾਚਕ, ਪੁਰਾਣਾ, ਇਹ ਸਭ ਯਥਾ-ਇੱਛਾ ਦੇਣਾ। ਇਹ ਸਪਤਮੀ, ਜੋ ਸਾਕ ਵਾਲੀ ਹੈ, ਸੂਰਜ ਦੇ ਵ੍ਰਤ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਭਾਵ ਨਾਲ ਉਪਵਾਸ ਕਰਕੇ, ਮਨੁੱਖ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲਾ ਬਣਦਾ ਹੈ।
ਆਦਿਤ੍ਯਮਾਹਾਤ੍ਮ੍ਯਵਰ੍ਣਨਮ੍ ਸ਼ਤਾਨੀਕ ਉਵਾਚ ਵਿਸ੍ਤਰਾਦ੍ਵਦ ਵਿਪ੍ਰੇਨ੍ਦ੍ਰ ਸਪ੍ਤਮੀਕਲ੍ਪਮੁਤ੍ਤਮਮ੍ । ਮਹਾਭਾਗ੍ਯਂ ਚ ਦੇਵਸ੍ਯ ਭਾਸ੍ਕਰਸ੍ਯ ਮਹਾਤ੍ਮਨਃ । । ੧ ਸੁਮਨ੍ਤੁਰੁਵਾਚ ਅਤ੍ਰੈਵਾਹੁਰ੍ਮਹਾਤ੍ਮਾਨਃ ਸਮ੍ਵਾਦਂ ਪੁਣ੍ਯਮੁਤ੍ਤਮਮ੍ । ਕृष੍ਣੇਨ ਸਹ ਸਤ੍ਤ੍ਵੇਨ ਸ੍ਵਪੁਤ੍ਰੇਣ ਮਹੀਪਤੇ । । ੨ ਭਕ੍ਤ੍ਯਾ ਪ੍ਰਣਮ੍ਯ ਵਿਧਿਵਦ੍ਵਾਸੁਦੇਵਂ ਜਗਦ੍ਗੁਰੁਮ੍ । ਇਹਾਮੁਤ੍ਰ ਹਿਤਂ ਸ਼ਾਂਬਃ ਪਪ੍ਰਚ੍ਛ ਜ੍ਞਾਨਮੁਤ੍ਤਮਮ੍ । । ੩ ਜਾਤੋ ਜਨ੍ਤੁਃ ਕਥਂ ਦੁਃਖੈਰ੍ਜਨ੍ਮਨੀਹ ਨ ਬਾਧ੍ਯਤੇ । ਪ੍ਰਾਪ੍ਨੋਤਿ ਵਿਵਿਧਾਨ੍ਕਾਮਾਨ੍ਕਥਂ ਚ ਮਧੁਸੂਦਨ । । ੪ ਪਰਤ੍ਰ ਸ੍ਵਰ੍ਗਮਾਪ੍ਨੋਤਿ ਸੁਖਾਨਿ ਵਿਵਿਧਾਨਿ ਚ । ਅਨੁਭੂਯੋਚਿਤਂ ਕਾਲਂ ਕਥਂ ਮੁਕ੍ਤਿਮਵਾਪ੍ਨੁਤੇ । । ੫ ਦृष੍ਟ੍ਵੈਵਂ ਮਮ ਨਿਰ੍ਵੇਦੋ ਜਾਤੋ ਵ੍ਯਾਧਿਰ੍ਜਨਾਰ੍ਦਨ । ਦृष੍ਟ੍ਵੇਮਂ ਜੀਵਿਤਾਸ਼ਾਪਿ ਰੋਚਤੇ ਨ ਹਿ ਮੇ ਕ੍ਸ਼ਣਮ੍ । । ੬ ਕਿਂ ਤ੍ਵੇਵਮਕृਤਾਰ੍ਥੋऽਸ੍ਮਿ ਯਨ੍ਮੇ ਪ੍ਰਾਣਾ ਨ ਯਾਨ੍ਤਿ ਹਿ । ਸਂਸਾਰੇ ਨ ਪਤਿष੍ਯਾਮਿ ਜਰਾਵ੍ਯਾਧਿਸਮਨ੍ਵਿਤੇ । । ੭ ਯੇਨੋਪਾਯੇਨ ਤਨ੍ਮੇऽਦ੍ਯ ਪ੍ਰਸਾਦਂ ਕੁਰੁ ਸੁਵ੍ਰਤ । ਆਧਿਵ੍ਯਾਧਿਵਿਨਿਰ੍ਮੁਕ੍ਤੋ ਯਥਾਹਂ ਸ੍ਯਾਂ ਤਥਾ ਵਦ । । ੮ ਵਾਸੁਦੇਵ ਉਵਾਚ ਦੇਵਤਾਯਾਃ ਪ੍ਰਸਾਦੋऽਨ੍ਯਃ ਸਰ੍ਵਸ੍ਯ ਪਰਮੋ ਮਤਃ । ਉਪਾਯਃ ਸ਼ਾਸ਼੍ਵਤੋ ਨਿਤ੍ਯ ਇਤਿ ਮੇ ਨਿਸ਼੍ਚਿਤਾ ਮਤਿਃ । । ੯ ਅਨੁਮਾਨਾਗਮਾਦ੍ਯੈਸ਼੍ਚ ਸਮ੍ਯਗੁਤ੍ਪਾਦਿਤਾ ਮਯਾ । ਕਦਾਚਿਦਨ੍ਯਥਾ ਕਰ੍ਤੁਂ ਧੀਯਤੇ ਕੇਨਚਿਤ੍ਕ੍ਵਚਿਤ੍ । । 1.48.੧੦ ਪ੍ਰਸਾਦੋ ਜਾਯਤੇ ਤਸ੍ਯ ਸਮ੍ਯਗਾਰਾਧਨਕ੍ਰਿਯਾ । ਯਦਾ ਤਾਂ ਚ ਸਮੁਦ੍ਦਿਸ਼੍ਯ ਕृਤਾ ਤਦ੍ਵੇਦਿਨਾ ਤਥਾ । । ੧੧ ਵਿਸ਼ਿष੍ਟਾ ਦੇਵਤਾ ਸਮ੍ਯਗ੍ਵਿਸ਼ਿष੍ਟੇਨੈਵ ਦੇਹਿਨਾ । ਆਰਾਧਿਤਾ ਵਿਸ਼ਿष੍ਟਂ ਚ ਦਦਾਤਿ ਫਲਮੀਹਿਤਮ੍ । । ੧੨ ਸ਼ਾਮ੍ਬ ਉਵਾਚ ਅਸ੍ਤਿਤ੍ਵੇ ਨ ਚ ਸਨ੍ਦੇਹਃ ਕੇषਾਞ੍ਚਿਦ੍ਦੇਵਤਾਂ ਪ੍ਰਤਿ । ਨਾਸ੍ਤੀਤਿ ਨਿਸ਼੍ਚਯੋऽਨ੍ਯੇषਾਂ ਵਿਸ਼ਿष੍ਟਾਸ੍ਤ੍ਵਂ ਕਥਾਃ ਕੁਰੁਃ । । ੧੩ ਵਾਸੁਦੇਵ ਉਵਾਚ ਸਿਦ੍ਧਂ ਤੁ ਦੇਵਤਾਸ੍ਤਿਤ੍ਵਮਾਗਮੇषੁ ਬਹੁष੍ਵਥ । ਪ੍ਰਮਾਣਮਾਗਮੋ ਯਸ੍ਯ ਤਸ੍ਯਾਸ੍ਤਿਤ੍ਵਂ ਚ ਵਿਦ੍ਯਤੇ । । ੧੪ ਅਨੁਮਾਨੇਨ ਵਾਪ੍ਯਦ੍ਯ ਤਦਸ੍ਤਿਤ੍ਵਂ ਪ੍ਰਸਾਧ੍ਯਤੇ । ਪ੍ਰਮਾਣਮਸ੍ਤਿ ਯਸ੍ਯੇਦਂ ਸਿਦ੍ਧਾ ਯਸ੍ਯੇਹ ਚਾਸ੍ਤਿਤਾ । । ੧੫ ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸ਼ੇਣਾਪਿ ਚਾਸ੍ਤਿਤ੍ਵਂ ਦੇਵਤਾਯਾਂ ਪ੍ਰਸਾਧ੍ਯਤੇ । ਤਚ੍ਚਾਵਸ਼੍ਯਂ ਪ੍ਰਮਾਣਂ ਚ ਦृष੍ਟਂ ਸਰ੍ਵਸ਼ਰੀਰਿਣਾਮ੍ । । ੧੬ ਯਦਿ ਨਾਮਾ ਵਿਵਿਕ੍ਤਾਸ੍ਤੁ ਤਿਰ੍ਯਗ੍ਯੋਨਿਗਤਾ ਅਪਿ । ਨੋਤ੍ਪਦ੍ਯਤੇ ਤਥਾ ਹ੍ਯਸ੍ਤਿ ਵ੍ਯਵਹਾਰੋ ਯਥਾ ਸ੍ਥਿਤਃ । । ੧੭ ਸ਼ਾਮ੍ਬ ਉਵਾਚ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕ੍ਸ਼ੇਣੋਪਲਭ੍ਯਨ੍ਤੇ ਸਮ੍ਯਗ੍ਵੈ ਯਦਿ ਦੇਵਤਾਃ । ਅਨੁਮਾਨਾਗਮਾਭ੍ਯਾਂ ਚ ਤਦਰ੍ਥਂ .ਨ ਪ੍ਰਯੋਜਨਮ੍ । । ੧੮ ਵਾਸੁਦੇਵ ਉਵਾਚ ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸ਼ੇਣੋਪਲਭ੍ਯਨ੍ਤੇ ਨ ਸਰ੍ਵਾ ਦੇਵਤਾਃ ਕ੍ਵਚਿਤ੍ । ਅਨੁਮਾਨਾਗਮੈਰ੍ਗਮ੍ਯਾਃ ਸਨ੍ਤਿ ਚਾਨ੍ਯਾਃ ਸਹਸ੍ਰਸ਼ਃ । ।੧੯ ਸ਼ਾਮ੍ਬ ਉਵਾਚ ਯਾ ਚਾਕ੍ਸ਼ਗੋਚਰਾ ਕਾਚਿਦ੍ਵਿਸ਼ਿष੍ਟੇष੍ਟਫਲਪ੍ਰਦਾ । ਤਾਮੇਵਾਦੌ ਮਮਾਚਕ੍ਸ਼੍ਵ ਕਥਯਿष੍ਯਸ੍ਯਥਾਪਰਾਮ੍ । । 1.48.੨੦ ਵਾਸੁਦੇਵ ਉਵਾਚ ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸ਼ਂ ਦੇਵਤਾ ਸੂਰ੍ਯੋ ਜਗਚ੍ਚਕ੍ਸ਼ੁਰ੍ਦਿਵਾਕਰਃ । ਤਸ੍ਮਾਦਭ੍ਯਧਿਕਾ ਕਾਚਿਦ੍ਦੇਵਤਾ ਨਾਸ੍ਤਿ ਸ਼ਾਸ਼੍ਵਤੀ । । ੨੧ ਯਸ੍ਮਾਦਿਦਂ ਜਗਜ੍ਜਾਤਂ ਲਯਂ ਯਾਸ੍ਯਤਿ ਯਤ੍ਰ ਚ । ਕृਤਾਦਿਲਕ੍ਸ਼ਣਃ ਕਾਲਃ ਸ੍ਮृਤਃ ਸਾਕ੍ਸ਼ਾਦ੍ਦਿਵਾਕਰਃ । । ੨੨ ਗ੍ਰਹਨਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਯੋਗਾਸ਼੍ਚ ਰਾਸ਼ਯਃ ੧ ਕਰਣਾਨਿ ਚ । ਆਦਿਤ੍ਯਾ ਵਸਵੋ ਰੁਦ੍ਰਾ ਅਸ਼੍ਵਿਨੌ ਵਾਯਵੋऽਨਲਃ । । ੨੩ ਸ਼ਕ੍ਰਃ ਪ੍ਰਜਾਪਤਿਃ ਸਰ੍ਵੇ ਭੂਰ੍ਭੁਵਃਸ੍ਵਸ੍ਤਥੈਵ ਚ । ਲੋਕਾਃ ਸਰ੍ਵੇ ਨਗਾ ਨਾਗਾਃ ਸਰਿਤਃ ਸਾਗਰਾਸ੍ਤਥਾ । । ਭੂਤਗ੍ਰਾਮਸ੍ਯ ਸਰ੍ਵਸ੍ਯ ਸ੍ਵਯਂ ਹੇਤੁਰ੍ਦਿਵਾਕਰਃ । । ੨੪ ਅਸ੍ਯੇਚ੍ਛਯਾ ਜਗਤ੍ਸਰ੍ਵਮੁਤ੍ਪਨ੍ਨਂ ਸਚਰਾਚਰਮ੍ । ਸ੍ਥਿਤਂ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ ਚੈਵ ਸ੍ਵਾਰ੍ਥੇ ਚਾਨੁਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ । । ੨੫ ਪ੍ਰਸਾਦਾਦਸ੍ਯ ਲੋਕੋऽਯਂ ਚੇष੍ਟਮਾਨਃ ਪ੍ਰਦृਸ਼੍ਯਤੇ । ਅਸ੍ਮਿਨ੍ਨਭ੍ਯੁਦਿਤੇ ਸਰ੍ਵਮੁਦੇਦਸ੍ਤਮਿਤੇ ਸਤਿ । । ਅਸ੍ਤਂ ਯਾਤੀਤ੍ਯਦृਸ਼੍ਯੇਨ ਕਿਮੇਤਤ੍ਕਥ੍ਯਤੇ ਮਯਾ । ।੨ ੬ ਤਸ੍ਮਾਦਤਃ ਪਰਂ ਨਾਸ੍ਤਿ ਨ ਭੂਤਂ ਨ ਭਵਿष੍ਯਤਿ । ਯੋ ਵੈ ਵੇਦੇषੁ ਸਰ੍ਵੇषੁ ਪਰਮਾਤ੍ਮੇਤਿ ਗੀਯਤੇ । । ੨੭ ਇਤਿਹਾਸਪੁਰਾਣੇषੁ ਅਨ੍ਤਰਾਤ੍ਮੇਤਿ ਗੀਯਤੇ । ਬਾਹ੍ਯਾਤ੍ਮੈਤਿ ਸੁषੁਮ੍ਣਾਸ੍ਥਃ ਸ੍ਵਪ੍ਨਸ੍ਥੋ ਜਾਗ੍ਰਤਃ ਸ੍ਥਿਤਃ । । ੨੮ ਅਸ੍ਤਂ ਯਾਤੀਤ੍ਯਦृष੍ਟੇਨ ਕਿਮੇਤਤ੍ਕਥ੍ਯਤੇ ਮਯਾ । ਤਸ੍ਮਾਦਤਃ ਪਰਂ ਨਾਸ੍ਤਿ ਨ ਭੂਤਂ ਨ ਭਵਿष੍ਯਤਿ । । ੨੯ ਯਨ੍ਨ ਵਾਹ ਇਤਿ ਖ੍ਯਾਤਃ ਪ੍ਰੇਰਕਃ ਸਰ੍ਵਦੇਹਿਨਾਮ੍ । ਨਾਨੇਨ ਰਹਿਤਂ ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ਭੂਤਮਸ੍ਤਿ ਚਰਾਚਰਮ੍ । । 1.48.੩੦ ਯੋ ਵੇਦੈਰ੍ਵੇਦਵਿਦ੍ਭਿਸ਼੍ਚ ਵਿਸ੍ਤਰੇਣੇਹ ਸ਼ਕ੍ਯਤੇ । ਵਕ੍ਤੁਂ ਵਰ੍षਸ਼ਤੈਰ੍ਨਾਸੌ ਸ਼ਕ੍ਯਃ ਸਂਕ੍ਸ਼ੇਪਤੋ ਮਯਾ । । ੩੧ ੧ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਗੁਣਾਕਰਃ ਖ੍ਯਾਤਃ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰਾਯਂ ਦਿਵਾਕਰਃ । ਸਰ੍ਵੇਸ਼ਃ ਸਰ੍ਵਕਰ੍ਤਾਯਂ ਸਰ੍ਵਭਰ੍ਤਾਯਮਵ੍ਯਯਃ । । ੩੨ ਜਾਤਾ ਮਤ੍ਸ੍ਯਾਦਯਃ ਸਮ੍ਯਗ੍ਗਤਿਮਨ੍ਤੋ ਮਹੇਸ਼੍ਵਰਾਤ੍ । ਮਣ੍ਡਲਵ੍ਯਤਿਰਿਕ੍ਤਂ ਚ ਜਾਨਾਮਿ ਪਰਮਾਰ੍ਥਤਃ । । ੩੩ ਤਥਾਸ੍ਯ ਮਣ੍ਡਲਂ ਕृਤ੍ਵਾ੨ ਯੋ ਹ੍ਯੇਨਮੁਪਤਿष੍ਠਤੇ । ਪ੍ਰਾਤਃ ਸਾਯਂ ਚ ਮਧ੍ਯਾਹ੍ਨੇ ਸ ਯਾਤਿ ਪਰਮਾਂ ਗਤਿਮ੍ । । ੩੪ ਕਿਂ ਪੁਨਰ੍ਮਣ੍ਡਲਸ੍ਥਂ ਯੋ ਜਪਤੇ ਪਰਮਾਰ੍ਥਤਃ । ਵਿਵਿਧਾਃ ਸਿਦ੍ਧਯਸ੍ਤਸ੍ਯ ਭਵਨ੍ਤਿ ਨ ਤਦਦ੍ਭੁਤਮ੍ । । ੩੫ ਮਣ੍ਡਲੇ ਚ ਸ੍ਥਿਤਂ ਦੇਵਂ ਦੇਹੇ ਚੈਨਂ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਮ੍ । ਸ੍ਵਬੁਦ੍ਧ੍ਯੈਵਮਸਮ੍ਮੂਢੋ ਯ- ਪਸ਼੍ਯਤਿ ਸ ਪਸ਼੍ਯਤਿ । । ੩੬ ਧ੍ਯਾਤ੍ਵੈਵਂ ੧ ਪੂਜਯੇਦ੍ਯਸ੍ਤੁ ਜਪੇਦ੍ਯੋ ਜੁਹੁਯਾਚ੍ਚ ਯਃ । ਸ ਸਰ੍ਵਾਨ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਨੁਯਾਤ੍ਕਾਮਾਨ੍ਗਚ੍ਛੇਦ੍ਧਰ੍ਮਧ੍ਵਜਂ ਤਥਾ । । ੩੭ ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਤ੍ਵਮਿਹ ਦੁਃਖਾਨਾਮਨ੍ਤਂ ਕਰ੍ਤੁਂ ਯਦੀਚ੍ਛਸਿ । ਇਹਾਮੁਤ੍ਰ ਚ ਭੋਗਾਨਾਂ ਭੁਕ੍ਤਿਂ ਮੁਕ੍ਤਿਂ ਚ ਸ਼ਾਸ਼੍ਵਤੀਮ੍ । । ੩੮ ਆਰਾਧਯਾਰ੍ਕਮਰ੍ਕਸ੍ਥੋ ਮਨ੍ਤ੍ਰੈਰਿਹ ਤਦਾਤ੍ਮਨਿ । ਅਙ੍ਗੈਰ੍ਵृਤਂ ਵृਤੇ ਚੈਵ ਸ੍ਥਾਨੇ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰੇਣ ਸ਼ੋਧਿਤੇ । । ੩੯ ਕਵਚੇਨ ਚ ਸਙ੍ਗੁਸ੍ਤੇ ਸਰ੍ਵਤੋऽਸ੍ਤ੍ਰੇਣ ਰਕ੍ਸ਼ਿਤੇ । ਏਵਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਸ੍ਯਸਿ ਯਤ੍ਨੇਨ ਸਰ੍ਵਦਾ ਫਲਮੀਪ੍ਸਿਤਮ੍ । । 1.48.੪੦ ਦੁਃਖਮਾਧ੍ਯਾਤ੍ਮਿਕਂ ਨੇਹ ਤਥਾ ਚੈਵਾਧਿਭੌਤਿਕਮ੍ । ਆਧਿਦੈਵਿਕਮਤ੍ਯੁਗ੍ਰਂ ਨ ਭਵਿष੍ਯਤਿ ਤੇ ਸਦਾ । । ੪੧ ਨ ਭਯਂ ਵਿਦ੍ਯਤੇ ਤੇषਾਂ ਪ੍ਰਪਨ੍ਨਾ ਯੇ ਦਿਵਾਕਰਮ੍ । ਇਹਾਮੁਤ੍ਰ ਸੁਖਂ ਤੇषਾਮਚ੍ਛਿਦ੍ਰਂ ਜਾਯਤੇ ਸੁਖਮ੍ । । ੪੨ ਸੂਰ੍ਯੇਣੇਦਂ ਮਮੋਦ੍ਦਿष੍ਟਂ ਸਾਕ੍ਸ਼ਾਦ੍ਯਜ੍ਜ੍ਞਾਨਮੁਤ੍ਤਮਮ੍ । ਆਰਾਧਿਤੇਨ ਵਿਧਿਵਤ੍ਕਾਲੇਨ ਬਹੁਨਾ ਤਥਾ । । ੪੩ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯਤੇ ਪਰਮਂ ਸ੍ਥਾਨਂ ਯਤ੍ਰ ਧਰ੍ਮਧ੍ਵਜਃ ਸ੍ਥਿਤਃ । ਏਤਤ੍ਸਂਕ੍ਸ਼ਿਪ੍ਤਮੁਦ੍ਦਿष੍ਟਂ ਕ੍ਸ਼ਿਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਿਕਰਂ ਪਰਮ੍ । । ਯਥਾ ਨਾਨ੍ਯਦਤੋऽਸ੍ਤੀਤਿ ਸ੍ਵਯਂ ਤੂਰ੍ਯੇਣ ਭਾषਿਤਮ੍ । । ੪੪ ਉਪਾਯੋऽਯਂ ਸਮਾਖ੍ਯਾਤਸ੍ਤਵ ਸਂਕ੍ਸ਼ੇਪਤਸ੍ਤ੍ਵਿਹ । ਯਸ੍ਮਾਤ੍ਪਰਤਰੋ ਨਾਸ੍ਤਿ ਹਿਤੋਪਾਯਃ ਸ਼ਰੀਰਿਣਾਮ੍ । । ੪੫ ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਭਵਿष੍ਯੇ ਮਹਾਪੁਰਾਣੇ ਸ਼ਤਾਰ੍ਦ੍ਧਸਾਹਸ੍ਰ੍ਯਾਂ ਸਂਹਿਤਾਯਾਂ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮੇ ਪਰ੍ਵਣਿ ਸਪ੍ਤਮੀਕਲ੍ਪੇ ਆਦਿਤ੍ਯਮਾਹਾਤ੍ਮ੍ਯਵਰ੍ਣਨਂ ਨਾਮਾष੍ਟਚਤ੍ਵਾਰਿਂਸ਼ੋऽਧ੍ਯਾਯਃ
ਸ਼ਤਾਨੀਕ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਸਰਤਾਜ, ਸਪਤਮੀ ਦੇ ਵ੍ਰਤ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਵਰਣਨ ਕਰ, ਤੇ ਮਹਾਨ ਭਾਗ, ਦੇਵ ਭਾਸਕਰ ਦੀ ਮਹਾਤਮਤਾ ਦੱਸ।" ਸੁਮੰਤੁ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਇਥੇ ਮਹਾਨ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਨਾਲ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਨਾਲ, ਪਵਿੱਤਰ ਸੰਵਾਦ ਕੀਤਾ। ਭਾਵ ਨਾਲ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਵਾਸੁਦੇਵ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਸ਼ਾਂਬ ਨੇ ਉੱਤਮ ਗਿਆਨ ਪੁੱਛਿਆ। 'ਜੀਵ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਦੁੱਖਾਂ ਤੋਂ ਬਚਦਾ ਹੈ? ਕਿਵੇਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਇੱਛਾਵਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਹੇ ਮਧੁਸੂਦਨ?' 'ਅਗਲੇ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਸੁਖ ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਆਨੰਦ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਕਿਵੇਂ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ?' 'ਇਹ ਸਭ ਵੇਖ ਕੇ, ਮੈਨੂੰ ਨਿਰਵੇਦ ਆ ਗਿਆ, ਜਨਾਰਦਨ। ਜੀਵਨ ਦੀ ਆਸ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਪਸੰਦ ਨਹੀਂ।' 'ਫਿਰ ਵੀ, ਮੈਂ ਅਜਿਹਾ ਕਿਉਂ ਹਾਂ ਕਿ ਮੇਰੇ ਪ੍ਰਾਣ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੇ? ਮੈਂ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਜਰਾ ਤੇ ਰੋਗਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਡਿੱਗਦਾ।' 'ਕਿਹੜਾ ਉਪਾਏ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਮੈਂ ਆਜ ਤੇਰਾ ਕ੍ਰਿਪਾ ਪਾਵਾਂ, ਤੇ ਆਧਿ-ਵਿਆਧਿ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਵਾਂ?' ਵਾਸੁਦੇਵ ਨੇ ਆਖਿਆ, 'ਦੇਵਤਾ ਦੀ ਕ੍ਰਿਪਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੈ, ਇਹ ਸਦਾ ਤੇ ਨਿੱਤ ਉਪਾਏ ਹੈ, ਮੇਰੀ ਪੱਕੀ ਸੋਚ ਹੈ।' 'ਅਨੁਮਾਨ ਤੇ ਆਗਮ ਨਾਲ, ਮੈਂ ਇਹ ਪੱਕਾ ਕੀਤਾ। ਕਦੇ-ਕਦੇ ਹੋਰ ਕੋਈ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਰ ਸਕਦਾ।' 'ਕ੍ਰਿਪਾ ਉਸ ਦੀ ਆਰਾਧਨਾ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਵਿਦਵਾਨ ਉਸ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ ਕਰਦਾ ਹੈ।' 'ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦੇਵਤਾ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜੀਵ ਆਰਾਧਨਾ ਕਰਕੇ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਫਲ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।' ਸ਼ਾਂਬ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, 'ਕੁਝ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਦੇਵਤਾ ਦੇ ਅਸਤਿਤਵ 'ਤੇ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ, ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਪੱਕਾ ਨਾਸਤਿਕਤਾ ਹੈ। ਤੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦੇਵਤਾ ਦੀ ਕਥਾ ਕਰ।' ਵਾਸੁਦੇਵ ਨੇ ਆਖਿਆ, 'ਦੇਵਤਾ ਦਾ ਅਸਤਿਤਵ ਆਗਮਾਂ ਵਿੱਚ ਪੱਕਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਦੇ ਕੋਲ ਆਗਮ ਦਾ ਪਰਮਾਣ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਅਸਤਿਤਵ ਮਿਲਦਾ।' 'ਅਨੁਮਾਨ ਨਾਲ ਵੀ, ਅਸਤਿਤਵ ਪੱਕਾ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਜਿਸ ਦੇ ਕੋਲ ਪਰਮਾਣ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਅਸਤਿਤਾ ਪੱਕੀ ਹੈ।' 'ਪ੍ਰਤ्यक्ष ਨਾਲ ਵੀ, ਦੇਵਤਾ ਦਾ ਅਸਤਿਤਵ ਪੱਕਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ। ਇਹ ਪਰਮਾਣ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿੱਖਦਾ ਹੈ।' 'ਜੇਕਰ ਕੁਝ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜਾਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਦਿੱਖਦਾ, ਫਿਰ ਵੀ ਵਪਾਰ ਵਾਂਗ ਸਥਿਤ ਹੈ।' ਸ਼ਾਂਬ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, 'ਜੇਕਰ ਦੇਵਤਾ ਪ੍ਰਤ्यक्ष ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਫਿਰ ਅਨੁਮਾਨ ਤੇ ਆਗਮ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ।' ਵਾਸੁਦੇਵ ਨੇ ਆਖਿਆ, 'ਸਭ ਦੇਵਤਾ ਪ੍ਰਤ्यक्ष ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੇ, ਕੁਝ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਅਨੁਮਾਨ ਤੇ ਆਗਮ ਨਾਲ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।' ਸ਼ਾਂਬ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, 'ਜੋ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਦਿੱਖਦੀ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਕਰਦੀ, ਪਹਿਲਾਂ ਉਹ ਦੱਸ, ਫਿਰ ਹੋਰ ਦੱਸ।' ਵਾਸੁਦੇਵ ਨੇ ਆਖਿਆ, 'ਪ੍ਰਤ्यक्ष ਦੇਵਤਾ ਸੂਰਜ ਹੈ, ਜੋ ਜਗਤ ਦੀ ਅੱਖ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕੋਈ ਸਦਾ ਦੇਵਤਾ ਨਹੀਂ।' 'ਜਿਸ ਤੋਂ ਇਹ ਜਗਤ ਜਨਮਿਆ, ਤੇ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋਵੇਗਾ, ਕਾਲ ਦਾ ਲਕਸ਼ਣ ਸੂਰਜ ਹੈ।' 'ਗ੍ਰਹ, ਨਕਸ਼ਤਰ, ਰਾਸ਼ੀਆਂ, ਕਰਣ, ਆਦਿਤ, ਵਸੁ, ਰੁਦ੍ਰ, ਅਸ਼ਵਿਨੀ, ਵਾਯੁ, ਅਗਨਿ, ਇੰਦਰ, ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ, ਭੂ, ਭਵ, ਸਵ, ਸਭ ਲੋਕ, ਪਹਾੜ, ਨਾਗ, ਨਦੀਆਂ, ਸਮੁੰਦਰ, ਸਭ ਭੂਤ-ਜਾਤੀਆਂ ਦਾ ਕਾਰਨ ਸੂਰਜ ਹੈ।' 'ਇਸ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਜਗਤ ਜਨਮਿਆ, ਸਥਿਤ ਹੋਇਆ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਸਵਾਰਥ ਲਈ ਚਲਦਾ ਹੈ।' 'ਇਸ ਦੀ ਕ੍ਰਿਪਾ ਨਾਲ ਇਹ ਲੋਕ ਚਲਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਇਹ ਉਗਦਾ, ਸਭ ਉਗਦੇ; ਜਦੋਂ ਅਸਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ, ਸਭ ਅਸਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ।' 'ਅਸਤ ਹੋਣ ਤੇ, ਜੋ ਦਿੱਖਦਾ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਮੈਂ ਕਿਵੇਂ ਦੱਸਾਂ?' 'ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਨਾ ਕੋਈ ਹੋਇਆ, ਨਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਜੋ ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਪਰਮਾਤਮਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ।' 'ਇਤਿਹਾਸ ਤੇ ਪੁਰਾਣਿਆਂ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰਾਤਮਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ। ਬਾਹਰਾਤਮਾ, ਸੁਸ਼ੁਮਣਾ ਵਿੱਚ, ਸੁਪਨੇ ਤੇ ਜਾਗਣ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ।' 'ਅਸਤ ਹੋਣ ਤੇ, ਜੋ ਦਿੱਖਦਾ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਮੈਂ ਕਿਵੇਂ ਦੱਸਾਂ?' 'ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਨਾ ਕੋਈ ਹੋਇਆ, ਨਾ ਹੋਵੇਗਾ।' 'ਜੋ ਵਾਹਨ ਵਾਂਗ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਸਭ ਦੇਹੀ ਨੂੰ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ, ਚਲ-ਅਚਲ ਸਭ ਇਸ ਨਾਲ।' 'ਜੋ ਵੇਦ ਤੇ ਵੇਦਵਾਨਾਂ ਨਾਲ, ਸੌ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਪਰ ਮੈਂ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਦੱਸ ਸਕਦਾ।' 'ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਖਜਾਨਾ, ਸਭ ਦਾ ਮਾਲਕ, ਸਭ ਕੁਝ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਸਭ ਨੂੰ ਪਾਲਣ ਵਾਲਾ, ਅਵਿਨਾਸੀ ਸੂਰਜ ਹੈ।' 'ਮਤਸਯ ਆਦਿ ਜਨਮਿਆ, ਤੇ ਮਹੇਸ਼ ਤੋਂ ਸਹੀ ਰਸਤਾ ਲਿਆ।' 'ਮੰਡਲ ਤੋਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ, ਮੈਂ ਪਰਮਾਰਥ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ।' 'ਜੋ ਮੰਡਲ ਬਣਾਕੇ, ਸਵੇਰੇ, ਸ਼ਾਮ, ਤੇ ਦੁਪਹਿਰ, ਉਸ ਦੀ ਆਰਾਧਨਾ ਕਰਦਾ, ਉਹ ਪਰਮ ਗਤੀ ਪਾਉਂਦਾ।' 'ਜੇ ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ, ਪਰਮਾਰਥ ਨਾਲ ਜਪ ਕਰੇ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਿੱਧੀਆਂ ਮਿਲਦੀਆਂ, ਇਹ ਅਚੰਭਾ ਨਹੀਂ।' 'ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਦੇਵ, ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸਥਿਤ, ਆਪਣੀ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਜੋ ਵੇਖਦਾ, ਉਹੀ ਸਹੀ ਵੇਖਦਾ।' 'ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ, ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਜਪ ਕਰਕੇ, ਹੋਮ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਸਭ ਇੱਛਾਵਾਂ ਪੂਰੀ ਕਰਦਾ, ਧਰਮਧਵਜ ਨੂੰ ਪਾਉਂਦਾ।' 'ਇਸ ਲਈ, ਜੇ ਤੂੰ ਦੁੱਖਾਂ ਦਾ ਅੰਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ, ਇੱਥੇ ਤੇ ਅਗਲੇ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਸੁਖ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਚਾਹੁੰਦਾ, ਤਾ ਸੂਰਜ ਦੀ ਆਰਾਧਨਾ ਕਰ, ਮਨਤਰਾਂ ਨਾਲ, ਸਰੀਰ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਨਾਲ, ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ, ਕਵਚ ਤੇ ਅਸਤਰ ਨਾਲ ਰੱਖਿਆ ਕਰ।' 'ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯਤਨ ਨਾਲ, ਸਦਾ ਚਾਹੀਦਾ ਫਲ ਮਿਲੇਗਾ।' 'ਆਧਿਆਤਮਿਕ, ਆਧਿਭੌਤਿਕ, ਆਧਿਦੈਵਿਕ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ ਰਹੇਗਾ।' 'ਜੋ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਆਸਰਾ ਲੈਂਦੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਡਰ ਨਹੀਂ, ਇੱਥੇ ਤੇ ਅਗਲੇ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਸੁਖ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।' 'ਸੂਰਜ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਉੱਤਮ ਗਿਆਨ ਦਿੱਤਾ, ਆਰਾਧਨਾ ਤੇ ਵਿਧੀ ਨਾਲ, ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ।' 'ਉਹ ਪਰਮ ਸਥਾਨ ਮਿਲਦਾ, ਜਿੱਥੇ ਧਰਮਧਵਜ ਸਥਿਤ ਹੈ।' 'ਇਹ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ, ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਸਿੱਧੀ ਦੇਣ ਵਾਲਾ।' 'ਜਿਵੇਂ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਸੂਰਜ ਨੇ ਆਪ ਦੱਸਿਆ।' 'ਇਹ ਉਪਾਏ ਇੱਥੇ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਦੱਸਿਆ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕੋਈ ਹੋਰ ਉਪਾਏ ਨਹੀਂ, ਜੀਵਾਂ ਲਈ।'
ਸੂਰ੍ਯਮਾਹਾਤ੍ਮ੍ਯਵਰ੍ਣਨਮ੍ ਵਾਸੁਦੇਵ ਉਵਾਚ ਅਥਾਰ੍ਚਨਵਿਧਿਂ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯੇ ਧਰ੍ਮਕੇਤੋਰਨੁਤ੍ਤਮਮ੍ । ਸਰ੍ਵਕਾਮਪ੍ਰਦਂ ਪੁਣ੍ਯਂ ਵਿਘ੍ਨਘ੍ਨਂ ਦੁਰਿਤਾਪਹਮ੍ । । ੧ ਸੂਰ੍ਯਮਨ੍ਤ੍ਰੈਃ ਪੁਰਃ ਸ੍ਨਾਤੋ ਯਜੇਤ੍ਤੇਨੈਵ ਭਾਸ੍ਕਰਮ੍ । ਯਤਸ੍ਤਤਃ ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਸ੍ਨਾਨਮਾਦੌ ਸਮਾਸਤਃ । । ੨ ਆਚਾਨ੍ਤਸ੍ਤਮੁਪਾਲਭ੍ਯ ਮੁਦ੍ਰਯਾ ਸ਼ੁਚਿਸ਼ੁਦ੍ਧਯਾ । ਕृਤ੍ਵਾ ਨੀਰਾਜਨਂ ਪੁਤ੍ਰ ਸਂਸ਼ੋਧ੍ਯ ਚ ਜਲਂ ਤਤਃ । । ੩ ਸ੍ਨਾਨਾਦ੍ਧृਦਯਪੂਤੇਨ ੧ ਮਨ੍ਤ੍ਰੇਣ ਮਤ੍ਕੁਲੋਦ੍ਵਹ । ਉਤ੍ਥਾਯਾਚਮ੍ਯ ਤੇਨੈਵ ਵਾਸਸੀ ਪਰਿਧਾਯ ਚ । । ੪ ਦ੍ਵਿਰਾਚਮ੍ਯਾਥ ਸਮ੍ਪ੍ਰੋਕ੍ਸ਼੍ਯ ਤਨੁਂ ਸਪ੍ਤਾਕ੍ਸ਼ਰੇਣ ਚ । ਉਤ੍ਥਾਯਾਚਮ੍ਯ ਤੇਨੈਵਂ ਰਵੇਃ ਕृਤ੍ਵਾਰ੍ਘ੍ਯਮੇਵ ਚ । । ੫ ਦਤ੍ਤ੍ਵਾ ਤੇਨ ਜਪਿਤ੍ਵਾ ਤਂ ਸ੍ਵਕਂ ਧ੍ਯਾਤ੍ਵਾਰ੍ਕਵਦ੍ਧृਦਿ । ਗਤ੍ਵਾ ਚਾਯਤਨਂ ਸ਼ੁਭ੍ਰਮਾਰ੍ਕਮਾਰ੍ਕੀ ਤਨੁਂ ਯਜੇਤ੍ । । ੬ ਪੂਰਕਂ ਕੁਮ੍ਭਕਂ ਕृਤ੍ਵਾ ਰੇਚਕਂ ਚ ਸਮਾਹਿਤਃ । ਕृਤ੍ਵੋਙ੍ਕਾਰੇਣ ਦੋषਾਂਸ੍ਤੁ ਹਨ੍ਯਾਤ੍ਕਾਯਾਦਿਸਮ੍ਭਵਾਨ੍ । । ੭ ਵਾਯਵ੍ਯਾਗ੍ਨੇਯਮਾਹੇਨ੍ਦ੍ਰਵਾਰੁਣੀਭਿਰ੍ਯਥਾਕ੍ਰਮਮ੍ । ਕਿਲ੍ਵਿषਂ ਵਾਰੁਣਾਦ੍ਭਿਸ਼੍ਚ ਹਨ੍ਯਾਤ੍ਸਿਦ੍ਧ੍ਯਰ੍ਥਮਾਤ੍ਮਨਃ । । ੮ ਸ਼ੋषਣਂ ਦਹਨਂ ਸ੍ਤਮ੍ਭਂ ਪ੍ਲਾਵਨਂ ਚ ਯਥਾਕ੍ਰਮਾਤ੍ । ਵਾਯ੍ਵਗ੍ਨੀਨ੍ਦ੍ਰਜਨਾਖ੍ਯਾਭਿਰ੍ਧਾਰਣਾਭਿਃ ਕृਤੇ ਸਤਿ । । ੯ ਧ੍ਯਾਤ੍ਵਾ ਵਿਸ਼ੁਦ੍ਧਮਾਤ੍ਮਾਨਂ ਪ੍ਰਣਮੇਦਰ੍ਕਮਾਸ੍ਥਿਤਮ੍ । ਦੇਹਂ ਤੇਨੈਵ ਸਞ੍ਚਿਨ੍ਤ੍ਯ ਪਞ੍ਚਭੂਤਮਯਂ ਪਰਮ੍ । । 1.49.੧੦ ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਂ ਸ੍ਥੂਲਂ ਤਥਾਕ੍ਸ਼ਾਣਿ ਸ੍ਵਸ੍ਥਾਨੇषੁ ਪ੍ਰਕਮ੍ਯ ਚ । ਵਿਨ੍ਯਸ੍ਯਾਙ੍ਗਾਨਿ ਖਾਦੀਨਿ ਹृਦਾਦ੍ਯਾਨਿ ਹृਦ੍ਯਾਦਿषੁ । । ੧੧ ਖਸ੍ਵਾਹਾ ਹਦਯਂ ਭਾਨੋਃ ਖਮਰ੍ਕਾਯ ਸ਼ਿਰਸ੍ਤਥਾ । ਉਲ੍ਕਾ ਸ੍ਵਾਹਾ ਸ਼ਿਖਾਰ੍ਕਸ੍ਯ ਯੈ ਚ ਹੁਂ ਕਵਚਂ ਪਰਮ੍ । । ਖਾਂ ਫਡਸ੍ਤ੍ਰਂ ਚ ਸਂਹਾਰਾਸ਼੍ਚਾਦਿਤਃ ਪ੍ਰਣਵਃ ਕृਤਃ । । ੧੨ ਸ ਪੂਰ੍ਵੇ ਪ੍ਰਣਵਸ੍ਯਾਥੋ ਮਨ੍ਤ੍ਰਕਰ੍ਮਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਯੇ । ਏਭਿਰ੍ਜਲਂ ਤ੍ਰਿਧਾ ਜਪ੍ਤ੍ਵਾ ਸ੍ਨਾਨਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਿ ਤੇਨ ਚ । । ੧੩ ਸਮ੍ਪ੍ਰੋਕ੍ਸ਼੍ਯ ਪੂਜਯੇਤ੍ਸੂਰ੍ਯਂ ਗਨ੍ਧਪੁष੍ਪਾਦਿਭਿਃ ਸ਼ੁਭੈਃ । ਤਤੋ ਮੂਰ੍ਤਿषੁ ਸਰ੍ਵਾਸੁ ਰਾਤ੍ਰਾਵਗ੍ਨੌ ਪ੍ਰਪੂਜਯੇਤ੍ । । ੧੪ ਪ੍ਰਾਕ੍ਪਸ਼੍ਚਿਮੋਦਗਭ੍ਯਗ੍ਰਾਂ ਪ੍ਰਾਤਃ ਸਾਯਂ ਨਿਸ਼ਾਸੁ ਵੈ । ਸਪ੍ਤਾਕ੍ਸ਼ਰੇਣ ਤਨ੍ਮਨ੍ਤ੍ਰਂ ਧ੍ਯਾਤ੍ਵਾ ਚ ਪਦ੍ਮਕਰ੍ਣਿਕਾਮ੍ । । ੧੫ ਆਦਿਤ੍ਯਮਣ੍ਡਲਾਨ੍ਤਸ੍ਥਂ ਤਤ੍ਰ ਦੇਹਂ ਪ੍ਰਕਲ੍ਪਯੇਤ੍ । ਪ੍ਰਭਾਮਣ੍ਡਲਮਧ੍ਯਸ੍ਥਂ ਧ੍ਯਾਤ੍ਵਾ ਦੇਹਂ ਯਥਾ ਪੁਰਾ । । ਸਰ੍ਵਲਕ੍ਸ਼ਣਸਮ੍ਪੂਰ੍ਣਂ ਸਹਸ੍ਰਕਿਰਣੋਜ੍ਜ੍ਵਲਮ੍ । । ੧੬ ਰਕ੍ਤੈਰ੍ਗਨ੍ਧੈਸ਼੍ਚ ਪੁष੍ਪੈਸ਼੍ਚ ਚਰੁਭਿਰ੍ਬਲਿਭਿਸ੍ਤਥਾ । ਰਕ੍ਤਚਨ੍ਦਨਮਿਸ਼੍ਰੈਰ੍ਵਾ ਵਸ੍ਤ੍ਰੈਰਾਵਰਣੈਃ ਸ਼ੁਭੈਃ । । ੧੭ ਆਵਾਹਨਾਦਿਕਰ੍ਮਾਣਿ ਰਕ੍ਸ਼ਾਂ ਤੁ ਹृਦਯੇਨ ਚ । ਤਚ੍ਚਿਤ੍ਤਸ਼੍ਚ ਸਦਾ ਕੁਰ੍ਯਾਜ੍ਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾ ਕਰ੍ਮਕ੍ਰਮਂ ਬੁਧਃ । । ੧੮ ਕृਤ੍ਵਾ ਚਾਵਾਹਨਂ ਮਨ੍ਤ੍ਰੈਰੇਕਤ੍ਰ ਸ੍ਥਾਪਨਂ ਤਤਃ । ਯਾਵਦ੍ਯਾਗਾਵਸਾਨਂ ਤੁ ਸਾਨ੍ਨਿਧ੍ਯਂ ਤਤ੍ਰ ਕਲ੍ਪ੍ਯ ਚ । । ੧੯ ਦਤ੍ਤ੍ਵਾ ਪਾਦ੍ਯਾਦਿਕਾਂ ਪੂਜਾਂ ਸ਼ਕ੍ਤ੍ਯਾ ਵਾਰ੍ਘ੍ਯਂ ਨਿਵੇਦ੍ਯ ਚ । ਜਪਿਤ੍ਵਾ ਵਿਧਿਵਦ੍ਧ੍ਯਾਤ੍ਵਾ ਤਤੋ ਦੇਵੀਂ ਵਿਸਰ੍ਜਯੇਤ੍ । । 1.49.੨੦ ਏष ਕਰ੍ਮ ਕ੍ਰਮਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਃ ਸਰ੍ਵੇषਾਂ ਯਜਨਕ੍ਰਮਾਤ੍ । ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਜਪਸ੍ਥਾਨਂ ਪਦ੍ਮੇਸ਼ਾਵਰਣੇ ਤਥਾ । । ੨੧ ਆਦਿਤ੍ਯਂ ਕਰ੍ਣਿਕਾਸਂਸ੍ਥਂ ਦਲੇष੍ਵਙ੍ਗਾਨਿ ਪੂਰ੍ਵਸ਼ਃ । ਸੋਮਾਦੀਨ੍ਰਾਹੁਪਰ੍ਯਂਤਾਨ੍ਗ੍ਰਹਾਂਸ਼੍ਚੈਵੋਦਗਾਦਿਤਃ । । ੨੨ ਮੂਰ੍ਤਿਮਲ੍ਲੋਕਪਾਲਾਂਸ਼੍ਚ ਕ੍ਰਮਾਦਾਵਰਣੇष੍ਵਥ । ਤਦਸ੍ਤ੍ਰਾਣਿ ਚ ਰਕ੍ਸ਼ਾਰ੍ਥਂ ਸ੍ਵਮਨ੍ਤ੍ਰੈਃ ਪੂਜਯੇਤ੍ਕ੍ਰਮਾਤ੍ । । ੨੩ ਪ੍ਰਣਵੈਸ਼੍ਚਾਭਿਧਾਨੈਸ਼੍ਚ ਚਤੁਰ੍ਥ੍ਯਾਂ ਹ੍ਯਭਿਯੋਜਿਤੈਃ । ਸਰ੍ਵੇषਾਂ ਕਥਿਤਾ ਮਨ੍ਤ੍ਰਾ ਮੁਦ੍ਰਾਸ਼੍ਚ ਕਥਯਾਮ੍ਯਤਃ । । ੨੪ ਵ੍ਯੋਮਮੁਦ੍ਰਾ ਰਤਿਃ ਪਦ੍ਮਾ ਮਹਾਸ਼੍ਵੇਤਾਸ੍ਤ੍ਰਮੇਵ ਚ । ਪਞ੍ਚਮੁਦ੍ਰਾਃ ਸਮਾਖ੍ਯਾਤਾਃ ਸਰ੍ਵਕਰ੍ਮਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਯੇ । । ੨੫ ਉਤ੍ਤਾਨੌ ਤੁ ਕਰੌ ਕृਤ੍ਯਾ ਅਙ੍ਗੁਲ੍ਯੋ ਗ੍ਰਥਿਤਾਃ ਕ੍ਰਮਾਤ੍ । ਤਰ੍ਜਨੀਂ ਯਨ੍ਤਿ ਯਾਵਤ੍ਤਾਃ ਸਮੇ ਵਾਧੋਮੁਖੇ ਸ੍ਥਿਤੇ । । ੨੬ ਤਰ੍ਜਨ੍ਯੋ ੧ ਮਧ੍ਯਮਸ੍ਯੈਵ ਜ੍ਯੇष੍ਠਾਗ੍ਰੇ ਵਾਨੁਗੋਪਰਿ । ਮੁਦ੍ਰੇਯਂ ਸਰ੍ਵਮੁਦ੍ਰਾਣਾਂ ਵ੍ਯੋਮ ਮੁਦ੍ਰੇਤਿ ਕੀਰ੍ਤਿਤਾ । । ਸਰ੍ਵਕਰ੍ਮਸੁ ਯੋਗੋऽਯਂ ਤਥਾ ਸ੍ਥਾਨਂ ਪ੍ਰਕਲ੍ਪਤੇ । । ੨੭ ਪਦ੍ਮਵਤ੍ਪ੍ਰਸृਤਾਃ ਸਰ੍ਵਾ ਮਹਾਸ਼੍ਵੇਤਾ ਰਵੇਃ ਸ੍ਮृਤਾ । ਜਵਸਂਨਿਹਿਤੋ ਨਿਤ੍ਯਂ ਰਥਾਰੂਢੋ ਰਵਿਃ ਸ੍ਮृਤਃ । । ੨੮ ਹਸ੍ਤਾਵੂਰ੍ਧ੍ਵਮੁਖੌ ਕृਤ੍ਵਾ ਵਾਮਾਙ੍ਗੁष੍ਠੇਨ ਯੋਜਿਤੌ । ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਾਂ ਸ਼ੋਧਨੇ ਯੋਜ੍ਯਾ ਰਕ੍ਸ਼ਾਰ੍ਥਂ ਚ ਵਿਸ਼ੇषਤਃ । । ੨੯ ਅਨਯਾ ਮੁਦ੍ਰਯਾ ਸਰ੍ਵਂ ਰਕ੍ਸ਼ਿਤਂ ਸ਼ੋਧਿਤਂ ਭਵੇਤ੍ । ਅਰ੍ਘ੍ਯਂ ਦਤ੍ਵਾ ਪ੍ਰਯੋਕ੍ਤਵ੍ਯਾ ਪੂਜਾਨ੍ਤੇ ਚ ਵਿਸ਼ੇषਤਃ । । 1.49.੩੦ ਜਪਧ੍ਯਾਨਾਵਸਾਨੇ ਚ ਯਦੀਚ੍ਛੇਤ੍ਸਿਦ੍ਧਿਮਾਤ੍ਮਨਃ । ਅਨੇਨ ਵਿਧਿਨਾ ਨਿਤ੍ਯਂ ਜਪੇਦਬ੍ਦਮਤਨ੍ਦ੍ਰਿਤਃ । । ੩੧ ਸ ਲਭੇਤੇਪ੍ਸਿਤਾਨ੍ਕਾਮਾਨਿਹਾਮੁਤ੍ਰ ਨ ਸਂਸ਼ਯਃ । ਰੋਗਾਰ੍ਤੋ ਮੁਚ੍ਯਤੇ ਰੋਗਾਦ੍ਧਨਹੀਨੋ ਧਨਂ ਲਭੇਤ੍ । । ੩੨ ਰਾਜ੍ਯਭ੍ਰष੍ਟੋ ਲਭੇਦ੍ਰਾਜ੍ਯਮਪੁਤ੍ਰਃ ਪੁਤ੍ਰਮਾਪ੍ਨੁਯਾਤ੍ । ਪ੍ਰਜ੍ਞਾਮੇਧਾਸਮृਦ੍ਧੀਸ਼੍ਚ ਚਿਰਂ ਜੀਵਤਿ ਮਾਨਵਃ । । ਸੁਰੂਪਾਂ ਲਭਤੇ ਕਨ੍ਯਾਂ ਕੁਲੀਨਾ ਪੁਰੁषੋ ਧ੍ਰੁਵਮ੍ । । ੩੩ ਸੌਭਾਗ੍ਯਂ ਸ੍ਤ੍ਰੀ ਕੁਲੀਨਾਪਿ ਕਨ੍ਯਾ ਚ ਪੁਰੁषੋਤ੍ਤਮਮ੍ । ਅਵਿਦ੍ਯੋ ਲਭਤੇ ਵਿਦ੍ਯਾਮਿਤ੍ਯੁਕ੍ਤਂ ਭਾਨੁਨਾ ਪੁਰਾ । । ੩੪ ਨਿਤ੍ਯਯਾਗਃ ਸ੍ਮृਤੋ ਹ੍ਯੇष ਧਨਧਾਨ੍ਯਸੁਖਾਵਹਃ । ਪ੍ਰਜਾਪਸ਼ੁਵਿਵृਦ੍ਧਿਸ਼੍ਚ ਨਿष੍ਕਾਮਸ੍ਯਾਪਿ ਜਾਯਤੇ । । ੩੫ ਤਦੈਕਃ ਸ੍ਤੂਯਤੇ ਸ੍ਵਰ੍ਗੇ ਸ਼ਬ੍ਦ੍ਯਤੇ ਚ ਨਰੋਤ੍ਤਮਃ । ਭਕ੍ਤ੍ਯਾ ਤਂ ਪੂਜਯੇਦ੍ਯਸ੍ਤੁ ਨਰਃ ਪੁਣ੍ਯਤਰਃ ਸਦਾ । । ੩੬ ਇਹ ਵੈ ਕਾਮਿਕਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਤਤੋ ਗਚ੍ਛੇਨ੍ਮਨੋਃ ਪਦਮ੍ । ਦ੍ਵਿਜਸ੍ਤਸ੍ਯ ਪ੍ਰਸਾਦੇਨ ਤੇਜਸਾ ਬੁਧਸਨ੍ਨਿਭਃ । । ੩੭ ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਭਵਿष੍ਯੇ ਮਹਾਪੁਰਾਣੇ ਸ਼ਤਾਰ੍ਦ੍ਧਸਾਹਸ੍ਰ੍ਯਾਂ ਸਂਹਿਤਾਯਾਂ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮੇ ਪਰ੍ਵਣਿ ਸਪ੍ਤਮੀਕਲ੍ਪੇ ਸੂਰ੍ਯਮਾਹਾਤ੍ਮ੍ਯਵਰ੍ਣਨਂ ਨਾਮੈਕੋਨਪਞ੍ਚਾਸ਼ਤ੍ਤਮੋऽਧ੍ਯਾਯਃ
ਵਾਸੁਦੇਵ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਹੁਣ ਮੈਂ ਧਰਮਧਵਜ ਦੀ ਉੱਤਮ ਆਰਚਨਾ ਦੀ ਵਿਧੀ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਜੋ ਸਭ ਇੱਛਾਵਾਂ ਪੂਰੀ ਕਰਦੀ, ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ, ਵਿੱਘਨ ਦੂਰ ਕਰਦੀ, ਤੇ ਪਾਪ ਨਸ਼ਟ ਕਰਦੀ। ਸੂਰਜ ਦੇ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ, ਪਹਿਲਾਂ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ, ਭਾਸਕਰ ਦੀ ਯਜਨਾ ਕਰ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਸਨਾਨ ਦੀ ਵਿਧੀ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ। ਆਚਮਨ ਕਰਕੇ, ਸ਼ੁਧ ਮудਰਾ ਨਾਲ, ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਸਾਫ਼ ਕਰਕੇ, ਨੀਰਾਜਨ ਕਰ। ਸਨਾਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਹਿਰਦੇ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਨਾਲ, ਮੰਤ੍ਰ ਦੇ ਨਾਲ, ਉੱਠ ਕੇ ਆਚਮਨ ਕਰ, ਤੇ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨ। ਦੋ ਵਾਰੀ ਆਚਮਨ ਕਰਕੇ, ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਸਪਤ-ਅੱਖਰ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਛਿੜਕ। ਉੱਠ ਕੇ ਆਚਮਨ ਕਰ, ਤੇ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਅਰਘ ਦਿੰ। ਮੰਤ੍ਰ ਜਪ ਕੇ, ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਧਿਆਨ ਕਰ, ਤੇ ਆਯਤਨ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ, ਆਰਕ ਰੂਪ ਦੀ ਯਜਨਾ ਕਰ। ਪੂਰਕ, ਕੁੰਭਕ, ਤੇ ਰੇਚਕ ਕਰਕੇ, ਓਂਕਾਰ ਨਾਲ, ਸਰੀਰ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਦੂਰ ਕਰ। ਵਾਯੁ, ਅਗਨਿ, ਇੰਦਰ, ਤੇ ਵਾਰੁਣੀ ਧਾਰਣਾਂ ਨਾਲ, ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ, ਪਾਪ ਵਾਰੁਣੀ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਦੂਰ ਕਰ। ਸ਼ੋਸ਼ਣ, ਦਹਣ, ਸਤੰਭ, ਤੇ ਪਲਾਵਨ, ਵਾਯੁ, ਅਗਨਿ, ਇੰਦਰ, ਜਨ ਧਾਰਣਾਂ ਨਾਲ, ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ, ਕਰ। ਪਵਿੱਤਰ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ, ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰ। ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਪੰਜ ਭੂਤਾਂ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਧਿਆਨ ਕਰ। ਸੁਖਮ, ਸਥੂਲ, ਅੱਖਾਂ, ਆਪਣੇ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਧਿਆਨ ਕਰ। ਅੰਗਾਂ ਨੂੰ ਖ, ਹਿਰਦੇ, ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਧਿਆਨ ਕਰ। ਖ-ਸਵਾਹਾ ਹਿਰਦੇ, ਖ-ਅਰਕਾ ਸ਼ਿਰ, ਉਲਕਾ-ਸਵਾਹਾ ਸ਼ਿਖਾ, ਯੈ-ਹੁੰ ਕਵਚ, ਖ-ਫਟ ਅਸਤਰ, ਆਦਿ ਪ੍ਰਣਵ। ਇਹ ਪ੍ਰਣਵ ਮੰਤ੍ਰ, ਮੰਤ੍ਰ-ਕਰਮ ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਲਈ। ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਵਾਰੀ ਜਪ ਕੇ, ਸਨਾਨ ਦੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਜਪ ਕੇ, ਸੂਰਜ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰ, ਗੰਧ, ਫੁੱਲ ਆਦਿ ਨਾਲ। ਫਿਰ ਸਭ ਮੂਰਤੀਆਂ ਦੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਅਗਨਿ ਵਿੱਚ ਪੂਜਾ ਕਰ। ਪੂਰਬ, ਪੱਛਮ, ਉੱਤਰ, ਦੱਖਣ, ਸਵੇਰੇ, ਸ਼ਾਮ, ਤੇ ਰਾਤ ਨੂੰ, ਸਪਤ-ਅੱਖਰ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ, ਪਦਮ ਦੀ ਕਰਣਿਕਾ ਧਿਆਨ ਕਰ। ਆਦਿਤਯ ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ, ਉਥੇ ਸਰੀਰ ਧਿਆਨ ਕਰ। ਪ੍ਰਭਾ ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ, ਪੁਰਾਣਾ ਵਾਂਗ, ਸਭ ਲਕਸ਼ਣਾਂ ਨਾਲ, ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਕਿਰਣਾਂ ਨਾਲ, ਉਜਵਲ। ਲਾਲ ਗੰਧ, ਫੁੱਲ, ਚਰੂ, ਬਲਿ, ਲਾਲ ਚੰਦਨ, ਵਸਤ੍ਰ, ਆਵਰਨ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰ। ਆਵਾਹਨ ਆਦਿ ਕਰਮ, ਰੱਖਿਆ ਹਿਰਦੇ ਨਾਲ, ਚਿੱਤ ਸਦਾ ਕਰਮਕ੍ਰਮ ਜਾਣ ਕੇ ਕਰ। ਆਵਾਹਨ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ, ਇੱਕ ਥਾਂ ਸਥਾਪਨ ਕਰ, ਯਾਗ ਦੇ ਅੰਤ ਤਕ, ਉਥੇ ਸਾਂਨਿਧਿਆ ਧਿਆਨ ਕਰ। ਪਾਦ ਆਦਿ ਪੂਜਾ, ਸ਼ਕਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਅਰਘ ਦਿੰ, ਮੰਤ੍ਰ ਜਪ ਕੇ, ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਧਿਆਨ ਕਰ, ਫਿਰ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਵਿਸਰਜਨ ਕਰ। ਇਹ ਕਰਮਕ੍ਰਮ, ਸਭ ਯਜਨਾ ਦੇ ਕਰਮ ਅਨੁਸਾਰ। ਹੁਣ ਜਪ ਦਾ ਸਥਾਨ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ, ਪਦਮ ਦੇ ਆਵਰਨ ਵਿੱਚ। ਆਦਿਤਯ ਨੂੰ ਕਰਣਿਕਾ ਵਿੱਚ, ਦਲਾਂ ਵਿੱਚ ਅੰਗਾਂ, ਪੂਰਬ ਤੋਂ, ਸੋਮ ਆਦਿ, ਰਾਹੂ ਤਕ, ਗ੍ਰਹ, ਉੱਤਰ ਤੋਂ। ਮੂਰਤੀਆਂ, ਲੋਕਪਾਲ, ਆਵਰਨ ਵਿੱਚ, ਕਰਮ ਅਨੁਸਾਰ। ਅਸਤਰ, ਰੱਖਿਆ ਲਈ, ਆਪਣੇ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰ। ਪ੍ਰਣਵ ਤੇ ਅਭਿਧਾਨ, ਚੌਥੀ ਵਿੱਚ, ਸਭ ਮੰਤ੍ਰ ਤੇ ਮੂਦਰਾਂ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ। ਵਯੋਮ ਮੂਦਰਾ, ਰਤੀ, ਪਦਮ, ਮਹਾ-ਸ਼ਵੈਤ ਅਸਤਰ, ਪੰਜ ਮੂਦਰਾਂ, ਸਭ ਕਰਮ ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਲਈ। ਹੱਥ ਉੱਤਾਨ ਕਰਕੇ, ਉਂਗਲੀਆਂ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਗੂੰਥ ਕੇ, ਤਰਜਨੀ ਹੱਥ ਦੇ ਅੰਗੂਠੇ ਤੇ, ਮੂਦਰਾ ਬਣੀ। ਤਰਜਨੀ, ਮੱਧਮਾ, ਜੇਸ਼ਠਾ, ਅਨੁਗੋਪਰੀ, ਇਹ ਸਭ ਮੂਦਰਾਂ, ਵਯੋਮ ਮੂਦਰਾ ਕਹੀ। ਸਭ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਇਹ ਯੋਗ, ਤੇ ਸਥਾਨ ਬਣਦਾ। ਪਦਮ ਵਾਂਗ, ਸਭ ਉਂਗਲੀਆਂ, ਮਹਾ-ਸ਼ਵੈਤ ਸੂਰਜ ਦੀ। ਜਵ, ਰਥ 'ਤੇ ਸਦਾ ਸੂਰਜ। ਹੱਥ ਉੱਤਮੁਖ ਕਰਕੇ, ਵਾਮ ਅੰਗੂਠਾ ਜੋੜ ਕੇ, ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁਧਤਾ ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਲਈ। ਇਸ ਮੂਦਰਾ ਨਾਲ, ਸਭ ਰੱਖਿਆ ਤੇ ਸ਼ੁਧਤਾ ਹੋਵੇ। ਅਰਘ ਦੇ ਕੇ, ਪੂਜਾ ਦੇ ਅੰਤ 'ਤੇ, ਜਪ-ਧਿਆਨ ਦੇ ਅੰਤ 'ਤੇ, ਜੇ ਸਿੱਧੀ ਚਾਹੇ, ਇਸ ਵਿਧੀ ਨਾਲ, ਸਦਾ ਇਕ ਸਾਲ ਜਪ ਕਰੇ। ਉਹ ਇੱਛਿਤ ਫਲ ਪਾਵੇ, ਇੱਥੇ ਤੇ ਅਗਲੇ ਲੋਕ ਵਿੱਚ, ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਰੋਗੀ ਰੋਗ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋਵੇ, ਧਨਹੀਨ ਧਨ ਪਾਵੇ, ਰਾਜ ਭੰਗ ਹੋਇਆ ਰਾਜ ਪਾਵੇ, ਪੁੱਤਰਹੀਨ ਪੁੱਤਰ ਪਾਵੇ, ਬੁੱਧੀ, ਮੈਧਾ, ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ, ਲੰਬਾ ਜੀਵਨ ਪਾਵੇ। ਸੁੰਦਰ ਕੁਲ ਦੀ ਕੁੜੀ, ਕੁਲਵਾਂਗ ਪੁਰਸ਼, ਸੌਭਾਗ, ਕੁਲਵਾਂਗ ਕੁੜੀ, ਉੱਤਮ ਪੁਰਸ਼, ਅਵਿਦਵਾਨ ਵਿਦਿਆ ਪਾਵੇ, ਇਹ ਭਾਨੁ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਆਖਿਆ। ਨਿੱਤ ਯਾਗ, ਧਨ, ਧਾਨ, ਸੁਖ, ਪ੍ਰਜਾ, ਪਸ਼ੂ ਵਾਧਾ, ਨਿਸਕਾਮੀ ਲਈ ਵੀ। ਉਹ ਇਕਲਾ ਸੁਰਗ ਵਿੱਚ ਸਤਕਾਰ ਪਾਵੇ, ਉੱਤਮ ਨਰ ਵਾਂਗ, ਭਾਵ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰੇ, ਸਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋਵੇ। ਇੱਥੇ ਕਾਮਿਕ ਫਲ ਪਾ ਕੇ, ਮਨੋਹ ਪਦ ਪਾਵੇ। ਦਵਿਜ, ਉਸ ਦੀ ਕ੍ਰਿਪਾ ਨਾਲ, ਤੇਜ ਨਾਲ, ਬੁਧ ਵਾਂਗ।
ਸਪ੍ਤਮੀਮਾਹਾਤ੍ਮ੍ਯਵਰ੍ਣਨਮ੍ ਵਾਸੁਦੇਵ ਉਵਾਚ ਨੈਮਿਤ੍ਤਿਕਂ ਤਤੋ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯੇ ਯਜ੍ਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾ ਚ ਸਮਾਸਤਃ । ਸਪ੍ਤਮ੍ਯਾਂ ਗ੍ਰਹਣੇ ਚੈਵ ਸਂਕ੍ਰਾਨ੍ਤਿषੁ ਵਿਸ਼ੇषਤਃ । । ੧ ਸ਼ੁਕ੍ਲਪਕ੍ਸ਼ਸ੍ਯ ਸਪ੍ਤਮ੍ਯਾਂ ਹਵਿਰ੍ਭੁਕ੍ਤ੍ਵੈਕਦਾ ਦਿਵਾ । ਸਮ੍ਯਗਾਚਮ੍ਯ ਸਨ੍ਧ੍ਯਾਯਾਂ ਵਾਰੁਣਂ ਪ੍ਰਣਿਪਤ੍ਯ ਚ । । ੨ ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ਚ ਸਂਯਮ੍ਯ ਕृਤਂ ਧ੍ਯਾਤ੍ਵਾ ਸ੍ਵਪੇਦਧਃ । ਦਰ੍ਭਸ਼ਯ੍ਯਾਗਤੋ ਰਾਤ੍ਰੌ ਪ੍ਰਾਤਃ ਸ੍ਨਾਤਃ ਸੁਸਂਯਤਃ । । ੩ ਤਤਃ ਸਨ੍ਧ੍ਯਾਮੁਪਾਸ੍ਯਾਥ ਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤਂ ਚ ਮਨੁਂ ਜਪੇਤ੍ । ਜੁਹੁਯਾਚ੍ਚ ਤਦਾ ਵਹ੍ਨਿਂ ਸੂਰ੍ਯਾਗ੍ਨੀ ਪਰਿਕਲ੍ਪ੍ਯ ਚ । ।੪ ਸੂਰ੍ਯਾਗ੍ਨਿਕਰਣਂ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯੇ ਤਰ੍ਪਣਂ ਚ ਸਮਾਸਤਃ । ਅਰ੍ਚਨਾਗਾਰਮੁਲ੍ਲਿਖ੍ਯ ਪ੍ਰਵਿਸ਼੍ਯਾਰ੍ਚ੍ਯ ਜਨੈਰ੍ਜਨਮ੍ । । ੫ ਪ੍ਰਕ੍ਸ਼ਿਪ੍ਯਾਸ੍ਤੀਰ੍ਯ ਦਰ੍ਭਸ਼੍ਚ ਪਾਤ੍ਰਾਦ੍ਯਾਲਭ੍ਯ ਚ ਕ੍ਰਮਾਤ੍ । ਪਵਿਤ੍ਰਂ ਦ੍ਵਿਕੁਸ਼ਂ ਕृਤ੍ਵਾ ਸਾਗ੍ਰਂ ਪ੍ਰਾਦੇਸ਼ਸਮ੍ਮਿਤਮ੍ । । ੬ ਤੇਨ ਪਾਤ੍ਰਾਣਿ ਸਮ੍ਪ੍ਰੋਕ੍ਸ਼੍ਯ ਸਂਸ਼ੋਧ੍ਯਾਧ ਵਿਲੋਕ੍ਯ ਚ । ਉਦਗਗ੍ਰੇ ਸ੍ਥਿਤੇ ਪਾਤ੍ਰੇ ਪ੍ਰਜ੍ਵਾਲ੍ਯਾਥੋਲ੍ਮੁਕੇਨ ਚ । । ੭ ਪਰ੍ਯਗ੍ਨਿਕਰਣਂ ਕृਤ੍ਵਾ ਤਥਾਜ੍ਯੋਤ੍ਯਵਨਂ ਤ੍ਰਿਧਾ । ਪਰਿਮृਜ੍ਯ ਸ੍ਰੁਵਾਦੀਂਸ਼੍ਰ ਦਰ੍ਭੈਃ ਸਮ੍ਪ੍ਰੋਕ੍ਸ਼ਯੇਤ੍ਤਤਃ । । ੮ ਜੁਹੁਯਾਤ੍ਪ੍ਰੋਕ੍ਸ਼੍ਯ ਤਾਨ੍ਵਹ੍ਨੌ ਤਤ੍ਰਾਰ੍ਕਂ ਪੂਰ੍ਵਵਦ੍ ਵ੍ਰਜੇਤ੍ । ਅਭੂਮੌ ਸ੍ਥਿਤਪਾਤ੍ਰੇਣ ਵਿष੍ਟਰੇਣ ਤੁ ਪਾਣਿਨਾ । । ਦਾਨੇਨ ਯਦੁਸ਼ਾਰ੍ਦੂਲ ਨਾਨ੍ਤਰਿਕ੍ਸ਼ੇ ਸ੍ਥਲੇ ਕ੍ਵਚਿਤ੍ । । ੯ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣੇਨ ਸ੍ਰੁਵਂ ਗृਹ੍ਯ ਜੁਹੁਯਾਤ੍ਪਾਵਕਂ ਬੁਧਃ । ਹਦਯੇਨ ਕ੍ਰਿਯਾਃ ਸਰ੍ਵਾਃ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਾਃ ਪੂਰ੍ਵਚੋਦਿਤਾਃ । । 1.50.੧੦ ਅਰ੍ਕਾਦਾਰਭ੍ਯ ਸਂਜ੍ਞਾਰ੍ਥਂ ਦਦ੍ਯਾਤ੍ਤੂष੍ਣੀਂ ਹੁਤਿਂ ਸ੍ਥਿਤਃ । ਵਰੁਣਾਯ ਸ਼ਤੈਰ੍ਮਾਘੇ ਸਪ੍ਤਮ੍ਯਾਂ ਵਰੁਣਂ ਯਜੇਤ੍ । । ੧੧ ਯਥਾਸ਼ਕ੍ਤ੍ਯਾ ਤੁ ਵਿਪ੍ਰੇਭ੍ਯਃ ਪ੍ਰਦਦ੍ਯਾਤ੍ਖਣ੍ਡਵੇष੍ਟਕਾਨ੍ । ਦਦ੍ਯਾਚ੍ਚ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਾਂ ਸ਼ਕ੍ਤ੍ਯਾ ਪ੍ਰਾਪ੍ਨੋਤਿ ਯਾਚਿਤਂ ਫਲਮ੍ । । ੧੨ ਏਵਂ ਵੈ ਫਾਲ੍ਗੁਨੇ ਸੂਰ੍ਯਂ ਚੈਤ੍ਰੇ ਵੈਸ਼ਾਖ ਏਵ ਚ । ਵੈਸ਼ਾਖੇ ਮਾਸਿ ਧਾਤਾਰਮਿਨ੍ਦ੍ਰਂ ਜ੍ਯੇष੍ਠੇ ਯਜੇਦ੍ਰਵਿਮ੍ । । ੧੩ ਆषਾਢੇ ਸ਼੍ਰਾਵਣੇ ਮਾਸਿ ਨਭਂ ਭਾਦ੍ਰਪਦੇ ਯਮਮ੍ । ਤਥਾਸ਼੍ਵਯੁਜਿ ਪਰ੍ਜਨ੍ਯਂ ਤ੍ਵष੍ਟਾਰਂ ਕਾਰ੍ਤਿਕੇ ਯਜੇਤ੍ । । ੧੪ ਮਾਰ੍ਗਸ਼ੀਰ੍षੇ ਚ ਮਿਤ੍ਰਂ ਚ ਪੌषੇ ਵਿष੍ਣੁਂ ਯਜੇਦ੍ਯਦਿ । ਸਂਵਤ੍ਸਰੇਣ ਯਤ੍ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਂ ਫਲਮਿष੍ਟਂ ਦਿਨੇਦਿਨੇ । । ਤਤ੍ਸਰ੍ਵਮਾਪ੍ਨੁਯਾਤ੍ਕ੍ਸ਼ਿਪ੍ਰਂ ਭਕ੍ਤ੍ਯਾ ਸ਼੍ਰਦ੍ਧਾਨ੍ਵਿਤੋ ਵ੍ਰਤੀ । । ੧੫ ਏਵਂ ਸਂਵਤ੍ਸਰੇ ਪੂਰ੍ਣੇ ਕृਤ੍ਵਾ ਵੈ ਕਾਞ੍ਚਨਂ ਰਥਮ੍ । ਸਪ੍ਤਭਿਰ੍ਵਾਜਿਭਿਰ੍ਯੁਕ੍ਤਂ ਨਾਨਾਰਤ੍ਨੋਪਸ਼ੋਭਿਤਮ੍ । । ੧੬ ਆਦਿਤ੍ਯਪ੍ਰਤਿਮਾਂ ਮਧ੍ਯੇ ਸ਼ੁਦ੍ਧਹੇਮ੍ਨਾ ਕृਤਾਂ ਸ਼ੁਭਾਮ੍ । ਰਤ੍ਨੈਰਲਙ੍ਕृਤਾਂ ਕृਤ੍ਵਾ ਹੇਮਪਦ੍ਮੋਪਰਿਸ੍ਥਿਤਾਮ੍ । । ੧੭ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਰਥਵਰੇ ਕृਤ੍ਵਾ ਸਾਰਥਿਂ ਚਾਗ੍ਰਤਃ ਸ੍ਥਿਤਮ੍ । ਵृਤਂ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਭਿਰ੍ਵਿਪ੍ਰੈਃ ਕ੍ਰਮਾਨ੍ਮਾਸਾਧਿਪਾਤ੍ਮਭਿਃ । । ੧੮ ਮਧ੍ਯੇ ਕृਤ੍ਵਾ ਸ੍ਵਮਾਚਾਰ੍ਯਂ ਪੂਜਯਿਤ੍ਵਾ ਯਥਾਸ਼੍ਰੁਤਿਃ । ਸਞ੍ਚਿਨ੍ਤ੍ਯਾਦਿਤ੍ਯਵਰ੍ਣਂ ਵੈ ਵਸ੍ਤ੍ਰਰਤ੍ਨਾਦਿਨਾਰ੍ਹਯੇਤ੍ । । ੧੯ ਏਵਂ ਮਾਸਾਧਿਪਾਨ੍ਵਿਪ੍ਰਾਨ੍ਸਮ੍ਪੂਜ੍ਯਾਥ ਨਿਵੇਦਯੇਤ੍ । ਆਚਾਰ੍ਯਾਯ ਰਥਂ ਛਤ੍ਰਂ ਗ੍ਰਾਮਂ ਗਾਸ਼੍ਚ ਮਹੀਂ ਸ਼ੁਭਾਮ੍ । । 1.50.੨੦ ਅਸ਼੍ਵਾਨ੍ਮਾਸਾਧਿਪੇਭ੍ਯਸ੍ਤੁ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਭ੍ਯੋ ਨਿਵੇਦਯੇਤ੍ । ਏਵਂ ਭਕ੍ਤ੍ਯਾ ਯਥਾਸ਼ਕ੍ਤ੍ਯਾ ਹੇਮਰਤ੍ਨਾਦਿਭੂषਣਮ੍ । । ੨੧ ਦਤ੍ਤ੍ਵਾ ਤਸ੍ਯ ਨਮਸ੍ਕृਤ੍ਯ ਵ੍ਰਤਂ ਪੂਰ੍ਣਂ ਨਿਵੇਦਯੇਤ੍ । ਅਤ ਊਰ੍ਧ੍ਵਂ ਨ ਦੋषੋऽਤ੍ਰ ਵ੍ਰਤਸ੍ਯਾਕਰਣੇष੍ਵਪਿ ।। ੨੨ ਏਵਮਸ੍ਤ੍ਵਿਤਿ ਵਿਪ੍ਰੇਨ੍ਦ੍ਰੈਃ ਸਹਾਚਾਰ੍ਯਃ ਪੁਨਃ ਪੁਨਃ । ਬਹ੍ਵੀਸ਼੍ਚੈਵਾਸ਼ਿषੋ ਦਤ੍ਤ੍ਵਾ ਪ੍ਰਵਦੇਤ੍ਪ੍ਰੀਯਤਾਮਿਤਿ । । ੨੩ ਆਦਿਤ੍ਯੋ ਯੇਨ ਕਾਮੇਨ ਤ੍ਵਯਾ ਆਰਾਧਿਤੋ ਵ੍ਰਤੈਃ । ਤੁਭ੍ਯਂ ਦਦਾਤੁ ਤਂ ਕਾਮਂ ਸਮ੍ਪੂਰ੍ਣਂ ਭਵਤੁ ਵ੍ਰਤਮ੍ । । ੨੪ ਆਚਾਰ੍ਯਾਨ੍ਵਿਪ੍ਰਰੂਪੈਸ੍ਤੁ ਪ੍ਰਵਿष੍ਟੋ ਭਾਸ੍ਕਰਃ ਸ੍ਵਯਮ੍ । ਦਾਸ੍ਯਤ੍ਯੇਵ ਪਰਂ ਕਰ੍ਤੁਮਿਤ੍ਯੁਕ੍ਤਂ ਭਾਨੁਨਾ ਸ੍ਵਯਮ੍ । । ੨੫ ਵਿਪ੍ਰੇਭ੍ਯੋ ਗੁਣਵਦ੍ਭ੍ਯਸ਼੍ਚ ਨਿਸ੍ਵੇਭ੍ਯਸ਼੍ਚ ਵਿਸ਼ੇषਤਃ । ਦੀਨਾਨ੍ਧਕृਪਣੇਭ੍ਯਸ਼੍ਚ ਸ਼ਕ੍ਤ੍ਯਾ ਦਤ੍ਤ੍ਵਾ ਚ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਾਮ੍ । । ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਾਨ੍ਭੋਜਯਿਤ੍ਵਾ ਚ ਵ੍ਰਤਮੇਤਤ੍ਸਮਾਪਯੇਤ੍ । । ੨੬ ਕृਤ੍ਵੈਵਂ ਸਪ੍ਤਮੀਮਬ੍ਦਂ ਰਾਜਾ ਭਵਤਿ ਧਾਰ੍ਮਿਕਃ । ਪੁਰੁषਃ ਸ੍ਤ੍ਰੀ ਭਵੇਦ੍ਰਾਜ੍ਞਾਂ ਤਾਦृਸ਼ਾਮਥ ਵਲ੍ਲਭਾ । । ੨੭ ਸ਼ਤਯੋਜਨਵਿਸ੍ਤੀਰ੍ਣਂ ਨਿਃਸਪਤ੍ਨਮਕਣ੍ਟਕਮ੍ । ਨਿष੍ਪਨ੍ਨਮਣ੍ਡਲਂ ਭੁਙ੍ਕ੍ਤੇ ਸਾਗ੍ਰਂ ਵਰ੍षਸ਼ਤਂ ਸੁਖੀ । । ੨੮ ਵਿਤ੍ਤਹੀਨੋऽਪਿ ਯੋ ੧ ਭਕ੍ਤ੍ਯਾ ਕृਤ੍ਤ੍ਵਾ ਤਾਮ੍ਰਮਯਂ ਰਥਮ੍ । ਦਦ੍ਯਾਦ੍ਵ੍ਰਤਾਵਸਾਨੇ ਤੁ ਕृਤ੍ਵਾ ਸਰ੍ਵਂ ਯਥੋਦਿਤਮ੍ । । ਸੋऽਸ਼ੀਤਿਯੋਜਨਂ ਭੁਙ੍ਕ੍ਤੇ ਵਿਸ੍ਤੀਰ੍ਣਂ ਮਣ੍ਡਲਂ ਨृਪਃ । । ੨੯ ਏਵਂ ਪਿष੍ਟਮਯਂ ਯੋऽਪਿ ਵਿਤ੍ਤਹੀਨਃ ਕਰੋਤਿ ਨਾ । ਆषष੍ਟਿਯੋਜਨਂ ਭੁਙ੍ਕ੍ਤੇ ਦੀਰ੍ਘਾਯੁਰ੍ਨੀਰੁਜਃ ਸੁਖੀ । । ਸੂਰ੍ਯਲੋਕੇ ਚ ਕਲ੍ਪਾਨ੍ਤਂ ਯਾਵਤ੍ਸ੍ਥਿਤ੍ਵੇਦਮਾਪ੍ਨੁਯਾਤ੍ । । 1.50.੩੦ ਮਨਸਾਪਿ ਚ ਯੋ ਭਕ੍ਤ੍ਯਾ ਯਜੇਦਰ੍ਕਮਤਨ੍ਦ੍ਰਿਤਃ । ਸਰ੍ਵਾਵਸ੍ਥਾਸੁ ਸੋऽਪ੍ਯਤ੍ਰ ਵ੍ਯਾਧਿਭਿਰ੍ਮੁਚ੍ਯਤੇ ਭृਸ਼ਮ੍ । । ੩੧ ਆਪਦੋ ਨ ਸ੍ਪृਸ਼ਨ੍ਤ੍ਯੇਨਂ ਨੀਹਾਰਾ ਇਵ ਭਾਸ੍ਕਰਮ੍ । ਕਿਂ ਪੁਨਰ੍ਵ੍ਰਤਸਮ੍ਪਨ੍ਨਂ ਭਕ੍ਤਂ ੧ ਮਨ੍ਤ੍ਰੈਸ਼੍ਚ ਰਕ੍ਸ਼ਿਤਮ੍ । । ੩੨ ਯਤ ਏਵਂ ਤਤੋ ਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾ ਵਿਧਾਨਂ ਕਲ੍ਪਚੋਦਿਤਮ੍ । ਸੁਖੇਨ ਫਲਸਿਦ੍ਧ੍ਯਰ੍ਥਂ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍ਸਰ੍ਵਮਸ਼ੇषਤਃ । । ੩੩ ਇਤ੍ਯੇਤਤ੍ਕਥਿਤਂ ਸਾਮ੍ਬ ਪੁਰਾ ਸੂਰ੍ਯੇਣ ਮੇ ਸ਼ੁਭਮ੍ । ਕਲ੍ਪੋऽਯਂ ਪ੍ਰਥਮੇ ਕਲ੍ਪੇ ਸਰ੍ਵਦਾ ਗੋਪਿਤੋ ਮਯਾ । । ੩੪ ਅਨੇਨ ਵਿਧਿਨਾ ਵਤ੍ਸ ਵਿਸ਼ੁਦ੍ਧੇਨਾਨ੍ਤਰਾਤ੍ਮਨਾ । ਭਾਨੁਮਾਰਾਧਯੇਤ੍ਕ੍ਸ਼ਿਪ੍ਰਂ ਯਦੀਚ੍ਛੇਤ੍ਫਲਮੁਤ੍ਤਮਮ੍ । । ੩੫ ਮਯਾਸ੍ਯੈਵ ਪ੍ਰਸਾਦੇਨ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਾਃ ਪੁਤ੍ਰਾਃ ਸਹਸ੍ਰਸ਼ਃ । ਅਸੁਰਾ ਨਿਰ੍ਜਿਤਾਸ਼੍ਚੈਵ ਸੁਰਾਃ ਸਰ੍ਵੇ ਵਸ਼ੀਕृਤਾਃ । । ੩੬ ਤ੍ਵਯਾਪ੍ਯਯਂ ਗੋਪਿਤਵ੍ਯਃ ਕਲ੍ਪਃ ਸੂਰ੍ਯਸ੍ਯ ਸਮ੍ਮਤਃ । ਪ੍ਰਸਾਦਾਦਸ੍ਯ ਕਲ੍ਪਸ੍ਯ ਸਦਾ ਸਨ੍ਨਿਹਿਤੋ ਰਵਿਃ । । ਚਕ੍ਰੇऽਸ੍ਮਿਨ੍ਨਿਰ੍ਜਿਤਾ ਯੇਨ ਸੁਰਾ ਸੁਰਨਰੋਰਗਾਃ । । ੩੭ ਯਦਿਨਾਧਿष੍ਠਿਤਂ ਚਕ੍ਰਮਿਦਂ ਸੂਰ੍ਯਾਂਸ਼ੁਭਿਃ ਸ੍ਵਯਮ੍ । ਸਤਤਂ ਸ੍ਯਾਤ੍ਪ੍ਰਭਾਯੁਕ੍ਤਂ ਕਥਮਧ੍ਯਾਹਤਂ ਭਵੇਤ੍ । । ੩੮ ਅਹਮੇਤਂ ਜਪਨ੍ਨਿਤ੍ਯਂ ਯਜਨ੍ਧ੍ਯਾਯਂਸ਼੍ਚ ਸ਼ਕ੍ਤਿਤਃ । ਜਾਤੋऽਸ੍ਮਿ ਸਰ੍ਵਕਾਮਾਨਾਂ ਪੂਜ੍ਯਃ ਸ਼੍ਰੇष੍ਠਸ਼੍ਚ ਤੇਜਸਾ । ੩੯ ਤ੍ਵਮਭ੍ਯਸ੍ਯੈਵ ਮਨਸਾ ਵਾਚਾ ਵਾ ਕਰ੍ਮਣਾਪਿ ਵਾ । ਕੁਰੁ ਭਕ੍ਤਿਮਨੇਨੈਵ ਵਿਧਿਨਾ ਫਲਸਿਦ੍ਧਯੇ । । 1.50.੪੦ ਸ਼ृਣੁਯਾਦ੍ਭਕ੍ਤਿਯੁਕ੍ਤੋ ਯੋ ਨਰਃ ਸ਼੍ਰਦ੍ਧਾਸਮਨ੍ਵਿਤਃ । ਵਿਧਾਨਮਾਦਿਤਃ ਪੁਤ੍ਰ ਸਪ੍ਤਮੀਂ ਕੁਰੁਤੇ ਚ ਯਃ । । ੪੧ ਸੇਹ ੧ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯਾऽਖਿਲਂ ਕਾਮਮਾਰੋਗ੍ਯਂ ਚ ਜਯਂ ਤਥਾ । ਭਾਰ੍ਗਵ੍ਯਾ ਪਰਯਾ ਯੁਕ੍ਤੋ ਗਚ੍ਛੇਦ੍ਵੈਰੋਚਨਂ ਸਦਃ । । ੪੨ ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਭਵਿष੍ਯੇ ਮਹਾਪੁਰਾਣੇ ਸ਼ਤਾਰ੍ਦ੍ਧਸਾਹਸ੍ਰ੍ਯਾਂ ਸਂਹਿਤਾਯਾਂ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮੇ ਪਰ੍ਵਣਿ ਸਪ੍ਤਮੀਕਲ੍ਪੇ ਸਪ੍ਤਮੀਮਾਹਾਤ੍ਮ੍ਯਵਰ੍ਣਨਂ ਨਾਮ ਪਞ੍ਚਾਸ਼ਤ੍ਤਮੋऽਧ੍ਯਾਯਃ
ਵਾਸੁਦੇਵ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੁਣ ਮੈਂ ਸਤਮੀ ਦੇ ਮਹੱਤਵ ਬਾਰੇ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਹੁਣ ਉਹ ਰੀਤਿ ਸਮਝਾਵਾਂਗਾ ਜੋ ਸਤਮੀ ਦੇ ਦਿਨ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਗ੍ਰਹਣ ਜਾਂ ਸੰਕ੍ਰਾਂਤੀ ਸਮੇਂ, ਜਾਣ ਕੇ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਦੀ ਸਤਮੀ ਨੂੰ, ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਾਰੀ ਹਵਿ ਖਾ ਕੇ, ਸਹੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਆਚਮਨ ਕਰਕੇ, ਸੰਧਿਆ ਵੇਲੇ ਵਾਰੁਣ ਦੇਵਤਾ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਸੰਯਮ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ, ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ, ਰਾਤ ਨੂੰ ਦਰਭ ਦੀ ਚੌਕੀ ਤੇ ਸੁੱਤ ਜਾਵੋ। ਸਵੇਰੇ ਉਠ ਕੇ, ਨ੍ਹਾ ਕੇ, ਸੰਯਮ ਵਿੱਚ ਰਹੋ। ਫਿਰ ਸੰਧਿਆ ਕਰਕੇ, ਪੁਰਾਣੇ ਦੱਸੇ ਹੋਏ ਮੰਤ੍ਰ ਜਪੋ। ਅੱਗ ਵਿੱਚ, ਸੂਰਜ-ਅੱਗ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਕਰਕੇ, ਹੋਮ ਕਰੋ। ਸੂਰਜ-ਅੱਗ ਦੀ ਰੀਤਿ ਅਤੇ ਤਰਪਣ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ। ਅਰਚਨਾ-ਘਰ ਨੂੰ ਸਫਾ ਕਰਕੇ, ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਅਰਚਨਾ ਕਰੋ। ਦਰਭਾ ਪਾ ਕੇ, ਪਾਤਰ ਆਦਿ ਲੈ ਕੇ, ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਲਈ ਦੋ ਕੁਸ਼ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਵਾਲਾ, ਸਿਰ ਤੇ ਸਾਗਰ ਵਾਲਾ ਪਵਿੱਤਰ ਬਣਾਓ। ਉਸ ਨਾਲ ਪਾਤਰਾਂ ਨੂੰ ਛਿੜਕੋ, ਸਾਫ ਕਰੋ, ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਪਾਤਰ ਰੱਖੋ, ਅੱਗ ਜਗਾਓ। ਅੱਗ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਕਰਕੇ, ਤਿੰਨ ਵਾਰੀ ਘੀ ਪਾ ਕੇ, ਸ੍ਰੂਵ ਆਦਿ ਦਰਭ ਨਾਲ ਸਾਫ ਕਰੋ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਪਾ ਕੇ, ਸੂਰਜ ਦੀ ਪੂਜਾ ਪੁਰਾਣੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਕਰੋ। ਜਿੱਥੇ ਪਾਤਰ ਧਰਤੀ ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਹੋਵੇ, ਵਿਸ਼ਟਰੇ ਤੇ ਹੱਥ ਨਾਲ, ਦਾਨ ਕਰੋ, ਪਰ ਅੰਤਰਿਕਸ਼ ਜਾਂ ਹੋਰ ਥਾਂ ਤੇ ਨਹੀਂ। ਸ੍ਰੂਵ ਨੂੰ ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਫੜੋ, ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਹੋਮ ਕਰੋ। ਸਾਰੇ ਕਰਮ ਹਿਰਦੇ ਨਾਲ, ਪੁਰਾਣੇ ਦੱਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਕਰੋ। ਸੂਰਜ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ, ਸੰਕੇਤ ਲਈ, ਚੁੱਪ ਚਾਪ ਹੋਮ ਕਰੋ। ਮਾਘ ਦੀ ਸਤਮੀ ਨੂੰ ਵਾਰੁਣ ਦੇਵਤਾ ਨੂੰ ਸੌ ਵਾਰੀ ਪੂਜਾ ਕਰੋ। ਜਿੰਨੀ ਸ਼ਕਤੀ ਹੋਵੇ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਖੰਡ-ਵੇਸ਼ਟਕਾ ਦੋ। ਸ਼ਕਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਦਕਸ਼ੀਣਾ ਦੋ, ਜੋ ਮੰਗਿਆ ਫਲ ਮਿਲੇਗਾ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਫਾਲਗੁਨ, ਚੈਤ, ਵਿਸਾਖ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੋ। ਵਿਸਾਖ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਧਾਤਾ, ਇੰਦਰ, ਜੈਸ਼ਠ ਵਿੱਚ ਰਵੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੋ। ਆਸ਼ਾੜ, ਸ਼ਰਾਵਣ ਵਿੱਚ ਨਭ, ਭਾਦਰਪਦ ਵਿੱਚ ਯਮ, ਅਸ਼ਵਯੁਜ ਵਿੱਚ ਪਾਰਜਨ, ਤਵਸ਼ਟਾ, ਕਾਰਤਿਕ ਵਿੱਚ ਪੂਜਾ ਕਰੋ। ਮਾਰਗਸ਼ੀਰਸ਼ ਵਿੱਚ ਮਿਤ੍ਰ, ਪੌਸ਼ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਨੁ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੋ। ਸਾਲ ਭਰ ਦੱਸੇ ਕਰਮ ਕਰਕੇ, ਹਰ ਦਿਨ ਜੋ ਫਲ ਦੱਸਿਆ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਫਲ, ਭਗਤੀ ਅਤੇ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ, ਵ੍ਰਤੀ ਨੂੰ ਜਲਦੀ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸਾਲ ਪੂਰਾ ਹੋਣ ਤੇ, ਕਾਂਚਨ ਦਾ ਰਥ ਬਣਾਓ, ਸੱਤ ਘੋੜਿਆਂ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਸਜਾਓ। ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਆਦਿਤਯ ਦੀ ਸ਼ੁਧ ਸੋਨੇ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਮਾ ਰੱਖੋ, ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਸਜਾ ਕੇ, ਸੋਨੇ ਦੇ ਕਮਲ ਉੱਤੇ ਰੱਖੋ। ਰਥ ਵਿੱਚ ਸਾਰਥੀ ਅੱਗੇ ਰੱਖੋ, ਬਾਰਾਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀਆਂ ਵਜੋਂ ਬੈਠਾਓ। ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਆਚਾਰਯ ਰੱਖੋ, ਸ਼ਾਸਤਰ ਅਨੁਸਾਰ ਪੂਜਾ ਕਰੋ, ਆਦਿਤਯ ਦੇ ਰੰਗ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਕਰਕੇ, ਵਸਤ੍ਰ, ਰਤਨ ਆਦਿ ਭੇਟ ਕਰੋ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀਆਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਆਚਾਰਯ ਨੂੰ ਰਥ, ਛਤਰੀ, ਪਿੰਡ, ਗਾਂ, ਧਰਤੀ ਆਦਿ ਦੋ। ਘੋੜੇ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀਆਂ ਨੂੰ, ਬਾਰਾਂ ਨੂੰ ਦੋ। ਭਗਤੀ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਅਨੁਸਾਰ, ਸੋਨਾ, ਰਤਨ ਆਦਿ ਭੇਟ ਦੋ। ਦਾਨ ਦੇ ਕੇ, ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਵ੍ਰਤ ਪੂਰਾ ਹੋਇਆ ਦੱਸੋ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਜੇ ਵ੍ਰਤ ਨਾ ਵੀ ਕਰੋ, ਕੋਈ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਆਚਾਰਯ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਵਾਰ-ਵਾਰ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਲੈ ਕੇ, ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਨਾਲ ਕਹੋ: "ਜਿਸ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਤੁਸੀਂ ਆਦਿਤਯ ਨੂੰ ਵ੍ਰਤਾਂ ਨਾਲ ਰਾਜੀ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਹੋਵੇ, ਵ੍ਰਤ ਪੂਰਾ ਹੋਵੇ।" ਆਚਾਰਯ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਭਾਸਕਰ ਆਪ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਵੱਡਾ ਫਲ ਦੇਣ ਲਈ, ਭਾਨੁ ਨੇ ਆਪ ਕਿਹਾ। ਗੁਣਵਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ, ਨਿਸਵ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ, ਦਿਨ, ਅੰਧ, ਕ੍ਰਿਪਣਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਕਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਦਕਸ਼ੀਣਾ ਦੋ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਕਰਵਾਓ, ਤੇ ਵ੍ਰਤ ਸਮਾਪਤ ਕਰੋ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਤਮੀ ਦਾ ਸਾਲ ਭਰ ਕਰਕੇ, ਰਾਜਾ ਧਾਰਮਿਕ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੁਰਖ ਜਾਂ ਇਸਤਰੀ, ਰਾਜਾ ਜਾਂ ਰਾਣੀ ਦੀ ਵੱਲੀ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸੌ ਯੋਜਨ ਚੌੜਾ, ਬਿਨਾ ਵਿਰੋਧੀ, ਬਿਨਾ ਕੰਟਕ, ਪੂਰਾ ਮੰਡਲ, ਸੌ ਸਾਲ ਤਕ ਸੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਭੋਗਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਵਿਟਤ ਨਹੀਂ, ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਤਾਮਬੇ ਦਾ ਰਥ ਬਣਾਏ, ਵ੍ਰਤ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ, ਦੱਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਦਾਨ ਦੇ, ਉਹ ਅਸ਼ੀ ਯੋਜਨ ਚੌੜਾ ਮੰਡਲ ਭੋਗਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਪੀਸਟ ਦਾ ਰਥ ਬਣਾਏ, ਵਿਟਤ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਅਠੀ ਯੋਜਨ ਚੌੜਾ ਮੰਡਲ ਭੋਗਦਾ ਹੈ, ਲੰਮੀ ਉਮਰ, ਨਿਰੋਗ, ਸੁਖੀ ਰਹੇ। ਸੂਰਜ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਕਲਪ ਦੇ ਅੰਤ ਤਕ ਰਹਿ ਕੇ, ਇਹ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਕੋਈ ਮਨ ਵਿੱਚ ਭਗਤੀ ਨਾਲ, ਆਰਕ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ, ਹਰ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਰੋਗਾਂ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਨਹੀਂ ਛੁਹਦੀਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਧੁੰਦ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਛੁਹਦੀ। ਜੇ ਵ੍ਰਤ ਪੂਰਾ ਕਰੇ, ਭਗਤ ਹੋਵੇ, ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਰੱਖਿਆ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਕੀ ਕਹਿਣਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਦੱਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ, ਸੁਖੀ ਫਲ ਲਈ, ਸਾਰੇ ਕਰਮ ਪੂਰੇ ਕਰੋ। ਇਹ ਸਭ ਮੈਂ ਸਾਂਬਾ ਨੂੰ, ਸੂਰਜ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਕਲਪ ਪਹਿਲੇ ਕਲਪ ਤੋਂ, ਮੈਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਰੱਖਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ, ਅੰਦਰੋਂ ਸ਼ੁਧ ਹੋ ਕੇ, ਭਾਨੁ ਦੀ ਪੂਜਾ ਜਲਦੀ ਕਰੋ, ਜੇ ਵਧੀਆ ਫਲ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ। ਮੇਰੇ ਪ੍ਰਸਾਦ ਨਾਲ, ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਪੁੱਤਰ ਮਿਲੇ, ਅਸੁਰ ਜਿੱਤੇ, ਦੇਵਤੇ ਵਸ਼ ਕੀਤੇ। ਤੁਸੀਂ ਵੀ ਇਹ ਕਲਪ, ਸੂਰਜ ਦੀ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਵਾਲਾ, ਰੱਖੋ। ਇਸ ਕਲਪ ਦੇ ਪ੍ਰਸਾਦ ਨਾਲ, ਸੂਰਜ ਹਮੇਸ਼ਾ ਨਜ਼ਦੀਕ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ, ਜਿਸ ਨੇ ਚਕਰਾ ਨਾਲ, ਦੇਵਤੇ, ਮਨੁੱਖ, ਨਾਗ ਜਿੱਤੇ। ਜੇ ਇਹ ਚਕਰ ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਚਲਦਾ ਰਹੇ, ਤਾਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਰਹੇ, ਕਦੇ ਮੰਦ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇ। ਮੈਂ ਇਹ ਮੰਤ੍ਰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਜਪਦਾ, ਯਜਨ ਕਰਦਾ, ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ, ਤੇਜ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਇੱਛਾਵਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ। ਤੁਸੀਂ ਵੀ ਮਨ, ਬੋਲ, ਕਰਮ ਨਾਲ, ਭਗਤੀ ਨਾਲ, ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਫਲ ਲਈ ਕਰੋ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਭਗਤੀ ਅਤੇ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ, ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਸਤਮੀ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਸੁਣਦਾ ਤੇ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਇੱਛਾ, ਨਿਰੋਗਤਾ, ਜਿੱਤ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਭਾਰਗਵ ਦੀ ਉੱਚੀ ਭਗਤੀ ਨਾਲ, ਵੈਰੋਚਨ ਦੇ ਸਦਨ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਮਹਾਸਪ੍ਤਮੀਵ੍ਰਤਵਰ੍ਣਨਮ੍ ਵਾਸੁਦੇਵ ਉਵਾਚ ਮਾਘਸ੍ਯ ਸ਼ੁਕ੍ਲਪਕ੍ਸ਼ੇ ਤੁ ਪਞ੍ਚਮ੍ਯਾਂ ਮਤ੍ਕੁਲੋਦ੍ਵਹ । ਏਕਭਕ੍ਤਂ ਸਦਾਖ੍ਯਾਤਂ षष੍ਟ੍ਯਾਂ ਨਕ੍ਤਮੁਦਾਹृਤਮ੍ । । ੧ ਸਪ੍ਤਮ੍ਯਾਮੁਪਵਾਸਂ ਤੁ ਕੇਚਿਦਿਚ੍ਛਨ੍ਤਿ ਸੁਵ੍ਰਤ । षष੍ਠ੍ਯਾਂ ਕੇਚਿਦ੍ਵਦਨ੍ਤੀਹ ਸਪ੍ਤਮ੍ਯਾਂ ਪਾਰਣਂ ਕਿਲ । । ੨ ਕृਤੋਪਵਾਸਃ षष੍ਠ੍ਯਾਂ ਤੁ ਪੂਜਯੇਦ੍ਭਾਸ੍ਕਰਂ ਬੁਧਃ । ਰਕ੍ਤਚਨ੍ਦਨਮਿਸ਼੍ਰੈਸ੍ਤੁ ਕਰਵੀਰੈਸ਼੍ਚ ਸੁਵ੍ਰਤ । । ੩ ਗੁਗ੍ਗੁਲੇਨ ਮਹਾਬਾਹੋ ਸਂਯਾਵੇਨ ਚ ਸੁਵ੍ਰਤ । ਪੂਜਯੇਦ੍ਦੇਵਦੇਵੇਸ਼ਂ ਸ਼ਙ੍ਕਰਂ ੨ ਭਾਸ੍ਕਰਂ ਰਵਿਮ੍ । । ੪ ਏਵਂ ਹਿ ਚਤੁਰੋ ਮਾਸਾਨ੍ਮਾਘਾਦੀਨ੍ਪੂਜਯੇਦ੍ਰਵਿਮ੍ । ਆਤ੍ਮਨਸ਼੍ਚਾਪਿ ਸ਼ੁਧ੍ਯਰ੍ਥਂ ਪ੍ਰਾਸ਼ਨਂ ਗੋਮਯਸ੍ਯ ਚ । । ੫ ਸ੍ਨਾਨਂ ਚ ਗੋਮਯੇਨੇਹ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਂ ਚਾਤ੍ਮਸ਼ੁਦ੍ਧਯੇ । ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਾਨ੍ਦਿਵ੍ਯਭੌਮਾਂਸ਼੍ਚ ਭੋਜਯੇਚ੍ਚਾਪਿ ਸ਼ਕ੍ਤਿਤਃ । । ੬ ਜ੍ਯੇष੍ਠਾਦਿष੍ਵਥ ਮਾਸੇषੁ ਸ਼੍ਵੇਤਚਨ੍ਦਨਮੁਚ੍ਯਤੇ । ਸ਼੍ਵੇਤਾਨਿ ਚਾਪਿ ਪੁष੍ਪਾਣਿ ਸ਼ੁਭਗਨ੍ਧਾਨ੍ਵਿਤਾਨਿ ਵੈ । । ੭ ਕृष੍ਣਾਗਰੁਸ੍ਤਥਾ ਧੂਪੋ ਨੈਵੇਦ੍ਯਂ ਪਾਯਸਂ ਸ੍ਮृਤਮ੍ । ਤੇਨੈਵ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਾਂਸ੍ਤੁष੍ਟਾਨ੍ਭੋਜਯੇਚ੍ਚ ਮਹਾਮਤੇ । । ੮ ਪ੍ਰਾਸ਼ਯੇਤ੍ਪਞ੍ਚਗਵ੍ਯਂ ਤੁ ਸ੍ਨਾਨਂ ਤੇਨੈਵ ਪੁਤ੍ਰਕ । ਕਾਰ੍ਤਿਕਾਦਿषੁ ਮਾਸੇषੁ ਅਗਸ੍ਤਿਕੁਸੁਮੈਃ ਸ੍ਮृਤਮ੍ । । ੯ ਪੂਜਯੇਨ੍ਨਰਸ਼ਾਰ੍ਦੂਲ ਧੂਪੈਸ਼੍ਚੈਵਾਪਰਾਜਿਤੈਃ । ਨੈਵੇਦ੍ਯਂ ਗੁਡਪੂਪਾਸ੍ਤੁ ਤਥਾ ਚੇਕ੍ਸ਼ੁਰਸਂ ਸ੍ਮृਤਮ੍ । । 1.51.੧੦ ਤੇਨੈਵ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਾਂਸ੍ਤਾਤ ਭੋਜਯਸ੍ਵ ਸ੍ਵਸ਼ਕ੍ਤਿਤਃ । ਕੁਸ਼ੋਦਕਂ ਪ੍ਰਾਸ਼ਯੇਥਾਃ ਸ੍ਨਾਨਂ ਚ ਕੁਰੁ ਸ਼ੁਦ੍ਧਯੇ । । ੧੧ ਤृਤੀਯੇ ਪਾਰਣਾਸ੍ਯਾਨ੍ਤੇ ਮਾਘੇ ਮਾਸਿ ਮਹਾਮਤੇ । ਭੋਜਨਂ ਤਤ੍ਰ ਦਾਨਂ ਚ ਦ੍ਵਿਗੁਣਂ ਸਮੁਦਾਹृਤਮ੍ । । ੧੨ ਦੇਵਦੇਵਸ੍ਯ ਪੂਜਾ ਚ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਾ ਸ਼ਕ੍ਤਿਤੋ ਬੁਧੈਃ । ਰਥਸ੍ਯ ਚਾਪਿ ਦਾਨਂ ਤੁ ਰਥਯਾਤ੍ਰਾ ਤੁ ਸੁਵ੍ਰਤ । । ੧੩ ਵ੍ਰਤਸ੍ਯ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਹੇਤੋਰ੍ਵੈ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਾ ਵਿਭਵੇ ਸਤਿ । ਦਾਨਂ ਸ੍ਵਰ੍ਣਰਥਸ੍ਯੇਹ ਯਥੋਕ੍ਤਂ ਵਿਭਵੇ ਸਤਿ । । ਇਤ੍ਯੇषਾ ਕਥਿਤਾ ਪੁਤ੍ਰ ਰਥਾਹ੍ਵਾ ਸਪ੍ਤਮੀ ਸ਼ੁਭਾ । । ੧੪ ਮਹਾਸਪ੍ਤਮੀ ਵਿਖ੍ਯਾਤਾ ਮਹਾਪੁਣ੍ਯਾ ਮਹੋਦਯਾ । ਯਾਮੁਪੋष੍ਯ ਧਨਂ ਪੁਤ੍ਰਾਨ੍ਕੀਰ੍ਤਿਂ ਵਿਦ੍ਯਾਮਵਾਪ੍ਨੁਯਾਤ੍ । । ੧੫ ਤਥਾਖਿਲਂ ਕੁਵਲਯਂ ਚਨ੍ਦ੍ਰੇਣ ਚ ਸਮੋਰ੍ਚਿषਾ । । ੧੬ ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਭਵਿष੍ਯੇ ਮਹਾਪੁਰਾਣੇ ਸ਼ਤਾਰ੍ਦ੍ਧਸਾਹਸ੍ਰ੍ਯਾਂ ਸਂਹਿਤਾਯਾਂ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮੇ ਪਰ੍ਵਣਿ ਸਪ੍ਤਮੀਕਲ੍ਪੇ ਮਹਾਸਪ੍ਤਮੀਵ੍ਰਤਵਰ੍ਣਨਂ ਨਾਮੈਕਪਞ੍ਚਾਸ਼ਤ੍ਤਮੋऽਧ੍ਯਾਯਃ
ਵਾਸੁਦੇਵ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਮਾਘ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਦੀ ਪੰਜਮੀ ਨੂੰ, ਵੰਸ਼ ਦੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਇੱਕ ਵਾਰੀ ਭੋਜਨ ਕਰੋ; ਛੇਵੀਂ ਨੂੰ ਰਾਤ ਦਾ ਉਪਵਾਸ ਰੱਖੋ। ਸਤਮੀ ਨੂੰ ਕੁਝ ਲੋਕ ਉਪਵਾਸ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਪਵਾਸ ਦੀ ਸਮਾਪਤੀ ਸਤਮੀ ਨੂੰ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਛੇਵੀਂ ਨੂੰ ਉਪਵਾਸ ਕਰਕੇ, ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਭਾਸਕਰ ਦੀ ਪੂਜਾ ਰਕਤ ਚੰਦਨ ਤੇ ਕਰਵੀਰ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਕਰੇ। ਗੁਗਲ ਤੇ ਖੁਸ਼ਬੂਦਾਰ ਵਸਤਾਂ ਨਾਲ, ਮਹਾਬਲੀ, ਦੇਵਦੇਵਤਾ ਸ਼ੰਕਰ ਤੇ ਭਾਸਕਰ, ਰਵੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੋ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਾਘ ਤੋਂ ਚਾਰ ਮਹੀਨੇ, ਰਵੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੋ, ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀ ਸ਼ੁਧੀ ਲਈ, ਤੇ ਗੋਮਯਾ (ਗੋ-ਦੰਗ) ਦਾ ਪਾਨ ਕਰੋ। ਇਥੇ ਗੋ-ਦੰਗ ਨਾਲ ਨ੍ਹਾਉਣਾ ਵੀ ਮਨ ਦੀ ਸ਼ੁਧੀ ਲਈ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ, ਦਿਵ੍ਯ ਤੇ ਭੌਮ, ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਭੋਜਨ ਕਰਵਾਓ। ਜੈਸ਼ਠ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਸਫੈਦ ਚੰਦਨ ਵਰਤੋ, ਸਫੈਦ ਤੇ ਸੁਗੰਧੀ ਫੁੱਲ ਲਵੋ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ-ਅਗਰੁ ਦੀ ਧੂਪ ਤੇ ਪਾਯਸ (ਖੀਰ) ਨੈਵੇਦਯਾ ਦੇਵੋ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਰਾਜੀ ਕਰਕੇ, ਭੋਜਨ ਕਰਵਾਓ। ਪੰਜਗਵਿਆ ਪੀਓ ਤੇ ਉਸ ਨਾਲ ਨ੍ਹਾਓ, ਪੁੱਤਰ; ਕਾਰਤਿਕ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਅਗਸਤਿ ਫੁੱਲ ਵਰਤੋ। ਧਰਮਕਰਤਾ, ਧੂਪ ਤੇ ਅਪਰਾਜਿਤਾ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰੋ; ਨੈਵੇਦਯਾ ਵਿੱਚ ਗੁੜ ਦੇ ਪੂਪ ਤੇ ਇਖ ਰਸ ਵਰਤੋ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ, ਪਿਤਾ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਭੋਜਨ ਕਰਵਾਓ; ਕੁਸ਼-ਜਲ ਪੀਓ ਤੇ ਸ਼ੁਧੀ ਲਈ ਨ੍ਹਾਓ। ਤੀਜੇ ਦਿਨ, ਮਾਘ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ, ਉਪਵਾਸ ਸਮਾਪਤੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਭੋਜਨ ਤੇ ਦਾਨ ਦੋ ਵਾਰੀ ਵਧੇਰੇ ਫਲ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਦੇਵਦੇਵਤਾ ਦੀ ਪੂਜਾ, ਸ਼ਕਤੀ ਅਨੁਸਾਰ, ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਕਰੇ; ਰਥ ਦਾ ਦਾਨ ਤੇ ਰਥ-ਯਾਤਰਾ ਵੀ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਵ੍ਰਤ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ, ਜੇ ਵਿੱਤ ਹੋਵੇ, ਸੋਨੇ ਦੇ ਰਥ ਦਾ ਦਾਨ, ਦੱਸੇ ਤਰੀਕੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪੁੱਤਰ, ਰਥ-ਸਪਤਮੀ ਦੀ ਸ਼ੁਭ ਰੀਤਿ ਦੱਸੀ ਗਈ। ਮਹਾ-ਸਪਤਮੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ, ਵੱਡੀ ਪਵਿੱਤਰ, ਵੱਡੀ ਉਤਪਤੀ ਵਾਲੀ ਹੈ; ਇਸ ਨੂੰ ਰੱਖ ਕੇ, ਧਨ, ਪੁੱਤਰ, ਕੀਰਤੀ, ਵਿਦਿਆ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਾਰੀ ਧਰਤੀ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨਾਲ ਸਮਾਨ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਚਮਕਦੀ ਹੈ।
ਸੂਰ੍ਯਪੂਜਾਵਰ੍ਣਨਮ੍ ਸੁਮਨ੍ਤੁਰੁਵਾਚ ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤ੍ਵਾ ਭਗਵਾਨ੍ਦੇਵਃ ਸ਼ਙ੍ਖਚਕ੍ਰਗਦਾਧਰਃ । ਅਨ੍ਤਰ੍ਧਾਨਂ ਗਤੋ ਵੀਰਂ ਸ਼ਾਮ੍ਬਸ੍ਯੇਹ ਪ੍ਰਪਸ਼੍ਯਤਃ । । ੧ ਸ਼ਾਮ੍ਬੋऽਪਿ ਕृਤ੍ਵਾ ਵਿਧਿਵਤ੍ਸਪ੍ਤਮੀਂ ਰਥਸਪ੍ਤਮੀਮ੍ । ਆਧਿ(ਦਿ?)ਭਿਰ੍ਵ੍ਯਾਧਿਭਿਰ੍ਮੁਕ੍ਤੋ ਜਗਾਮਾਸ਼ੁ ਸ੍ਵਮਨ੍ਦਿਰਮ੍ । । ੨ ਸ਼ਤਾਨੀਕ ਉਵਾਚ ਰਥਯਾਤ੍ਰਾ ਕਥਂ ਕਾਰ੍ਯਾ ਰਥਃ ਕਾਰ੍ਯਃ ਰਥਂ ਰਵੇਃ । ਕੇਨੇਹ ਮਰ੍ਤ੍ਯਲੋਕੇषੁ ਰਥਯਾਤ੍ਰਾ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਿਤਾ । । ੩ ਸੁਮਨ੍ਤੁਰੁਵਾਚ ਇਮਮਰ੍ਥਂ ਪੁਰਾ ਪृष੍ਟਃ ਪਦ੍ਮਯੋਨਿਃ ਪ੍ਰਜਾਪਤਿਃ । ਰੁਦ੍ਰੇਣ ਕੁਰੁਸ਼ਾਰ੍ਦੂਲ ਆਸੀਨਃ ਕਾਞ੍ਚਨੇ ਗਿਰੌ । । ੪ ਪਦ੍ਮਾਸਨਂ ਪਦ੍ਮਯੋਨਿਂ ਸੁਖਾਸੀਨਂ ਪ੍ਰਜਾਪਤਿਮ੍ । ਪ੍ਰਣਮ੍ਯ ਸ਼ਿਰਸਾ ਦੇਵੋ ਰੁਦ੍ਰੋ ਵਾਚਮੁਦੈਰਯਤ੍ । । ੫ ਸ਼੍ਰੀਰੁਦ੍ਰ ਉਵਾਚ ਯ ਏष ਭਗਵਾਨ੍ਦੇਵੋ ਭਾਸ੍ਕਰੋ ਲੋਕਭਾਸ੍ਕਰਃ । ਕਥਮੇष ਭ੍ਰਮੇਦ੍ਦੇਵੋ ਰਥਸ੍ਥੋ ਵਿਮਲਃ ਸਦਾ । । ੬ ਬ੍ਰਹ੍ਮੋਵਾਚ ਯਥਾ ਦਿਵਿ ਭ੍ਰਮੇਤ੍ਤਾਤ ਰਥਾਰੂਢੋ ਰਵਿਃ ਸਦਾ । ਤਥਾ ਤੇ ਵਰ੍ਤਯਿष੍ਯੇऽਹਂ ਰਥਂ ਚਾਸ੍ਯ ਤ੍ਰਿਲੋਚਨ । । ੭ ਰਥੇਨ ਹ੍ਯੇਕਚਕ੍ਰੇਣ ਪਞ੍ਚਾਰੇਣ ਤ੍ਰਿਣਾਭਿਨਾ । ਹਿਰਣ੍ਯਮਯੇਨ ਕਾਨ੍ਤੇਨ ਅष੍ਟਬਨ੍ਧੈਕਨੇਮਿਨਾ । । ੮ ਚਕ੍ਰੇਣ ਭਾਸ੍ਵਤਾ ਚੈਵ ਦਿਵਿ ਸੂਰ੍ਯਃ ਪ੍ਰਸਰ੍ਪਤਿ । ਦਸ਼ਯੋਜਨਸਾਹਸ੍ਰੋ ਵਿਸ੍ਤਾਰੋऽਪ੍ਯਸ੍ਯ ਕਥ੍ਯਤੇ । । ੯ ਤ੍ਰਿਗੁਣਾ ਚ ਰਥੋਪਸ੍ਥਾਦੀषਾ ਦਣ੍ਡਪ੍ਰਮਾਣਤਃ । ਯੁਗਮਸ੍ਯ ਤੁ ਵਿਸ੍ਤੀਰ੍ਣਮਰੁਣੋ੧ ਯਤ੍ਰ ਸਾਰਥਿਃ । । 1.52.੧੦ ਪ੍ਰਾਸਙ੍ਗਃ ਕਾਂਚਨੋ ਦਿਵ੍ਯੋ ਯੁਕ੍ਤਃ ਪਵਨਗੈਰ੍ਹਯੈਃ । ਛਨ੍ਦੋਭਿਰ੍ਵਾਜਿਰੂਪੈਸ੍ਤੁ ਯਤਸ਼੍ਚਕ੍ਰਂ ਤਤਃ ਸ੍ਥਿਤੈਃ । । ੧੧ ਯੇਨਾਸੌ ਪਰ੍ਯਟੇਦ੍ਵ੍ਯੋਮ੍ਨਿ ਭਾਸ੍ਵਤਾ ਤੁ ਦਿਵਸ੍ਪਤਿਃ । ਅਥੈਤਾਨਿ ਤੁ ਸੂਰ੍ਯਸ੍ਯ ਪ੍ਰਤ੍ਯਙ੍ਗਾਨਿ ਰਥਸ੍ਯ ਤੁ । । ੧੨ ਸਂਵਤ੍ਸਰਸ੍ਯਾਵਯਵੈਃ ਕਲ੍ਪਿਤਾਨਿ ਯਥਾਕ੍ਰਮਮ੍ । ੧ਨਾਭ੍ਯਸ੍ਤਿਸ੍ਰਸ੍ਤੁ ਚਕ੍ਰਸ੍ਯ ਤ੍ਰਯਃ ਕਾਲਾਃ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤਾਃ । । ੧੩ ਆਰਾਃ ਪਞ੍ਚਰ੍ਤਵਸ੍ਤਸ੍ਯ ਨੇਮ੍ਯਃ षਡृਤਵਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ । ਰਥਵੇਦੀ ਸ੍ਮृਤੇ ਤਸ੍ਯ ਅਯਨੇ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣੋਤ੍ਤਰੇ । । ੧੪ ਮੁਹੂਰ੍ਤਾ ੨ ਇषਵਸ੍ਤਸ੍ਯ ਸ਼ਮ੍ਯਾਸ਼੍ਚਾਸ੍ਯ ਕਲਾਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ । ਤਸ੍ਯ ਕਾष੍ਠਾਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ ਕੋਣਾ ਅਕ੍ਸ਼ਦਣ੍ਡਃ ਕ੍ਸ਼ਣਾਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ । । ੧੫ ਨਿਮੇषਾਸ਼੍ਚਾਸ੍ਯ ਕਰ੍षਾਃ ਸ੍ਯਾਦੀषਾਦਣ੍ਡੋ ਲਵਾਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ । ਰਾਤ੍ਰਿਰ੍ਵਰੂਥੋ ਧਰ੍ਮੋऽਸ੍ਯ ਧ੍ਵਜ ਊਰ੍ਧ੍ਵਂ ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਿਤਃ । । ੧੬ ਯੁਗਾਕ੍ਸ਼ਿਕੋਟੀ ਤੇ ਤਸ੍ਯ ਅਰ੍ਥਕਾਮਾਵੁਭੌ ਸ੍ਮृਤੌ । ਅਸ਼੍ਵਰੂਪਾਣਿ ਚ੍ਛਨ੍ਦਾਂਸਿ ਵਹਨ੍ਤੇ ਵਾਮਤੋ ਧੁਰਮ੍ । । ੧੭ ਗਾਯਤ੍ਰੀ ਚੈਵ ਤ੍ਰਿष੍ਟੁਪ੍ ਚ ਜਗਤ੍ਯਨੁष੍ਟੁਬੇਵ ਚ । ਪਙ੍ਕ੍ਤਿਸ਼੍ਚ ਬृਹਤੀ ਚੈਵ ਉष੍ਣਿਗੇਵ ਤੁ ਸਪ੍ਤਮੀ । । ੧੮ ਚਕ੍ਰਮਕ੍ਸ਼ਨਿਬਦ੍ਧਂ ਤੁ ਧ੍ਰੁਵੇ ਚਾਕ੍ਸ਼ਃ ਸਮਰ੍ਪਿਤਃ । ਸਹਚਕ੍ਰੋ ਭ੍ਰਮਤ੍ਯਕ੍ਸ਼ਃ ਸ ਚਾਕ੍ਸ਼ੋ ਭ੍ਰਮਤਿ ਧ੍ਰੁਵੇ । । ੧੯ ਅਕ੍ਸ਼ਃ ਸਹੈਵ ਚਕ੍ਰੇਣ ਭ੍ਰਮਤੇऽਸੌ ਧ੍ਰੁਵੇ ਸ੍ਥਿਤਃ । ਏਵਮਕ੍ਸ਼ਵਸ਼ਾਤ੍ਤਸ੍ਯ ੩ ਸਨ੍ਨਿਵੇਸ਼ੋ ਰਥਸ੍ਯ ਤੁ । । 1.52.੨੦ ਤਥਾ ਸਂਯੋਗਭਾਵੇਨ ਸਂਸਿਦ੍ਧੋ ਭਾਸ੍ਕਰੋ ਰਥਃ । ਤੇਨ ਚਾਸੌ ਰਵਿਰ੍ਦੇਵੋ ਨਭਃ ਸਂਸਰ੍ਪਤੇ ਸਦਾ । । ੨੧ ਯੁਗਾਕ੍ਸ਼ਕੋਟੀਸਮ੍ਬਦ੍ਧੇ ਦ੍ਵੇ ਰਸ਼੍ਮੀ ਸ੍ਯਨ੍ਦਨਸ੍ਯ ਤੁ । ਧ੍ਰੁਵੇ ਤੇ ਭ੍ਰਮਤੋ ਰਸ਼੍ਮੀ ਨ ਚਕ੍ਰਯੁਗਯੋਸ੍ਤੁ ਵੈ । । ੨੨ ਭ੍ਰਮਤੋ ਮਣ੍ਡਲਾਨ੍ਯਸ੍ਯ ਰਵੇਰਸ੍ਯ ਰਥਸ੍ਯ ਤੁ । ਕੁਲਾਲਚਕ੍ਰਵਦ੍ਯਾਤਿ ਮਣ੍ਡਲਂ ਸਰ੍ਵਤੋਦਿਸ਼ਮ੍ । । ੨੩ ਯੁਗਾਕ੍ਸ਼ਕੋਟੀ ਤੇ ਤਸ੍ਯ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣੇ ਸ੍ਯਨ੍ਦਨਸ੍ਯ ਤੁ । ऋਗ੍ਯਜੁਰ੍ਭ੍ਯਾਂ ਗृਹੀਤੇਨ ਵਿਚਕ੍ਰਾਸ਼੍ਵੇਨ ਵੈ ਧ੍ਰੁਵੇ । । ੨੪ ਹ੍ਰਸੇਤੇ ਤਸ੍ਯ ਰਸ਼੍ਮੀ ਤੁ ਮਣ੍ਡਲੇषੂਤ੍ਤਰਾਯਣੇ । ਦਕ੍ਸ਼ਿਣੇऽਥ ਸਮृਦ੍ਧੇ ਤੁ ਭ੍ਰਮਤੋ ਮਣ੍ਡਲਾਨਿ ਤੁ । । ੨੫ ਯੁਗਾਕ੍ਸ਼ਕੋਟੀ ਤੇ ਤਸ੍ਯ ਭ੍ਰਮੇਤੇ ਸ੍ਯਨ੍ਦਨਸ੍ਯ ਤੁ । ਸਕ੍ਤਾਸਕ੍ਤਂ ਚ ਭ੍ਰਮਤੇ ਮਣ੍ਡਲਂ ਸਰ੍ਵਤੋਦਿਸ਼ਮ੍ । । ੨੬ ਆਕृष੍ਯੇਤੇ ਧ੍ਰੁਵੇਣੇਹ ਸਮਂ ਤਿष੍ਠਤਿ ਸੁਵ੍ਰਤ । ਤਦਾ ਸਾਭ੍ਯਨ੍ਤਰਂ ਦੇਵੋ ਭ੍ਰਮਤੇ ਮਣ੍ਡਲਾਨਿ ਤੁ । । ੨੭ ਧ੍ਰੁਵੇਣ ਮੁਚ੍ਯਮਾਨੇ ਤੁ ਪੁਨਾ ਰਸ਼੍ਮਿਯੁਗੇਨ ਵੈ । ਤਥੈਵ ੧ ਬਾਹ੍ਯਤਃ ਸੂਰ੍ਯੋ ਭ੍ਰਮਤੇ ਮਣ੍ਡਲਾਨਿ ਤੁ । । ੨੮ ਅਸ਼ੀਤਿਮਣ੍ਡਲਸ਼ਤਂ ਕਾष੍ਠਯੋਰੁਭਯੋਰਪਿ । ਸਰਥੋऽਧਿष੍ਠਿਤੋ ਦੇਵੈਰ੍ਵਿਭ੍ਰਮੇਦृषਿਭਿਃ ਸਹ । । ੨੯ ਗਨ੍ਧਰ੍ਵੈਰਪ੍ਸਰੋਭਿਸ਼੍ਚ ਸਰ੍ਪਗ੍ਰਾਮਣਿਰਾਕ੍ਸ਼ਸੈਃ । ਏਤੈਰ੍ਵਸਤਿ ਵੈ ਸੂਰ੍ਯੇ ਮਾਸੌ ਦ੍ਵੌ ਦ੍ਵੌ ਕ੍ਰਮੇਣ ਤੁ । । 1.52.੩੦ ਧਾਤਾਰ੍ਯਮਾ ਪੁਲਸ੍ਤ੍ਯਸ਼੍ਚ ਪੁਲਹਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਜਾਪਤਿਃ । ਖਣ੍ਡਕੋ ਵਾਸੁਕਿਸ਼੍ਚੈਵ ਸਕਰ੍ਣੋ ਰਸ਼੍ਮਿਰੇਵ ਚ । । ੩੧ ਤੁਮ੍ਬੁਰੁਰ੍ਨਾਰਦਸ਼੍ਚੈਵ ਗਨ੍ਧਰ੍ਵੌ ਗਾਯਤਾਂ ਵਰੌ । ਕ੍ਰਤੁਸ੍ਥਲਾਪ੍ਸਰਸ਼੍ਚੈਵ ਯਾ ਚ ਸਾ ਪੁਞ੍ਜਿਕਸ੍ਥਲਾ । । ੩੨ ਗ੍ਰਾਮਣੀਰਥਕृਤ੍ਸ੍ਨਸ਼੍ਚ ਰਥੌਜਾਸ਼੍ਵਤਰਾਵੁਭੌ । ਰਕ੍ਸ਼ੋ ਹੇਤਿਃ ਪ੍ਰਹੇਤਿਸ਼੍ਚ ਯਾਤੁਧਾਨੌ ਚ ਤਾਵੁਭੌ । । ੩੩ ਮਧੁਮਾਧਵਯੋਰੇष ਗਣੋ ਵਸਤਿ ਭਾਸ੍ਕਰੇ । ਤਥਾ ਗ੍ਰੀष੍ਮੌ ਤੁ ਦ੍ਵੌ ਮਾਸੌ ਮਿਤ੍ਰਸ਼੍ਚ ਵਰੁਣਸ਼੍ਚ ਹ । । ੩੪ ऋषਿਰਤ੍ਰਿਰ੍ਵਸ਼ਿष੍ਠਸ਼੍ਚ ਤਕ੍ਸ਼ਕੋऽਨਨ੍ਤ ਏਵ ਚ । ਮੇਨਕਾ ਸਹਜਨ੍ਯਾ ਚ ਗਂਧਰ੍ਵੋ ਚ ਹਹਾ ਹੂਹੂਃ । । ੩੫ ਰਥਸ੍ਵਨਸ਼੍ਚ ਗ੍ਰਾਮਣ੍ਯੌ ਰਥਚਿਤ੍ਰਸ਼੍ਚ ਤਾਵੁਭੌ । ਪੌਰੁषੇਯੋ ਵਧਸ਼੍ਚੈਵ ਯਾਤੁਧਾਨੌ ਮਹਾਬਲੌ । । ੩੬ ਸ਼ੁਚਿਸ਼ੁਕ੍ਰੌ ਤੁ ਦ੍ਵੌ ਮਾਸੌ ਵਸਨ੍ਤ੍ਯੇਤੇ ਦਿਵਾਕਰੇ । ਇਨ੍ਦ੍ਰਸ਼੍ਚੈਵ ਵਿਵਸ੍ਵਾਂਸ਼੍ਚ ਅਙ੍ਗਿਰਾ ਭृਗੁਰੇਵ ਚ । । ੩੭ ਏਲਾਪਰ੍ਣਸ੍ਤਥਾ ਸਰ੍ਪਃ ਸ਼ਙ੍ਖਪਾਲਸ਼੍ਚ ਪਨ੍ਨਗਾਃ । ਪ੍ਰਮ੍ਲੋਚਾ ਦੁਨ੍ਦੁਕਾਸ਼੍ਚੈਵ ਗਨ੍ਧਰ੍ਵੌ ਭਾਨੁਦਰ੍ਦੁਰੌ । । ੩੮ ਯਾਤੁਧਾਨੌ ਤਥਾ ਸਰ੍ਪਸ੍ਤਥਾ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਸ਼੍ਚ ਤਾਵੁਭੌ । ਏਤੇ ਨਭੋ ਨਭਸ੍ਯੌ ਚ ਨਿਵਸਨ੍ਤਿ ਦਿਵਾਕਰੇ । । ੩੯ ਸ਼ਰਦ੍ਯੇਤੇ ਪੁਨਃ ਸ਼ੁਭ੍ਰਾ ਨਿਵਸਨ੍ਤਿ ਸ੍ਮ ਦੇਵਤਾਃ । ਪਰ੍ਜਨ੍ਯਸ਼੍ਚੈਵ ਪੂषਾ ਚ ਭਾਰਦ੍ਵਾਜਃ ਸਗੌਤਮਃ । । 1.52.੪੦ ਚਿਤ੍ਰਸੇਨਸ਼੍ਚ ਗਨ੍ਧਰ੍ਵਸ੍ਤਥਾ ਵਸੁਰੁਚਿਸ਼੍ਚ ਯਃ । ਵਿਸ਼੍ਵਾਚੀ ਚ ਘृਤਾਚੀ ਚ ਤੇ ਉਭੇ ਪੁਣ੍ਯਲਕ੍ਸ਼ਣੇ । । ੪੧ ਨਾਗਸ੍ਤ੍ਵੈਰਾਵਤਸ਼੍ਚੈਵ ਵਿਸ਼੍ਰੁਤਸ਼੍ਚ ਧਨਞ੍ਜਯਃ । ਸੇਨਜਿਚ੍ਚ ਸੁषੇਣਸ਼੍ਚ ਸੇਨਾਨੀਰ੍ਗ੍ਰਾਮਣੀਸ੍ਤਥਾ । । ੪੨ ਆਪੋ ਵਾਤਸ਼੍ਚ ਦ੍ਵਾਵੇਤੌ ਯਾਤੁਧਾਨੌ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤੌ । ਵਸਨ੍ਤ੍ਯੇਤੇ ਤੁ ਵੈ ਸੂਰ੍ਯੇ ਇषੋਰ੍ਜੌ ਕਾਲਪਰ੍ਯਯਾਤ੍ । । ੪੩ ਹੇਮਂਤਿਕੌ ਤੁ ਦ੍ਵੌ ਮਾਸੌ ਵਸਨ੍ਤ੍ਯੇਤੇ ਦਿਵਾਕਰੇ । ਅਂਸ਼ੌ ਭਗਸ਼੍ਚ ਦ੍ਵਾਵੇਤੌ ਕਸ਼੍ਯਪਸ਼੍ਚ ਕ੍ਰਤੁਸ੍ਤਥਾ । । ੪੪ ਭੁਜਙ੍ਗਸ਼੍ਚ ਮਹਾਪਦ੍ਮਃ ਸਰ੍ਪਃ ਕਰ੍ਕੋਟਕਸ੍ਤਥਾ । ਆਪੋ ਵਾਤਸ਼੍ਚ ਦ੍ਵਾਵੇਤੌ ਯਾਤੁਧਾਨੌ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤੌ । । ੪੫ ਚਿਤ੍ਰਾਙ੍ਗਦਸ਼੍ਚ ਗਨ੍ਧਰ੍ਵੋਰੁਣਾਯੁਸ਼੍ਚੈਵ ਤਾਵੁਭੌ । ਸਹੇ ਚੈਵ ਸਹਸ੍ਯੇ ਚ ਵਸਨ੍ਤ੍ਯੇਤੇ ਦਿਵਾਕਰੇ ।.। ੪੬ ਪੂषਾ ਜਿष੍ਣੁਰ੍ਜਮਦਗ੍ਨਿਰ੍ਵਿਸ਼੍ਵਾਮਿਤ੍ਰਸ੍ਤਥੈਵ ਚ । ਕਾਦ੍ਰਵੇਯੌ ਮਹਾਨਾਗੌ ਕਮ੍ਬਲਾਸ਼੍ਵਤਰਾਵੁਭੌ । । ੪੭ ਗਨ੍ਧਰ੍ਵੋ ਧृਤਰਾष੍ਟ੍ਰਸ਼੍ਚ ਸੂਰ੍ਯਵਾਰ੍ਚਾਸ਼੍ਚ ਤਾਵੁਭੌ । ਤਿਲੋਤ੍ਤਮਾ ਚ ਰਮ੍ਭਾ ਚ ਸਰ੍ਵਲੋਕੇ ਚ ਵਿਸ਼੍ਰੁਤੇ । । ੪੮ ੧ਗ੍ਰਾਮਣੀਃ ਸੇਨਜਿਚ੍ਚੈਵ ਸਤ੍ਯਜਿਚ੍ਚ ਮਹਾਤਪਾਃ । ਬ੍ਰਹ੍ਮੋਪੇਤਸ਼੍ਚ ਵੈ ਰਕ੍ਸ਼ੋ ਯਜ੍ਞੋ ਯਜ੍ਞਸ੍ਤਥੈਵ ਚ । । ਏਤੇ ਤਪਸ੍ਤਪਸ੍ਯੈ ਚ ਨਿਵਸਨ੍ਤਿ ਦਿਵਾਕਰੇ । । ੪੯ ਅਨ੍ਯੇऽਪਿ ਯੇ ਮਨ੍ਦੇਹਾ ਰਾਕ੍ਸ਼ਸਾਧਿਪਤਯੋ ਦੇਵਦੇਵਗੁਹ੍ਯਤਮਸ੍ਯ ਰਕ੍ਸ਼ਾਰ੍ਥਂ ਸਕਲ ਦੇਵੈਰਸ੍ਮਦਾਦਿਭਿਃ ਸਨ੍ਨਿਯੁਕ੍ਤਾਸ੍ਤਾਨ੍ਭਵਤੇ ਕਥਯਾਮਿ । । 1.52.੫੦ ਰੁਦ੍ਰ ਉਵਾਚ ਵਦ ਬ੍ਰਹ੍ਮਨ੍ਕਥਾਂ ਦਿਵ੍ਯਾਂ ਯਾਮਹਂ ਪ੍ਰष੍ਟੁਮਾਗਤਃ । ਤਾਮੇਵ ਵਿਸ੍ਤਰੇਣੈਵ ਕਥਯਾਸ਼ੁ ਮਮ ਪ੍ਰਭੋ । । ੫੧ ਦਿਵਿष੍ਠਂ ਭਾਸ੍ਕਰਂ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਨਮੇਤ੍ਕੇਨ ਵਿਧਾਨਤਃ । ਕਿਂ ਫਲਂ ਤਸ੍ਯ ਵਾ ਦੇਵ ਸਮਾਪ੍ਤੇ ਭਵਤਿ ਕਰ੍ਮਣਿ । । ੫੨ ਬ੍ਰਹ੍ਮੋਵਾਚ ਸ਼ृਣੁ ਰੁਦ੍ਰ ਸਮਾਸੇਨ ਭਾਸ੍ਕਰਸ੍ਯ ਨਤਿਕ੍ਰਿਯਾਮ੍ । ਯਾਂ ਕृਤ੍ਵਾ ਰੋਗਦੁਃਖਾਰ੍ਤਾ ਮੁਚ੍ਯਨ੍ਤੇ ਪਾਪਸਞ੍ਚਯਾਤ੍ । । ੫੩ ਸ੍ਥਣ੍ਡਿਲੇ ਮਣ੍ਡਲਂ ਕृਤ੍ਵਾ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਙ੍ਗੁਲਮਾਨਤਃ । ਸਦ੍ਯੋ ਗੋਮਯਲਿਪ੍ਤੇ ਚ ਤਤ੍ਰੈਵਾਵਾਹਯੇਦ੍ਰਵਿਮ੍ । । ੫੪ ਪੂਜਯਿਤ੍ਵਾ ਗਣੇਸ਼ਾਦੀਨ੍ਵਾਸੁਦੇਵਂ ਚ ਸਾਤ੍ਯਕਿਮ੍ । ਸਤ੍ਯਭਾਮਾਂ ਤਥਾ ਲਕ੍ਸ਼੍ਮੀਮੁਮਾਂ ਦੇਵੀਂ ਚ ਸ਼ਙ੍ਕਰਮ੍ । । ੫੫ ਮਣ੍ਡਲਸ੍ਯ ਸਮੀਪਸ੍ਥਾਨ੍ਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤਾਨ੍ਵੇਦਮਨ੍ਤ੍ਰਵਿਤ੍ । ਤਤਃ ਪ੍ਰਦਕ੍ਸ਼ਿਣੀਕृਤ੍ਯ ਦਣ੍ਡਵਤ੍ਪ੍ਰਣਮੇਤ੍ਸਕृਤ੍ । । ੫੬ ਸ਼ਤਂ ਸਹਸ੍ਰਮਯੁਤਂ ਲਕ੍ਸ਼ਂ ਵਾ ਨਿਜਪਾਪਤਃ । ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਸ਼ਕ੍ਤਿਂ ਪ੍ਰਣਮ੍ਯਾਥ ਸਦਾ ਸਂਯਤਮਾਨਸਃ । । ੫੭ ਵਿਪ੍ਰਾਯ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਾਂ ਦਦ੍ਯਾਨ੍ਨਿਰੁਚ੍ਛ੍ਵਾਸਃ ਸਮਾਹਿਤਃ । ਰਕ੍ਤਿਕੇ ਚ ਹਿਰਣ੍ਯਸ੍ਯ ਸ਼ਤਮਾਤ੍ਰੇ ਸਹਸ੍ਰਕੇ । । ੫੮ ਮਾषਕਾਣਾਂ ਚਤੁष੍ਕਂ ਚਾਯੁਤਂ ਦਸ਼ਗੁਣਂ ਦਿਸ਼ੇਤ੍ । ਦਕ੍ਸ਼ੇ ਦਸ਼ਗੁਣਂ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਂ ਦਦ੍ਯਾਦ੍ਰੋਗਵਿਮੁਕ੍ਤਯੇ । । ੫੯ ਏਵਂ ਕृਤੇ ਵਿਰੂਪਾਕ੍ਸ਼ ਸਰ੍ਵਰੋਗਾਦ੍ਵਿਮੁਚ੍ਯਤੇ । ਇਦਂ ਰਹਸ੍ਯਂ ਪਰਮਂ ਸ਼ृਣੁਯਾਦ੍ਯੋ ਹਿ ਮਾਨਵਃ । । 1.52.੬੦ ਤਸ੍ਯ ਰੋਗਾ ਵਿਨਸ਼੍ਯਨ੍ਤਿ ਮਾਰ੍ਤਣ੍ਡਸ੍ਯ ਪ੍ਰਸਾਦਤਃ । ਅਨ੍ਯਚ੍ਚ ਤੇ ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਯਚ੍ਚਾਪृष੍ਟਮੁਮਾਪਤੇ । । ਤਚ੍ਛृਣੁष੍ਵ ਮਯਾ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਂ ਰਥਯਨ੍ਤृਨਿਯਾਮਕਮ੍ । । ੬੧ ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਭਵਿष੍ਯੇ ਮਹਾਪੁਰਾਣੇ ਸ਼ਤਾਰ੍ਦ੍ਧਸਾਹਸ੍ਰ੍ਯਾਂ ਸਂਹਿਤਾਯਾਂ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮੇ ਪਰ੍ਵਣਿ ਸਪ੍ਤਮੀਕਲ੍ਪੇ ਸੂਰ੍ਯਵਰ੍ਣਨਂ ਨਾਮ ਦ੍ਵਿਪਞ੍ਚਾਸ਼ਤ੍ਤਮੋऽਧ੍ਯਾਯਃ
ਸੁਮੰਤੁ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਹਿ ਕੇ, ਸ਼ੰਖ, ਚਕਰ, ਗਦਾ ਵਾਲਾ ਭਗਵਾਨ, ਸ਼ਾਂਬਾ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਅੰਤर्धਾਨ ਹੋ ਗਿਆ। ਸ਼ਾਂਬਾ ਨੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸਤਮੀ, ਰਥ-ਸਪਤਮੀ ਕਰਕੇ, ਰੋਗਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ, ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਘਰ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਸ਼ਤਾਨੀਕ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ: ਰਥ-ਯਾਤਰਾ ਕਿਵੇਂ ਕਰੀਏ? ਸੂਰਜ ਦੇ ਰਥ ਲਈ ਕਿਵੇਂ ਰਥ ਬਣਾਈਏ? ਮਰਤਿਆ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਰਥ-ਯਾਤਰਾ ਕਿਵੇਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ? ਸੁਮੰਤੁ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਇਹ ਗੱਲ ਪਹਿਲਾਂ ਪਦਮਯੋਨੀ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਨੂੰ, ਰੁਦਰ ਨੇ ਪੁੱਛੀ ਸੀ, ਜਦ ਉਹ ਸੋਨੇ ਦੇ ਪਹਾੜ ਤੇ ਬੈਠਾ ਸੀ। ਰੁਦਰ ਨੇ ਪਦਮਯੋਨੀ ਨੂੰ, ਪਦਮ-ਆਸਨ ਤੇ ਬੈਠੇ, ਸਿਰ ਨਮ ਕੇ, ਬੋਲਿਆ: "ਭਗਵਾਨ ਭਾਸਕਰ, ਜੋ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਚਮਕਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਸਦਾ ਰਥ ਤੇ ਕਿਵੇਂ ਭਰਮਦਾ ਹੈ?" ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ: "ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਸਦਾ ਰਥ ਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਭਰਮਦਾ ਹੈ, ਮੈਂ ਉਸ ਦਾ ਰਥ ਤੇਨੂੰ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ, ਤ੍ਰਿਨੈਣ। ਇਹ ਰਥ ਇੱਕ ਪਹੀਆ, ਪੰਜ ਆਰੇ, ਤਿੰਨ ਨਾਭੀਆਂ ਵਾਲਾ, ਸੋਨੇ ਦਾ, ਸੁੰਦਰ, ਅੱਠ ਬੰਧਨ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਨੈਮੀ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹੈ। ਚਮਕਦਾਰ ਪਹੀਏ ਨਾਲ, ਸੂਰਜ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਚਲਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਦੀ ਚੌੜਾਈ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਰਥ ਦਾ ਪਲੈਟਫਾਰਮ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾ ਦੰਡ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਦਾ ਹੈ; ਯੁਗਾ ਚੌੜਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਅਰੁਣ ਸਾਰਥੀ ਹੈ। ਸੋਨੇ ਦਾ, ਦਿਵ੍ਯ ਦੰਡ, ਪਵਨ-ਚਲਿਤ ਘੋੜਿਆਂ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ, ਘੋੜੇ ਛੰਦਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਪਹੀਏ ਦੇ ਥਾਂ ਤੇ ਹਨ। ਇਸ ਨਾਲ, ਚਮਕਦਾਰ ਦਿਨ-ਪਤੀ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਭਰਮਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ, ਸੂਰਜ ਦੇ ਰਥ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਸਾਲ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਬਣੇ ਹਨ। ਪਹੀਏ ਦੀ ਤਿੰਨ ਨਾਭੀਆਂ ਤਿੰਨ ਕਾਲ ਹਨ; ਪੰਜ ਆਰੇ ਪੰਜ ਰਿਤੂ ਹਨ; ਛੇ ਨੈਮੀਆਂ ਛੇ ਰਿਤੂ ਹਨ। ਰਥ ਦੀ ਵੇਦੀ ਦੱਖਣ ਤੇ ਉੱਤਰ ਆਯਨ ਹਨ। ਮੁਹੂਰਤ ਰਥ ਦੇ ਇਸ਼ ਹਨ; ਸ਼ਮੀਆਂ ਰਥ ਦੀਆਂ ਕਲਾਂ ਹਨ। ਕਾਠਾਂ ਕੋਣ ਹਨ; ਅਕਸ਼-ਦੰਡ ਖਸ਼ਣ ਹਨ। ਨਿਮੇਸ਼ ਕਰਸ਼ ਹਨ; ਇਸ਼-ਦੰਡ ਲਵਾ ਹਨ। ਰਾਤ ਰਥ ਦਾ ਸ਼ਰੀਰ ਹੈ; ਧਰਮ ਉਸ ਦਾ ਧਵਜ ਹੈ, ਉਪਰ ਲੱਗਾ ਹੋਇਆ। ਯੁਗ-ਅਕਸ਼-ਕੋਟੀ ਦੋ ਉਦੇਸ਼ ਹਨ, ਅਰਥ ਤੇ ਕਾਮ। ਘੋੜਿਆਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਛੰਦਾਂ, ਵਾਮ ਪਾਸੇ ਧੁਰ ਤੇ ਲੱਗੇ ਹਨ। ਗਾਯਤਰੀ, ਤ੍ਰਿਸ਼ਟੁਭ, ਜਗਤੀ, ਅਨੁਸ਼ਟੁਭ, ਪੰਕਤੀ, ਬ੍ਰਹਤੀ, ਉਸ਼ਣਿਕ — ਇਹ ਸਤਮੀ ਦੇ ਸੱਤ ਛੰਦ ਹਨ। ਪਹੀਆ ਅਕਸ਼ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹਿਆ, ਅਕਸ਼ ਧ੍ਰੂਵ ਤੇ ਲੱਗਾ। ਪਹੀਆ ਅਕਸ਼ ਨਾਲ ਘੁੰਮਦਾ, ਅਕਸ਼ ਧ੍ਰੂਵ ਤੇ ਘੁੰਮਦਾ। ਅਕਸ਼ ਪਹੀਏ ਨਾਲ, ਧ੍ਰੂਵ ਤੇ ਘੁੰਮਦਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਅਕਸ਼ ਦੇ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ, ਰਥ ਦੀ ਬਣਾਵਟ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਿਲਾਪ ਨਾਲ, ਭਾਸਕਰ ਦਾ ਰਥ ਪੂਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਨਾਲ, ਰਵੀ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਭਰਮਦਾ ਹੈ। ਯੁਗ-ਅਕਸ਼-ਕੋਟੀ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਦੋ ਰਸ਼ਮੀਆਂ ਰਥ ਦੀ ਹਨ; ਧ੍ਰੂਵ ਤੇ ਰਸ਼ਮੀਆਂ ਘੁੰਮਦੀਆਂ, ਪਹੀਏ ਤੇ ਯੁਗਾ ਤੇ ਨਹੀਂ। ਸੂਰਜ ਦੇ ਰਥ ਦੇ ਮੰਡਲਾਂ ਘੁੰਮਦੇ ਹਨ, ਕੁਲਾਲ ਦੇ ਪਹੀਏ ਵਾਂਗ, ਹਰ ਪਾਸੇ। ਯੁਗ-ਅਕਸ਼-ਕੋਟੀ ਰਥ ਦੇ ਦੱਖਣ ਪਾਸੇ ਹਨ; ਰਿਗ ਤੇ ਯਜੁਰ ਨਾਲ, ਅਕਸ਼ ਤੇ ਘੋੜਾ ਰਥ ਨੂੰ ਫੜਦਾ ਹੈ। ਉੱਤਰਾਯਣ ਵਿੱਚ ਰਸ਼ਮੀਆਂ ਘਟਦੀਆਂ, ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ ਵਧਦੀਆਂ, ਮੰਡਲਾਂ ਘੁੰਮਦੀਆਂ। ਯੁਗ-ਅਕਸ਼-ਕੋਟੀ ਰਥ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦੀਆਂ; ਜੁੜੀਆਂ ਤੇ ਅਜੁੜੀਆਂ, ਰਥ ਹਰ ਪਾਸੇ ਮੰਡਲ ਬਣਾਉਂਦਾ। ਧ੍ਰੂਵ ਨਾਲ ਖਿੱਚ ਕੇ, ਰਥ ਠੀਕ ਖੜਾ ਰਹਿੰਦਾ; ਫਿਰ ਅੰਦਰੋਂ ਦੇਵਤਾ ਮੰਡਲਾਂ ਘੁੰਮਦਾ। ਧ੍ਰੂਵ ਤੋਂ ਛੁਟ ਕੇ, ਰਸ਼ਮੀ-ਯੁਗਾ ਨਾਲ, ਬਾਹਰੋਂ ਵੀ, ਸੂਰਜ ਮੰਡਲਾਂ ਘੁੰਮਦਾ। ਅੱਸੀ ਮੰਡਲ-ਸ਼ਤਾਂ ਦੋਵੇਂ ਪਾਸੇ ਹਨ; ਰਥ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਨਾਲ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨਾਲ ਘੁੰਮਦਾ। ਗੰਧਰਵ, ਅਪਸਰਾ, ਸਰਪ-ਗ੍ਰਾਮਣੀ, ਰਾਕਸ਼ਸ — ਇਹ ਸੂਰਜ ਵਿੱਚ, ਦੋ-ਦੋ ਮਹੀਨੇ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਧਾਤਾ, ਅਰਯਮਾ, ਪੁਲਸਤਿਆ, ਪੁਲਹਾ, ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ, ਖੰਡਕਾ, ਵਾਸੁਕੀ, ਸਕਰਣ, ਰਸ਼ਮੀ। ਤੁੰਬੁਰੂ, ਨਾਰਦ, ਦੋ ਗੰਧਰਵ, ਕਰਤੁਸਥਲ, ਅਪਸਰਾ ਪੁੰਜਿਕਸਥਲਾ। ਗ੍ਰਾਮਣੀ, ਰਥਕ੍ਰਤਸਨਾ, ਰਥੌਜਾ, ਅਸ਼ਵਤਰਾ; ਰਾਕਸ਼ਸ ਹੇਤੀ, ਪ੍ਰਹੇਤੀ, ਦੋ ਯਾਤੁਧਾਨ। ਮਧੁ ਤੇ ਮਾਧਵ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਟੋਲਾ ਸੂਰਜ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਗ੍ਰੀਸ਼ਮ ਦੇ ਦੋ ਮਹੀਨੇ, ਮਿਤ੍ਰ ਤੇ ਵਾਰੁਣ; ਰਿਸ਼ੀ ਅਤ੍ਰੀ, ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ, ਤਕਸ਼ਕ, ਅਨੰਤ; ਮੇਨਕਾ, ਸਹਜਨਿਆ, ਗੰਧਰਵ ਹਹਾ, ਹੂਹੂ। ਰਥਸਵਨ, ਗ੍ਰਾਮਣੀ, ਰਥਚਿਤ੍ਰ, ਦੋ; ਪੌਰੁਸ਼ੇਯ, ਵਧ, ਦੋ ਵੱਡੇ ਯਾਤੁਧਾਨ। ਸ਼ੁਚਿ, ਸ਼ੁਕ੍ਰ ਦੇ ਦੋ ਮਹੀਨੇ, ਇਹ ਸੂਰਜ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਇੰਦਰ, ਵਿਵਸਵਾਨ, ਅੰਗਿਰਸ, ਭ੍ਰਿਗੁ; ਏਲਾਪਰਨ, ਸ਼ੰਖਪਾਲ, ਪੰਨਗ; ਪ੍ਰਮਲੋਚਾ, ਦੁੰਦੁਕਾ, ਗੰਧਰਵ ਭਾਨੁ, ਦਰਦੁਰ। ਯਾਤੁਧਾਨ, ਸਰਪ, ਦੋ ਬ੍ਰਾਹਮਣ; ਇਹ ਨਭ, ਨਭਸਿਆ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਰਦ ਦੇ ਮਹੀਨੇ, ਇਹ ਸ਼ੁਭ ਦੇਵਤਾ ਵੱਸਦੇ ਹਨ: ਪਾਰਜਨ, ਪੂਸ਼ਾ, ਭਾਰਦਵਾਜ, ਗੌਤਮ। ਚਿਤ੍ਰਾਸੇਨ, ਗੰਧਰਵ, ਵਸੁਰੁਚਿ; ਵਿਸ਼ਵਾਚੀ, ਘ੍ਰਿਤਾਚੀ, ਦੋ ਪਵਿੱਤਰ ਲਕਸ਼ਣ ਵਾਲੀਆਂ। ਨਾਗ ਐਰਾਵਤ, ਧਨੰਜਯ, ਸੇਨਜਿਤ, ਸੁਸ਼ੇਣ, ਸੇਨਾਨੀ, ਗ੍ਰਾਮਣੀ। ਆਪੋ, ਵਾਤਾ, ਦੋ ਯਾਤੁਧਾਨ, ਇਸ਼ੋਰਜਾ ਮਹੀਨੇ ਅਨੁਸਾਰ ਸੂਰਜ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਹੇਮੰਤ ਦੇ ਦੋ ਮਹੀਨੇ, ਇਹ ਸੂਰਜ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ: ਅੰਸ਼ਾ, ਭਾਗਾ, ਕਸ਼ਯਪ, ਕਰਤੁ। ਭੁਜੰਗ, ਮਹਾਪਦਮਾ, ਸਰਪ ਕਰਕੋਟਕ; ਆਪੋ, ਵਾਤਾ, ਦੋ ਯਾਤੁਧਾਨ। ਚਿਤ੍ਰਾਂਗਦਾ, ਗੰਧਰਵ ਉਰੁਣਾਯੁ, ਦੋ; ਸਹੇ, ਸਹਸਿਆ, ਇਹ ਸੂਰਜ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਪੂਸ਼ਾ, ਜਿਸ਼ਨੁ, ਜਮਦਗਨੀ, ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ; ਕਾਦਰਵੇਯ, ਮਹਾਨਾਗ, ਕੰਬਲਾ, ਅਸ਼ਵਤਰਾ। ਗੰਧਰਵ ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ, ਸੂਰਯਵਾਰਚਸ, ਦੋ; ਤਿਲੋਤਮਾ, ਰੰਭਾ, ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ। ਗ੍ਰਾਮਣੀ, ਸੇਨਜਿਤ, ਸਤਯਜਿਤ, ਮਹਾਤਪ; ਬ੍ਰਹਮੋਪੇਤਾ, ਰਾਕਸ਼ਸ, ਯਜਨ, ਯਜਨਸਤਾ। ਇਹ ਤਪਸਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਸੂਰਜ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਹੋਰ, ਮੰਦੇਹਾ, ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਦੇ ਮੁਖ, ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ, ਸੁਰ-ਦੇਵਤਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ, ਸਾਨੂੰ ਆਦਿ ਕਰਕੇ, ਨਿਯੁਕਤ ਹਨ; ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ। ਰੁਦਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: "ਬ੍ਰਹਮਨ, ਉਹ ਦਿਵ੍ਯ ਕਥਾ ਦੱਸੋ, ਜੋ ਮੈਂ ਪੁੱਛਣ ਆਇਆ ਹਾਂ; ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਜਲਦੀ ਦੱਸੋ।" "ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਭਾਸਕਰ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਕਿਸ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰੀਏ, ਤੇ ਕਰਮ ਪੂਰਾ ਹੋਣ ਤੇ ਕੀ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਦੇਵਤਾ?" ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ: "ਰੁਦਰ, ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ, ਭਾਸਕਰ ਦੀ ਨਮਸਕਾਰ ਦੀ ਰੀਤਿ ਸੁਣੋ; ਇਹ ਕਰਕੇ, ਰੋਗ ਤੇ ਦੁੱਖ ਵਾਲੇ, ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।" "ਥਾਂਡਿਲੇ ਤੇ, ਬਾਰਾਂ ਅੰਗੁਠਾ ਚੌੜਾ ਮੰਡਲ ਬਣਾਓ, ਨਵੇਂ ਗੋ-ਦੰਗ ਨਾਲ ਲਿਪ ਕੇ, ਉਥੇ ਰਵੀ ਨੂੰ ਆਵਾਹਨ ਕਰੋ।" "ਗਣੇਸ਼ ਆਦਿ, ਵਾਸੁਦੇਵ, ਸਾਤਯਕੀ, ਸਤਯਭਾਮਾ, ਲਕਸ਼ਮੀ, ਉਮਾ, ਸ਼ੰਕਰ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੋ।" "ਮੰਡਲ ਦੇ ਨੇੜੇ, ਪਹਿਲਾਂ ਦੱਸੇ, ਵੇਦ-ਮੰਤ੍ਰ ਜਾਣਣ ਵਾਲੇ, ਪੂਜਾ ਕਰੋ।" "ਫਿਰ ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਨਾ ਕਰਕੇ, ਦੰਡਵਤ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰੋ।" "ਚਾਹੇ ਸੌ, ਹਜ਼ਾਰ, ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ, ਲੱਖ ਪਾਪ ਹੋਣ, ਸ਼ਕਤੀ ਅਨੁਸਾਰ, ਨਮਸਕਾਰ ਕਰੋ, ਮਨ ਸੰਯਮ ਵਿੱਚ ਰੱਖੋ।" "ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਦਕਸ਼ੀਣਾ ਦੋ, ਚੁੱਪ ਚਾਪ, ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ।" "ਰਕਤਿ ਤੇ ਸੋਨੇ ਦੀ ਸੌ ਜਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਮਾਤਰਾ ਦੋ।" "ਚਾਰ ਮਾਸ਼, ਜਾਂ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ, ਦੋ; ਦਕਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਦਸ ਗੁਣਾ ਦੋ, ਰੋਗ-ਮੁਕਤੀ ਲਈ।" "ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਕੇ, ਵਿਰੂਪਾਖਸ਼, ਸਾਰੇ ਰੋਗਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।" "ਇਹ ਵੱਡਾ ਰਹੱਸ ਹੈ; ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸੁਣਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਰੋਗ ਮਾਰਤੰਡ ਦੇ ਪ੍ਰਸਾਦ ਨਾਲ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।" "ਹੋਰ ਵੀ, ਜੋ ਤੁਸੀਂ ਨਹੀਂ ਪੁੱਛਿਆ, ਮੈਂ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ; ਰਥ-ਯੰਤ੍ਰ-ਨਿਯਾਮਕ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣੋ।"
ਸੂਰ੍ਯਵਰ੍ਣਨਮ੍ ਬ੍ਰਹ੍ਮੋਵਾਚ ਤਤ੍ਰਾਰੁਣੋ ਮਯਾ ਪੂਰ੍ਵਂ ਸਾਰਥ੍ਯੇ ਸਨ੍ਨਿਯੋਜਿਤਃ । ਇਨ੍ਦ੍ਰੇਣ ਮਾਠਰੋ ਨਾਮ ਵਾਯੁਨਾ ਕਲ੍ਮषੇਣ ਤੁ । । ੧ ਵੈਨਤੇਯੇਨ ਤਾਰ੍ਕ੍ਸ਼੍ਯੋਪਰਿ ਵਿਮਲੋ ਨਖਤੁਣ੍ਡਪ੍ਰਹਰਣਃ ਪੁਰੋਗਾਮੀ ਨਿਯੁਕ੍ਤ ਇਤਿ । । ਕਾਲੇਨ ਦਣ੍ਡੋ ਮਹਾਦਣ੍ਡਾਯੁਧੋ ਭਵਤਾ ਸ਼ੇषਾ ਮਹਾਗਣਾਧਿਪਃ । । ੨ ਵੈਸ਼ਾਖੇਨ ਰਾਜ੍ਞਾ ਵਸੁਭਿਦਾਯੁਧਾਙ੍ਗਾਰਿਕੌ ਦ੍ਵੌ ਅਗ੍ਨਿਨਾ ਪਿਙ੍ਗਲਃ । ਸਂਯਨ੍ਤਾ ਮਹਾਦਣ੍ਡਾਯੁਧੋ ਭਵਤਾ ਸ਼ੇषੋ ਮਹਾਗਣਾਧਿਪਃ । । ੩ ਹਸ੍ਤੋ ਯਮੇਨ ਪਾਸ਼ਹਸ੍ਤੋਮ੍ਬੁਪਤਿਨਾ ਸਮਿਨ੍ਧਨਃ । ਅਲਕਾਧਿਪਤਿਨਾ ਵਿष੍ਣੁਃ । । ੪ ਅਸ਼੍ਵਿਭ੍ਯਾਂ ਕਾਲੋਪਕਾਲੌ ਵਾਕ੍ਸ਼ਪ੍ਰਧਾਨਕੌ । ਨਰਨਾਰਾਯਣਾਭ੍ਯਾਂ ਕ੍ਸ਼ਾਰੌ ਧਾਰੌ ਧਿषਣਕृष੍ਣੌ।। ੫ ਵੈਰਾਜਸ਼ਙ੍ਖਪਾਲਪਰ੍ਜਨ੍ਯਰਜਸਾਂ ਦਿਸ਼ਾਸੁ ਵਿਦਿਸ਼ਾਸੁ ਦਿਸ਼ਾਂ ਪਾਲਨਂ ਵਿਸ਼੍ਵੇਦੇਵਾ ਦਦੁਃ । । ੬ ਸਪ੍ਤੈਤਾ ਲੋਕਮਾਤਰਃ ਸਰ੍ਵਮਰੁਤੋऽਦਦਨ੍ । ਓਂਕਾਰੋ ਵषਟ੍ਕਾਰੋ ਵੇਦਨਿਸ੍ਵਨਃ ਪਿਨਾਕੀ ਵਿਨਾਯਕਃ ਸ਼ੇषੋऽਨਨ੍ਤੋ ਵਾਸੁਕਿਸ਼੍ਚ ਨਾਗਸਹਸ੍ਰੇਣਾਤ੍ਮਤੁਲ੍ਯੇਨਾਦਿਤ੍ਯਸ੍ਯ ਰਥਮਨੁਯਾਨ੍ਤਿ
ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਉਥੇ, ਅਰੁਣ ਨੂੰ ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਾਰਥੀ ਵਜੋਂ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਸੀ; ਇੰਦਰ ਨੇ ਮਾਠਰਾ ਨਾਮਕ, ਵਾਯੂ ਨੇ ਕਲਮਸ਼ਾ। ਗਰੁੜ ਨੇ ਤਾਰਕਸ਼ਿਆ ਨੂੰ ਅੱਗੇ, ਸ਼ੁਧ, ਨਖ ਤੇ ਚੋਚ ਨਾਲ ਹਥਿਆਰਬੰਦ, ਮੁੱਖੀ ਵਜੋਂ ਰੱਖਿਆ। ਕਾਲ ਨੇ ਦੰਡ ਨੂੰ ਵੱਡਾ ਦੰਡ-ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਬਣਾਇਆ; ਸ਼ੇਸ਼ਾ ਮਹਾ-ਗਣਾਂ ਦਾ ਮੁਖੀ। ਵੈਸ਼ਾਖ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ, ਰਾਜਾ ਵਸੁਭਿਦ ਤੇ ਆਯੁਧਾਂਗਾਰਿਕ, ਦੋ, ਅਗਨੀ ਨੇ ਪਿੰਗਲਾ; ਸੰਯੰਤਾ ਵੱਡਾ ਦੰਡ-ਹਥਿਆਰਬੰਦ, ਸ਼ੇਸ਼ਾ ਮਹਾ-ਗਣਾਂ ਦਾ ਮੁਖੀ। ਹੱਥ ਯਮ ਨੇ, ਪਾਸ਼-ਹੱਥ, ਅੰਬੁਪਤੀ ਨੇ ਇੰਧਨ; ਅਲਕ-ਅਧਿਪਤੀ ਨੇ ਵਿਸ਼ਨੁ। ਅਸ਼ਵਿਨਾਂ ਨੇ ਕਾਲ-ਉਪਕਾਲ ਤੇ ਵਾਕਸ਼-ਪ੍ਰਧਾਨ; ਨਰ-ਨਾਰਾਯਣ ਨੇ ਖਸ਼ਾਰ, ਧਾਰ, ਧਿਸ਼ਨਾ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ। ਵੈਰਾਜ, ਸ਼ੰਖਪਾਲ, ਪਾਰਜਨ, ਰਜਸ, ਵਿਸ਼ਵਦੇਵਾਂ ਨੇ ਦਿਸਾ ਤੇ ਵਿਦਿਸਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਦਿੱਤੀ। ਇਹ ਸੱਤ ਲੋਕ-ਮਾਤਾ ਹਨ; ਸਾਰੇ ਮਰੁਤ ਦਿੱਤੇ। ਓਂਕਾਰ, ਵਸ਼ਟਕਾਰ, ਵੇਦ-ਨਿਸਵਨ, ਪਿਨਾਕੀ, ਵਿਨਾਯਕ, ਸ਼ੇਸ਼ਾ, ਅਨੰਤ, ਵਾਸੁਕੀ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਵਰਗ ਹਜ਼ਾਰ ਨਾਗ, ਆਦਿਤਯ ਦੇ ਰਥ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਭਗਵਾਨ, ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਕਿਰਣਾਂ ਵਾਲਾ, ਸਭ ਦਾ ਆਸਰਾ ਹੈ; ਇਹ ਸਭ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਗੋਲ ਹੈ, ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਨੀਆਂ ਦਾ ਮੰਡਲ ਹੈ, ਤੇ ਬ੍ਰਹਮ-ਯਜਨ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਯਜਨਾ ਹੈ। ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਭਗਤਾਂ ਲਈ ਇਹ ਉੱਚਾ ਸੂਰਜ ਵਿਸ਼ਨੂ ਹੈ, ਤੇ ਮਾਹੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਮਾਨਣ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਵੀ।
ਸੂਰਜ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦਾ ਵਰਣਨ। ਰੁਦਰ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਹੰਸ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਤੂੰ ਜਿਵੇਂ ਦੱਸਿਆ, ਹੁਣ ਭਾਸਕਰ (ਸੂਰਜ) ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਵੀ ਦੱਸ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਆਦਿਤਯ ਮੰਤਰ ਤੇ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਚਲਦੇ-ਫਿਰਦੇ ਤੇ ਅਡੋਲ ਜੀਵ, ਇਹ ਸਭ ਉਸ ਤੋਂ ਹੀ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ, ਦੇਵ, ਅਸੁਰ ਤੇ ਮਨੁੱਖ, ਉਸ ਤੋਂ ਹੀ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।
੧ ਵਿਧਿਨਾ ਕੇਨ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਾ ਕਸ੍ਮਿਨ੍ਕਾਲੇ ਸੁਰੋਤ੍ਤਮ । ਕਥਂ ਚ ਭ੍ਰਾਮਯੇਦ੍ਦੇਵਂ ਰਥਾਰੂਢਂ੨ ਦਿਵਾਕਰਮ੍ । । ੨ ਦੇਵਸ੍ਯ ਯੇ ਰਥਂ ਭਕ੍ਤ੍ਯਾ ਭ੍ਰਾਮਯਨ੍ਤਿ ਵਹਨ੍ਤਿ ਚ । ਤੇषਾਂ ਚ ਕਿਂ ਫਲਂ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਂ ਯੇ ਚ ਨृਤ੍ਯਕਰਾ ਨਰਾਃ । । ੩ ਭ੍ਰਮਨ੍ਤਿ ਯੇ ਨ ਚ ਦੇਵੇਨ ਨृਤ੍ਯਗੀਤਪਰਾਯਣਾਃ । ਪ੍ਰਜਾਗਰਂ ਚ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਿ ਭਕ੍ਤ੍ਯਾ ਸ਼੍ਰਦ੍ਧਾਸਮਨ੍ਵਿਤਾਃ । । ੪ ਤੇषਾਂ ਚ ਕਿਂ ਫਲਂ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਂ. ਰਥਂ ਯਚ੍ਛਨ੍ਤਿ ੩ ਯੇ ਰਵੇਃ । ਬਲਿਂ ਭਕ੍ਤਂ ਚ ਯੇ ਭਕ੍ਤ੍ਯਾ ਦਿਸ਼ਨ੍ਤ੍ਯਾਹਿ(?)ਕਭੋਜਨਮ੍ । । ੫ ਏਤਨ੍ਮੇ ਬ੍ਰੂਹਿ ਨਿਖਿਲਂ ਸੁਰਜ੍ਯੇष੍ਠ ਸਵਿਸ੍ਤਰਮ੍ । ਲੋਕਾਨਾਂ ਸ਼੍ਰੇਯਸੇ ਦੇਵ ਪਰਂ ਕੌਤੂਹਲਂ ਹਿ ਮੇ । । ੬ ਬ੍ਰਹ੍ਮੋਵਾਚ ਸਾਧੁ ਪृष੍ਟੋऽਸ੍ਮਿ ਭੂਤੇਸ਼ ਗਣੇਸ਼ੋऽਸਿ ਤ੍ਰਿਲੋਚਨ । ਸ਼ृਣੁष੍ਵੈਕਮਨਾ ਵਚ੍ਮਿ ਯਥਾਪ੍ਰਸ਼੍ਨਂ ਸਵਿਸ੍ਤਰਮ੍ । । ੭ ਦੇਵਸ੍ਯ ਰਥਯਾਤ੍ਰੇਯਂ ਭਾਸ੍ਕਰਸ੍ਯ ਮਹਾਤ੍ਮਨਃ । ਇਨ੍ਦ੍ਰੋਤ੍ਸਵਸ੍ਤਥਾ ਰੁਦ੍ਰ ਮਯਾ ਹ੍ਯੇਤੌ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤੌ । । ੮ ਮਰ੍ਤ੍ਯਲੋਕੇ ਸ਼ਾਨ੍ਤਿਹੇਤੋਰ੍ਲੋਕਾਨਾਂ ਲੋਕਪੂਜਿਤ । ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਿਤਾਵੁਭੌ ਯਸ੍ਮਿਨ੍ਦੇਸ਼ੇ ਦੇਵਮਹੋਤ੍ਸਵੌ । । ੯ ਨ ਤਤ੍ਰੋਪਦ੍ਰਵਾਃ ਸਨ੍ਤਿ ਰਾਜਤਸ੍ਕਰਸਮ੍ਭਵਾਃ । ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਕਾਰ੍ਯਾਵਿਮੌ ਭਕ੍ਤ੍ਯਾ ਦੁਰ੍ਭਿਕ੍ਸ਼ਸ੍ਯੇਹ ਸ਼ਾਨ੍ਤਯੇ । । 1.55.੧੦ ਸ਼ੁਕ੍ਲਪਕ੍ਸ਼ੇ ਤੁ ਸਪ੍ਤਮ੍ਯਾਂ ਮਾਸਿ ਭਾਦ੍ਰਪਦੇ ਹਰ । ਘृਤੇਨਾਭ੍ਯਙ੍ਗਯੇਦ੍ਦੇਵਂ ਪਞ੍ਚਪੂਤਾਙ੍ਗਜੇਨ ਵੈ । । ੧੧ ਅਭ੍ਯਙ੍ਗਯੇਦ੍ਮਹੇਸ਼ਂ ਯਃ ਸਰ੍षਪੈਃ ਸ਼੍ਰਦ੍ਧਯਾਨ੍ਵਿਤਃ । ਦਿਨੇ ਦਿਨੇ ਜਗਨ੍ਨਾਥਂ ਪ੍ਰਵਿष੍ਟਂ ਵਰ੍ਣਕੇ ਰਵਿਮ੍ । । ੧੨ ਸ ਗਚ੍ਛੇਦ੍ਯਾਨਮਾਰੂਢੋ ਗੈਰਿਕਂ ਕਿਙ੍ਕਿਣੀਕृਤਮ੍ । ਵੈਸ਼੍ਵਾਨਰਪੁਰਂ ਦਿਵ੍ਯਂ ਗਨ੍ਧਰ੍ਵਾਪ੍ਸਰਸ਼ੋਭਿਤਮ੍ । । ੧੩ ਸ਼ਾਲ੍ਯੋਦਨਂ ਖਣ੍ਡਮਿਸ਼੍ਰਂ ਵਜ੍ਰਂ ਵਜ੍ਰਸਮਨ੍ਵਿਤਮ੍ । ਵਰ੍ਣਭਕ੍ਤਂ ਪ੍ਰਯਚ੍ਛੇਦ੍ਯੋ ਭਾਸ੍ਕਰਾਯ ਦਿਨੇ ਦਿਨੇ । । ੧੪ ਆਰੂਢਃ ਸ ਵਿਮਾਨਂ ਤੁ ਜ੍ਵਾਲਾਮਾਲਾਕੁਲਂ ਸ਼ੁਭਮ੍ । ਗਚ੍ਛੇਨ੍ਮਮ ਪੁਰਂ ਦੇਵ ਸ੍ਤੂਯਮਾਨੋ ਮਹਰ੍षਿਭਿਃ । । ੧੫ ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਸਰ੍ਵਪ੍ਰਯਤ੍ਨੇਨ ਭਾਸ੍ਕਰਾਯ ਨਰਃ ਸ਼ਿਵ । ਵਰ੍ਣਭਕ੍ਤਂ ਪ੍ਰਦਾਤਵ੍ਯਂ ਪ੍ਰਵਿष੍ਟਸ੍ਯੇਹ ਵਰ੍ਣਕਮ੍ । । ੧੬ ਘृਤਪੂਰ੍ਣਂ ਖਣ੍ਡਵੇष੍ਟਂ ਕਾਸਾਰਂ ਮੋਦਕਂ ਪਯਃ । ਦਧ੍ਯੋਦਨਂ ਪਾਯਸਂ ਚ ਸਂਯਾਵਂ ਗੁਡਪੂਪਕਾਨ੍ । । ੧੭ ਯੇ ਪ੍ਰਯਚ੍ਛਨ੍ਤਿ ਦੇਵਸ੍ਯ ਭਾਸ੍ਕਰਸ੍ਯੇਹ ਵਰ੍ਣਕਮ੍ । ਤੇ ਗਚ੍ਛਨ੍ਤਿ ਨ ਸਨ੍ਦੇਹੋ ਨਰਾ ਵੈ ਮਨ੍ਦਿਰਂ ਮਮ । । ੧੮ ਅਹਨ੍ਯਹਨਿ ਯੋ ਭਕ੍ਤ੍ਯਾ ਭਾਸ੍ਕਰਾਯ ਪ੍ਰਯਚ੍ਛਤਿ । ਅਭ੍ਯਙ੍ਗਾਯ ਘृਤਂ ਦੇਯਂ ਸ ਯਾਤਿ ਪਰਮਾਂ ਗਤਿਮ੍ । । ੧੯ ਤਥਾ ਯੋ ਵਰ੍ਣਭਕ੍ਤਂ ਚ ਅਹਨ੍ਯਹਨਿ ਭਕ੍ਤਿਤਃ । ਸ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯੇਹ ਸ਼ੁਭਾਨ੍ਕਾਮਾਨ੍ਗਚ੍ਛੇਤ੍ਸ ਭਵਸਾਲਯਮ੍ । । 1.55.੨੦ ਚੂਰ੍ਣਮੁਦ੍ਵਰ੍ਤਨਾਯੇਹ ਯਃ ਪ੍ਰਯਚ੍ਛੇਚ੍ਛੁਭਂ ਰਵੇਃ । ਸ ਯਾਤਿ ਪਰਮਂ ਸ੍ਥਾਨਂ ਯਤ੍ਰ ਦੇਵੋ ਦਿਵਾਕਰਃ । । ੨੧ ਤਤਸ੍ਤਂ ਸ੍ਨਾਪਯੇਦ੍ਦੇਵਂ ਪੌषੇ ਮਾਸਿ ਵਿਧਾਨਤਃ । ਸਪ੍ਤਮ੍ਯਾਂ ਸ਼ੁਕ੍ਲਪਕ੍ਸ਼ਸ੍ਯ ਸ਼ृਣੁष੍ਵੈਕਮਨਾਸ੍ਤਥਾ । । ੨੨ ਤੀਰ੍ਥੋਦਕਮੁਪਾਨੀਯ ਅਨ੍ਯਦ੍ਵਾਥ ਜਲਂ ਸ਼ੁਭਮ੍ । ਵੇਦੋਕ੍ਤੇਨ ਵਿਧਾਨੇਨ ਪ੍ਰਤਿਮਾਂ ਸ੍ਥਾਪਯੇਦ੍ਬੁਧਃ । । ੨੩ ਯਜੇਦ੍ਧਿ ਤੀਰ੍ਥਨਾਮਾਨਿ ਮਨਸਾ ਸਂਸ੍ਮਰਨ੍ਬੁਧਃ । ਪ੍ਰਯਾਗਂ ਪੁष੍ਕਰਂ ਦੇਵਂ ਕੁਰੁਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਂ ਚ ਨੈਮਿषਮ੍ । । ੨੪ ਪृਥੂਦਕਂ ਚਨ੍ਦ੍ਰਭਾਗਾਂ ਸ਼ੌਰਂ ਗੋਕਰ੍ਣਮੇਵ ਚ । ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਵਰ੍ਤਂ ਕੁਸ਼ਾਵਰ੍ਤਂ ਬਿਲ੍ਵਕਂ ਨੀਲਪਰ੍ਵਤਮ੍ । । ੨੫ ਗਙ੍ਗਾਦ੍ਵਾਰਂ ਤਥਾ ਪੁਣ੍ਯਂ ਗਙ੍ਗਾਸਾਗਰਮੇਵ ਚ। ਕਾਲਪ੍ਰਿਯਂ ਮਿਤ੍ਰਵਨਂ ਸ਼ੁਣ੍ਡੀਰਸ੍ਵਾਮਿਨਂ ਤਥਾ । । ੨੬ ਚਕ੍ਰਤੀਰ੍ਥਂ ਤਥਾ ਪੁਣ੍ਯਂ ਰਾਮਤੀਰ੍ਥਂ ਤਥਾ ਸ਼ਿਵਮ੍ । ਵਿਤਸ੍ਤਾ ਹਰ੍षਪਂਥਾ ਵੈ ਤਥਾ ਵੈ ਦੇਵਿਕਾ ਸ੍ਮृਤਾ । । ੨੭ ਗਙ੍ਗਾ ਸਰਸ੍ਵਤੀ ਸਿਨ੍ਧੁਸ਼੍ਚਨ੍ਦ੍ਰਭਾਗਾ ਸਨਰ੍ਮਦਾ । ਵਿਪਾਸ਼ਾ ਯਮੁਨਾ ਤਾਪੀ ਸ਼ਿਵਾ ਵੇਤ੍ਰਵਤੀ ਤਥਾ । । ੨੮ ਗੋਦਾਵਰੀ ਪਯੋष੍ਣੀ ਚ ਕृष੍ਣਾ ਵੇਣ੍ਯਾ ਤਥਾ ਨਦੀ । ਸ਼ਤਰੁਦ੍ਰਾ ਪੁष੍ਕਰਿਣੀ ਕੌਸ਼ਿਕੀ ਸਰਯੂਸ੍ਤਥਾ । । ੨੯ ਤਥਾਨ੍ਯੇ ਸਾਗਰਾਸ਼੍ਚੈਵ ਸਾਨ੍ਨਿਧ੍ਯਂ ਕਲ੍ਪਯਨ੍ਤੁ ਵੈ । ਤਥਾਸ਼੍ਰਮਾਃ ਪੁਣ੍ਯਤਮਾ ਦਿਵ੍ਯਾਨ੍ਯਾਯਤਨਾਨਿ ਚ । । 1.55.੩੦ ਏਵਂ ਸ੍ਨਾਨਵਿਧਿਂ ਕृਤ੍ਵਾ ਅਰ੍ਚਯਿਤ੍ਵਾ ਪ੍ਰਣਮ੍ਯ ਚ । ਧੂਪਮਰ੍ਘ੍ਯਂ ਪ੍ਰਦਤ੍ਤ੍ਵਾ ਤੁ ਪ੍ਰਤਿਮਾਮਧਿਵਾਸਯੇਤ੍ । । ੩੧ ਤ੍ਰਿਰਾਤ੍ਰਂ ਸਪ੍ਤਰਾਤ੍ਰਂ ਵਾ ਮਾਸਂ ਮਾਸਾਰ੍ਧਮੇਵ ਚ । ਸ੍ਥਿਤਂ ਸ੍ਨਾਨਗृਹੇ ਦੇਵਂ ਪੂਜਯੇਦ੍ਭਕ੍ਤਿਤੋ ਨਰਃ । । ੩੨ ਚਤ੍ਵਰੇ ਲੇਪਯੇਦ੍ਵੇਦਿਂ ਚਤੁਰਸ੍ਰਾਂ ਸ਼ੁਭੇ ਕृਤਾਮ੍ । ਚਤੁਰ੍ਦਿਸ਼ਂ ਸ਼੍ਵੇਤਕੁਮ੍ਭੈਰ੍ਵਿਤਾਨਵਰਸ਼ੋਭਿਤਾਮ੍ । । ੩੩ ਕृष੍ਣਪਕ੍ਸ਼ੇ ਤੁ ਮਾਘਸ੍ਯ ਸਪ੍ਤਮ੍ਯਾਂ ਤ੍ਰਿਪੁਰਾਂਤਕ । ਕृਤ੍ਵਾਗ੍ਨਿਕਾਰ੍ਯਂ ਵਿਧਿਵਤ੍ਕृਤ੍ਵਾ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਭੋਜਨਮ੍ । । ੩੪ ਸ਼ਙ੍ਖਭੇਰੀਨਿਨਾਦੈਸ੍ਤੁ ਬ੍ਰਹ੍ਮਘੋषੈਸ਼੍ਚ ਪੁष੍ਕਲੈਃ । ਪੁਣ੍ਯਾਹਘੋषਵਿਵਿਧੈਰ੍ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਾਨ੍ਸ੍ਵਸ੍ਤਿ ਵਾਚ੍ਯ ਚ । । ੩੫ ਤਤੋऽਸ੍ਯ ਪਰਯਾ ਭਕ੍ਤ੍ਯਾ ਸੂਰ੍ਯਸ੍ਯ ਪਰਮਾਤ੍ਮਨਃ । ਰਥੇਨ ਦਰ੍ਸ਼ਨੀਯੇਨ ਕਿਙ੍ਕਿਣੀਜਾਲਮਾਲਿਨਾ । । ਸੂਰ੍ਯਸ਼੍ਚ ਭ੍ਰਾਮਯੇਦ੍ਦੇਵਂ ਮਹੋਤ੍ਸਵਪੁਰਃਸਰਮ੍ । । ੩੬ ਸ਼ੁਕ੍ਲਪਕ੍ਸ਼ੇ ਤੁ ਮਾਘਸ੍ਯ ਰਥਮਾਰੋਪਯੇਦ੍ਰਵਿਮ੍ । ਕृਤ੍ਵਾਗ੍ਨਿਹੋਮਂ ਵਿਧਿਵਤ੍ਤਥਾ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਭੋਜਨਮ੍ । । ੩੭ ਪ੍ਰੀਣਯਿਤ੍ਵਾ ਜਨਂ ਸਰ੍ਵਂ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਾਭੋਜਨਾਦਿਨਾ । ਪ੍ਰਪੂਜ੍ਯ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਾਨ੍ਦਿਵ੍ਯਾਨ੍ਭੌਮਾਂਸ਼੍ਚਾਪਿ ਸੁਵਾਚਕਾਨ੍ । । ੩੮ ਇਤਿਹਾਸਪੁਰਾਣਾਭ੍ਯਾਂ ਵਾਚਕੋ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣੋਤ੍ਤਮਃ । ਤਤੋ ਦੇਵਸ਼੍ਚ ਇष੍ਟਸ਼੍ਚ ਸਮ੍ਪੂਜ੍ਯੋ ਯਤ੍ਨਤਸ੍ਤਦਾ । । ੩੯ ਮਾਘਸ੍ਯ ਸ਼ੁਕ੍ਲਪਕ੍ਸ਼ਸ੍ਯ ਪਞ੍ਚਮ੍ਯਾਮੇਕਭਕ੍ਤਕਮ੍ । ਅਯਾਚਿਤਂ ਚਤੁਰ੍ਥ੍ਯਾਂ ਤੁ षष੍ਠ੍ਯਾਂ ਨਕ੍ਤਂ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤਮ੍ । । 1.55.੪੦ ਸਪ੍ਤਮ੍ਯਾਮੁਪਵਾਸਂ ਤੁ ਆਸ਼੍ਰਮਾਦ੍ਰੋਪਯੇਦ੍ਰਥਮ੍ । ਅਗ੍ਨਿਕਾਰ੍ਯਂ ਤੁ ਵੈ ਕृਤ੍ਵਾ ਰਥਸ੍ਯ ਪੁਰਤਃ ਸ਼ਿਵ । । ੪੧ षष੍ਠ੍ਯਾਂ ਚ ਰਾਤ੍ਰੌ ਭੂਤੇਸ਼ ਰਥਸ੍ਯੇਹਾਧਿਵਾਸਨਮ੍ । ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਾਨ੍ਭੋਜਯਿਤ੍ਵਾ ਤੁ ਦਿਵ੍ਯਾਨ੍ਭੌਮਾਂਸ਼੍ਚ ਵਾਚਕਾਨ੍ । । ੪੨ ਰਥਮਾਰੋਪਯੇਦ੍ਦੇਵਂ ਸਪ੍ਤਮ੍ਯਾਂ ਭੂਤਭਾਵਨਮ੍ । ਸਿਤਾਯਾਂ ਮਾਘਮਾਸੇ ਤੁ ਤਸ੍ਯ ਦੇਵਾਲਯਾਗ੍ਰਤਃ । । ੪੩ ਤਤ੍ਰਸ੍ਥਸ੍ਯੈਵ ਦੇਵਸ੍ਯ ਕੁਰ੍ਯਾਦ੍ਰਾਤ੍ਰੌ ਪ੍ਰਜਾਗਰਮ੍ । ਨਾਨਾਵਿਧੈਃ ਪ੍ਰੇਕ੍ਸ਼ਣਕੈਰ੍ਦੀਪਵृਕ੍ਸ਼ੋਪਸ਼ੋਭਿਤੈਃ । ।੪੪ ਸ਼ਂਖਤੂਰ੍ਯਨਿਨਾਦੈਸ਼੍ਚ ਬ੍ਰਹ੍ਮਘੋषੈਸ਼੍ਚ ਪੁष੍ਕਲੈਃ । ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍ਪ੍ਰਜਾਗਰਂ ਭਕ੍ਤ੍ਯਾ ਦੇਵਸ੍ਯ ਪੁਰਤੋ ਨਿਸ਼ਿ । ।੪੫ ਤਤੋऽष੍ਟਮ੍ਯਾਂ ਚ ਯਤ੍ਨੇਨ ਦੇਵਂ ਰਥਗਤਂ ਨਯੇਤ੍ । ਨਗਰਸ੍ਯੋਤ੍ਤਰਂ ਦ੍ਵਾਰਂ ਸ਼ਙ੍ਖਭੇਰੀ ਨਿਨਾਦਿਤਮ੍ । । ੪੬ ਤਤਃ ਪੂਰ੍ਵਂ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਂ ਚ ਦ੍ਵਾਰਂ ਚਾਪਿ ਤਥਾ ਪਰਮ੍ । ਏਵਂ ਹਿ ਕ੍ਰਿਯਮਾਣਾਯਾਂ ਯਾਤ੍ਰਾਯਾਂ ਵਤ੍ਸਰਾਵਧੌ । । ੪੭ ਮਾਨਵਾਃ ਸੁਖਮੇਧਨ੍ਤੇ ਰਾਜਾ ਜਯਤਿ ਚਾਹਿਤਾਨ੍ । ਨੀਰੁਜਸ਼੍ਚ ਜਨਾਃ ਸਰ੍ਵੇ ਗਵਾਂ ਸ਼ਾਨ੍ਤਿਰ੍ਭਵੇਤ੍ਤਥਾ । ।੪੮ ਕਰ੍ਤਾਰਭ੍ਰਾਪਿ ਯਾਤ੍ਰਾਯਾਃ ਸ੍ਯਰ੍ਗਭਾਗੋ ਭਵਨ੍ਤਿ ਹਿ । ਵੋਢਾਰਸ਼੍ਚ ਤਥਾ ਵਤ੍ਸ ਸੂਰ੍ਯਲੋਕਂ ਯਜਨ੍ਤਿ ਵੈ । । ੪੯ ਰੁਦ੍ਰ ਉਵਾਚ ਕਥਂ ਸਞ੍ਚਾਲ੍ਯਤੇ ਬ੍ਰਹ੍ਮਨ੍ਸ੍ਥਾਪਿਤਾ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਸਕृਤ੍ । ਏਤਨ੍ਮੇ ਵਦ ਦੇਵੇਸ਼ ਸੁਮਹਾਨ੍ਸਂਸ਼ਯੋ ਹਿ ਮੇ । । 1.55.੫੦ ਬ੍ਰਹ੍ਮੋਵਾਚ ਪੂਰ੍ਵਮੇਵ ਸਹਸ੍ਰਾਂਸ਼ੋਰ੍ਯਾਨਹੇਤੋਰ੍ਮਹਾਤ੍ਮਨਃ । ਸਂਵਤ੍ਸਰਸ੍ਯਾਵਯਵੈਃ ੧ਕਲ੍ਪਿਤੋऽਸ੍ਯ ਰਥੋ ਮਯਾ । । ੫੧ ਸਰ੍ਵੇषਾਂ ਤੁ ਰਥਾਨਾਂ ਵੈ ਸ ਰਥਃ ਪ੍ਰਥਮਃ ਸ੍ਮृਤਃ । ਤਂ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਤੁ ਤਤਸ੍ਤ੍ਵਨ੍ਯੇ ਸ੍ਯਨ੍ਦਨਾ ਵਿਸ਼੍ਵਕਰ੍ਮਣਾ । । ੫੨ ਕਲ੍ਪਿਤਾਃ ਸਰ੍ਵਦੇਵਾਨਾਂ ਸੋਮਾਦੀਨਾਮਨੇਕਸ਼ਃ । ਵਿਸ਼੍ਵਕਰ੍ਮਕृਤਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਰਥਂ ਦੇਵੇਨ ਪੁਤ੍ਰਕ । । ੫੩ ਪੂਜਾਰ੍ਥਮਾਤ੍ਮਨੋ ਦਤ੍ਤਂ ਮਨਵੇ ਸਤ੍ਕੁਲੋਦ੍ਵਹ । ਮਨੁਨੇਕ੍ਸ਼੍ਵਾਕਵੇ ਦਤ੍ਤਂ ਮਰ੍ਤ੍ਯੈਃ ਸਮ੍ਪੂਜ੍ਯਤਾਂ ਰਵਿਃ । । ੫੪ ਅਤਸ੍ਤੁ ਰਥਯਾਨੇਨ ੧ਚਾਲਨਂ ਵਿਹਿਤਂ ਰਵੇਃ । ਤਸ੍ਮਾਨ੍ਨ ਚਾਲਨੇ ਦੋषਃ ਸਵਿਤੁਸ਼੍ਚਲ ਏਵ ਸਃ । । ੫੫ ਯਸ੍ਮਾਦ੍ਰਥੇਨ ਪਰ੍ਯੇਤਿ ਭਾਸ੍ਕਰਃ ਪृਥਿਵੀਮਿਮਾਮ੍ । ਗਚ੍ਛਨ੍ਨ ਦृਸ਼੍ਯਤੇ ਚੈਤਨ੍ਮਣ੍ਡਲਂ ਸਵਿਤੁਸ੍ਤਥਾ । । ੫੬ ਅਦृष੍ਟਂ ਚਲਤੇ ਯਸ੍ਮਾਤ੍ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਵੈ ਪਾਰ੍ਵਤੀਪ੍ਰਿਯ । ਤਦੇਵਂ ਰਥਯਾਤ੍ਰਾਸੁ ਦृष੍ਟਂ ਭਾਨੋਰ੍ਮਨੀषਿਭਿਃ । । ੫੭ ਅਨ੍ਯੇषਾਂ ਚਾਲਨਂ ਨੇष੍ਟਂ ਦੇਵਾਨਾਂ ਪਾਰ੍ਵਤੀਪ੍ਰਿਯ । ਬ੍ਰਹ੍ਮਵਿष੍ਣੁਸ਼ਿਵਾਦੀਨਾਂ ਸ੍ਥਾਪਿਤਾਨਾਂ ਵਿਧਾਨਤਃ । । ੫੮ ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਰਥੇਨ ਦੇਵਸ੍ਯ ਯਾਤ੍ਰਾ ਕਾਰ੍ਯਾ ਵਿਧਾਨਤਃ । ਪ੍ਰਜਾਨਾਮਿਹ ਸ਼ਾਨ੍ਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਪ੍ਰਤਿਸਂਵਤ੍ਸਰਂ ਸਦਾ । । ੫੯ ਕਾਞ੍ਚਨੋ ਵਾਥ ਰੌਪ੍ਯੋ ਵਾ ਦृਢਦਾਰੁਮਯੋऽਪਿ ਵਾ । ਦृਢਾਕ੍ਸ਼ਯੁਗਚਕ੍ਰਸ਼੍ਚ ਰਥਃ ਕਾਰ੍ਯਃ ਸੁਯਨ੍ਤ੍ਰਿਤਃ । । 1.55.੬੦ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਰਥਵਰੇ ਸ਼੍ਰੇष੍ਠੇ ਕਲ੍ਪਿਤੇ ਸੁਮਨੋਰਮੇ । ਆਰੋਪ੍ਯ ਪ੍ਰਤਿਮਾਂ ਯਤ੍ਨਾਦ੍ਯੋਜਯੇਦ੍ਵਾਜਿਨਃ ਸ਼ੁਭਾਨ੍ । । ੬੧ ਹਰਿਲ੍ਲਕ੍ਸ਼ਣਸਮ੍ਪਨ੍ਨਾਨ੍ਸੁਮੁਖਾਨ੍ਵਸ਼ਵਰ੍ਤਿਨਃ । ਕੁਙ੍ਕੁਮੇਨ ਸਮਾਲਬ੍ਧਾਂਸ਼੍ਚਾਮਰਸ੍ਰਗ੍ਵਿਭੂषਿਤਾਨ੍ । । ੬੨ ਸਦਸ਼੍ਵਾਨ੍ਯੋਜਯਿਤ੍ਵਾ ਤੁ ਰਥਸ੍ਯਾਰ੍ਘ੍ਯਂ ਪ੍ਰਦਾਯ ਚ । ਵਿਬੁਧਾਮ੍ਪੂਜਯਿਤ੍ਯਾ ਤੁ ਧੂਪਮਾਲ੍ਯਾਨੁਲੇਪਨੈਃ । । ੬੩ ਆਹਾਰੈਰ੍ਵਿਵਿਧੈਸ਼੍ਚਾਪਿ ਭੋਜਯਿਤ੍ਵਾ ਦ੍ਵਿਜੋਤ੍ਤਮਾਨ੍ । ਦੀਨਾਨ੍ਧਕृਪਣਾਦੀਂਸ਼੍ਚ ਸਰ੍ਵਾਨ੍ਸਂਤਰ੍ਪ੍ਯ ਸ਼ਕ੍ਤਿਤਃ
ਕਿਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ, ਕਿਹੜੇ ਸਮੇਂ ਤੇ, ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਦੇਵਤਾ, ਇਹ ਕਰਮ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ? ਦੇਵਤਾ ਨੂੰ, ਜੋ ਰਥ 'ਤੇ ਸਵਾਰ ਹੈ, ਕਿਵੇਂ ਘੁੰਮਾਇਆ ਜਾਵੇ? ਜਿਹੜੇ ਲੋਕ ਭਾਵ ਨਾਲ ਦੇਵਤਾ ਦਾ ਰਥ ਘੁੰਮਾਉਂਦੇ ਜਾਂ ਚੁੱਕਦੇ ਹਨ, ਜਾਂ ਨੱਚਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹੜਾ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ? ਜਿਹੜੇ ਲੋਕ ਰਥ ਨਹੀਂ ਘੁੰਮਾਉਂਦੇ, ਪਰ ਨੱਚਣ-ਗਾਉਣ ਵਿਚ ਭਾਵ ਨਾਲ ਲੱਗੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਾਂ ਭਾਵ ਨਾਲ ਜਾਗਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹੜਾ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ? ਜਿਹੜੇ ਰਥ ਨੂੰ ਰਵੀ ਨੂੰ ਭੇਟ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਾਂ ਭਾਵ ਨਾਲ ਭੋਜਨ-ਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਕਿਹੜਾ ਫਲ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ? ਇਹ ਸਾਰਾ ਕੁਝ, ਸਭ ਦੇ ਭਲੇ ਲਈ, ਮੇਰੀ ਵੱਡੀ ਉਤਸੁਕਤਾ ਹੈ, ਤੂੰ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਭੂਤਾਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ, ਗਣਾਂ ਦੇ ਮੁਖ, ਤ੍ਰਿਨੈਣ, ਤੂੰ ਚੰਗਾ ਪੁੱਛਿਆ ਹੈ; ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣ, ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਜਵਾਬ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ।
ਤਸ੍ਮਾਨ੍ਨਾਨਾਵਿਧੈਃ ਕਾਮੈਰ੍ਭਕ੍ਸ਼੍ਯਲੇਹ੍ਯਸਮਨ੍ਵਿਤੈਃ । । ੬੭ ਪੂਜਯਿਤ੍ਵਾ ਜਨਂ ਸਰ੍ਵਮਿਮਮੁਚ੍ਚਾਰਯੇਨ੍ਮਨੁਮ੍ । ਬਲਿਂ ਗृਹ੍ਣਨ੍ਤੁ ਮੇ ਦੇਵਾ ਆਦਿਤ੍ਯਾ ਵਸਵਸ੍ਤਥਾ । । ੬੮ ਮਰੁਤੋਥਾਸ਼੍ਵਿਨੌ ਰੁਦ੍ਰਾਃ ਸੁਪਰ੍ਣਾਃ ਪਨ੍ਨਗਾ ਗ੍ਰਹਾਃ । ਅਸੁਰਾ ਯਾਤੁਧਾਨਾਸ਼੍ਚ੨ ਰਥਸ੍ਥਾ ਯਾਸ੍ਤੁ ਦੇਵਤਾਃ । । ੬੯ ਦਿਗ੍ਪਾਲਾ ਲੋਕਪਾਲਾਸ਼੍ਚ ਯੇ ਚ ਵਿਘ੍ਨਵਿਨਾਯਕਾਃ । ਜਗਤਃ ਸ੍ਵਸ੍ਤਿ ਕੁਰ੍ਵਂਤੁ ਯੇ ਚ ਦਿਵ੍ਯਾ ਮਹਰ੍षਯਃ । । 1.55.੭੦ ਮਾ ਵਿਘ੍ਨਂ ਮਾ ਚ ਮੇ ਪਾਪਂ ਮਾ ਚ ਮੇ ਪਰਿਪਨ੍ਥਿਨਃ । ਸੌਮ੍ਯਾ ਭਵਨ੍ਤੁ ਤृਪ੍ਤਾਸ਼੍ਚ ਦੇਵਾ ਭੂਤਗਣਾਸ੍ਤਥਾ । । ੭੧ ਵਾਮਦੇਵ੍ਯੈਃ ਪਵਿਤ੍ਰੈਸ਼੍ਚ ਮਾਨਸ੍ਤੋਕਰਥਨ੍ਤਰੈਃ । ਆਕृष੍ਣੇਨ ਰਜਸਾ ऋਚਮੇਕਾਮੁਦਾਹਰੇਤ੍ । । ੭੨ ਤਤਃ ਪੁਣ੍ਯਾਹਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਕृਤਵਾਦਿਤ੍ਰਨਿਃਸ੍ਵਨੈਃ । ਰਥਕ੍ਰਮਣਕਂ ਕੁਰ੍ਯਾਦ੍ਵਰ੍ਤ੍ਮਨਾ ਸੁਸਮੇਨ ਤੁ । । ਪੁਰੁषੈਸ਼੍ਚਾਪਿ ਵੋਢਵ੍ਯਃ ਸੂਰ੍ਯਭਕ੍ਤਿਸਮਨ੍ਵਿਤੈਃ । । ੭੩ ਸੁਕृਤੈਃ ਚ ੩ਪ੍ਰਗ੍ਰਹੈਰ੍ਦਾਨ੍ਤੈਰ੍ਬਲੀਵਰ੍ਦ੍ਦੈਰਥਾਪਿ ਵਾ । ਯਥਾ ਪਰ੍ਯਟਨਂ ਚ ਸ੍ਯਾਦ੍ਵਿषਮੇ ਪਥਿ ਗਚ੍ਛਤਃ । । ੭੪ ਉਪਵਾਸਸ੍ਥਿਤੈਰ੍ਵਿਪ੍ਰੈਰ੍ਦਿਵ੍ਯੈਰ੍ਭੌਮੈਸ਼੍ਚ ਸੁਵ੍ਰਤੈਃ । ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਦ੍ਭਿਃ षੋਡਸ਼ੈਰ੍ਵਾਪਿ ਪ੍ਰਤਿਮਾਂ ਭਾਸ੍ਕਰਸ੍ਯ ਤੁ । । ੭੫ ਸ੍ਥਾਨਾਤ੍ਪ੍ਰਚਾਲ੍ਯਂ ਵੈ ਰੁਦ੍ਰ ਰਥਮਾਰੋਪਯੇਚ੍ਛਨੈਃ । ਰਾਜ੍ਞੀ ਚ ਨਿਕ੍ਸ਼ੁਭਾ ਰੁਦ੍ਰ ਭਾਰ੍ਯੇ ਤਸ੍ਯ ਮਹਾਤ੍ਮਨਃ । । ੭੬ ਸ਼ਨੈਰਾਰੋਪਯੇਦ੍ਰੁਦ੍ਰ ਉਭਯੋਃ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਯੋ ਰਥੇ । ਨਿਕ੍ਸ਼ੁਭਾਂ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣੇ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵੇ ਰਾਜ੍ਞੀਂ ਚਾਪ੍ਯੁਤ੍ਤਰੇ ਤਥਾ । ੭੭ ਦ੍ਵਾਵੇਵ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣੌ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਦਿਵ੍ਯੋ ਭੌਮਸ਼੍ਚ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਯੋਃ । ਬ੍ਰਹ੍ਮਕਲ੍ਪਸ੍ਤਥਾ ਭੌਮਃ ਕੂਬਰਸ੍ਯੋਪਰਿ ਸ੍ਥਿਤਃ । ੭੮ ਗਰੁਡਂ ਪृष੍ਠਤਸ਼੍ਚਾਸ੍ਯ ਵਲ੍ਗਮਾਨਂ ਪ੍ਰਕਲ੍ਪਯੇਤ੍ । ਆਤਪਤ੍ਰਂ ਤਥਾ ਸ਼੍ਵੇਤਂ ਸ੍ਵਰ੍ਣਦਣ੍ਡਮਨੌਪਮਮ੍ । । ੭੯ ਸੁਵਰ੍ਣਬਿਨ੍ਦੁਭਿਸ਼੍ਚਿਤ੍ਰਂ ਮਣਿਮੁਕ੍ਤਾਫਲੋਜ੍ਜ੍ਵਲਮ੍ । ਤਤਸ੍ਤ੍ਵਿਨ੍ਦ੍ਰਧਨੁਃਪ੍ਰਖ੍ਯਂ ਸ੍ਵਰ੍ਣਦਣ੍ਡਮਥਾਵ੍ਰਣਮ੍ । । 1.55.੮੦ ਧ੍ਵਜਂ ਪ੍ਰਕਲ੍ਪਯੇਤ੍ਤਸ੍ਯ ਪਤਾਕਾਭਿਰਲਙ੍ਕृਤਮ੍ । ਭੂਤੇਸ਼ਨਾਨਾਵਰ੍ਣਾਭਿਸ੍ਸਪ੍ਤਭਿਃ ਕਾਮਨਾਸ਼ਨਃ । । ੮੧ ਧ੍ਵਜੋਪਰਿਚਰਂ੧ ਵ੍ਯੋਮ ਅਰੁਣਾਧਿष੍ਠਿਤਂ ਭਵੇਤ੍ । ਰਥਤੁਣ੍ਡਗਤਾਨ੍ਵਿਪ੍ਰਾਨ੍ਨਯੇਦ੍ਰਥਵਰਂ ਰਵੇਃ । । ੮੨ ਸਾਰਥ੍ਯਂ ਰੁਦ੍ਰ ਕੁਰ੍ਯਾਦ੍ਵੈ ਸ਼੍ਰੇਯੋऽਰ੍ਥਮਾਤ੍ਮਨਃ ਸਦਾ । ਨਾਰੁਹੇਤ ਰਥੇऽਸ਼੍ਰਦ੍ਧੋ ਯਦੀਚ੍ਛੇਚ੍ਛ੍ਰੇਯ ਆਤ੍ਮਨਃ । । ੮੩ ਰਥਮਾਰੋਹਤਸ੍ਤਸ੍ਯ ਕ੍ਸ਼ਯਂ ਗਚ੍ਛਤਿ ਸਨ੍ਤਤਿਃ । ਸ ਰਥੋ ਦੇਵਦੇਵਸ੍ਯ ਵੋਢਵ੍ਯੋ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣੈਃ ਸਦਾ । । ੮੪ ਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਿਯੈਸ਼੍ਚਾਪਿ ਵੈਸ਼੍ਯੈਸ਼੍ਚ ਨ ਤੁ ਸ਼ੂਦ੍ਰੈਃ ਕਦਾਚਨ । ਯੇ ਤ੍ਵਨ੍ਯਦੇਵਤਾਭਕ੍ਤਾ ਯੇ ਚ ਮਦ੍ਯਪ੍ਰਵਰ੍ਤਕਾਃ । । ੮੫ ਨੈਤੈਃ ਸ਼ੂਦ੍ਰੈਸ਼੍ਚ ਵੋਢਵ੍ਯ ਇਤਰੈਸ੍ਤੁ ਸਦੋਹ੍ਯਤੇ । ਉਪਵਾਸਵ੍ਰਤੋਪੇਤੈਰ੍ਵੋਢਵ੍ਯਃ ਪਾਰ੍ਵਤੀਪ੍ਰਿਯ । । ੮੬ ਸ੍ਵਸ੍ਥਾਨਾਚ੍ਚਲਿਤੋ ਰੁਦ੍ਰ ਪੂਰ੍ਵਦ੍ਵਾਰਂ ਵ੍ਰਜੇਤ੩ ਵੈ । ਦਿਨਮੇਕਂ ਵਸੇਤ੍ਤਤ੍ਰ ਪੂਜ੍ਯਮਾਨੋ ਨृਪੇਣ ਵੈ । । ੮੭ ਨਾਨਾਵਿਧੈਃ ਪ੍ਰੇਕ੍ਸ਼ਣਕੈਃ ਪੁਰਾਣਸ਼੍ਰਵਣੇਨ ਚ । ਨਾਨਾਵਿਧੈਰ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮਘੋषੈਰ੍ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਾਨਾਂ ਚ ਤਰ੍ਪਣੈਃ । । ੮੮ ਸ੍ਥਿਤ੍ਵਾ ਤੁ ਤਤ੍ਰਾष੍ਟਮ੍ਯਨ੍ਤਂ ਨਵਮ੍ਯਾਂ ਚਲਤੇ ਪੁਨਃ । ਵ੍ਰਜੇਤ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਂ ਦ੍ਵਾਰਂ ਨਗਰਸ੍ਯ ਤ੍ਰਿਲੋਚਨ । । ੮੯ ਤਤ੍ਰਾਪਿ ਦਿਨਮੇਕਂ ਤੁ ਤਿष੍ਠਨ੍ਤੇਨ੍ਧਕਸੂਦਨ । ਸ੍ਥਿਤੇऽਤ੍ਰ ਤੈਃ ਪੂਜ੍ਯਮਾਨੋ ਯਥਾ ਰਾਜ੍ਞਾ ਤਥਾ ਨृਪੈਃ । । 1.55.੯੦ ਤਸ੍ਮਾਦਪਿ ਚਲੇਦ੍ਭਦ੍ਰ ਦ੍ਵਾਰਂ ਪਸ਼੍ਚਾਤ੍ਤਤੋਤ੍ਤਰਮ੍ । ਤਤ੍ਰਾਪਿ ਪੂਜ੍ਯਃ ਸ਼ੂਦ੍ਰੈਸ੍ਤੁ ਵਿਧਿਵਤ੍ਪ੍ਰਿਯਦਰ੍ਸ਼ਨ । । ੯੧ ਤਸ੍ਮਾਚ੍ਚ ਚਲਤੇ ਰੁਦ੍ਰ ਵ੍ਰਜੇਨ੍ਮਧ੍ਯਂ ਪੁਰਸ੍ਯ ਤੁ । ਤਤ੍ਰਸ੍ਥਂ ਪੂਜਯਨ੍ਤਿ ਸ੍ਮ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਾਃ ਸ਼੍ਰਦ੍ਧਯਾਨ੍ਵਿਤਾਃ । । ੯੨ ਸ਼ਂਖਵਾਦਿਤ੍ਰਨਿਰ੍ਘੋषੈਸ੍ਤਥਾ ਪ੍ਰੇਕ੍ਸ਼ਣਕੈਰ੍ਵਰੈਃ । ਬ੍ਰਹ੍ਮਘੋषੈਸ਼੍ਚ ਵਿਵਿਧੈਃ ਸਮਨ੍ਤਾਦ੍ਦੀਪਕੈਃ ਸ਼ੁਭੈਃ । । ੯੩ ਨਾਨਾਵਿਧੈਰ੍ਵਿਤ੍ਤਦਾਨੈਰ੍ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਾਨਾਂ ਚ ਤਰ੍ਪਣੈਃ । ਦੀਨਾਨ੍ਧਕृਪਣਾਨਾਂ ਚ ਤਰ੍ਪਣੈਸ੍ਤ੍ਰਿਪੁਰਾਨ੍ਤਕ । । ੯੪ ਪੁਰਮਧ੍ਯਾਤ੍ਤੁ ਚਲਿਤਸ੍ਤਿष੍ਠੇਤ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਸ੍ਵਮਂਦਿਰਮ੍ । ਇਤ੍ਥਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਸ੍ਥਿਤੋ ਦੇਵਃ ਪੁਰਤੋ ਮਂਦਿਰਸ੍ਯ ਤੁ । । ੯੫ ਤਤ੍ਰ ਸ੍ਥਿਤਃ ਪੂਜਨੀਯੋ ਭਵੇਤ੍ਪੌਰੇਣ ਕृਤ੍ਸ੍ਨਸ਼ਃ । ਪੂਜ੍ਯਮਾਨਸ੍ਤ੍ਵਹੋਰਾਤ੍ਰਂ ਰਥਾਰੂਢਸ੍ਤੁ ਤਿष੍ਠਤਿ । । ੯੬ ਅਪਰੇ ਦਿਨੇ ਵ੍ਰਜੇਤ੍ਸ੍ਥਾਨਂ ਤਚ੍ਚਿਰਨ੍ਤਨਮਾਦਰਾਤ੍ । ਤ੍ਰਯੋਦਸ਼੍ਯਾਂ ਵ੍ਯਤੀਤਾਯਾਂ ਚਤੁਰ੍ਦਸ਼੍ਯਾਂ ਤ੍ਰਿਲੋਚਨ । । ੯੭ ਸਦੈਵਂ ਭ੍ਰਾਮਯੇਦ੍ਦੇਵਂ ਗ੍ਰਹੇਸ਼ਂ ਦੁਰਿਤਾਪਹਮ੍ । ਪਰਿਵਾਰਯੁਤਂ ਰੁਦ੍ਰ ਸਾਨੁਗਂ ਪਰਮੇਸ਼੍ਵਰਮ੍ । । ੯੮ ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੋਭਵਿष੍ਯੇ ਮਹਾਪੁਰਾਣੇ ਸ਼ਤਾਰ੍ਦ੍ਧਸਾਹਸ੍ਰ੍ਯਾਂ ਸਂਹਿਤਾਯਾਂ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮੇ ਪਰ੍ਵਣਿ ਰਥਸਪ੍ਤਮੀਕਲ੍ਪੇ ਰਥਯਾਤ੍ਰਾਵਰ੍ਣਨਂ ਨਾਮ ਪਞ੍ਚਪਞ੍ਚਾਸ਼ਤ੍ਤਮੋਧ੍ਯਾਯਃ
ਇਸ ਲਈ, ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੇ ਸੁਆਦਲੇ ਖਾਣੇ, ਮਿੱਠੇ-ਚਟਣੇ ਵਾਲੇ ਭੋਜਨ ਨਾਲ, ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰ ਕੇ, ਇਹ ਮੰਤ੍ਰ ਉਚਾਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ: 'ਮੇਰੀ ਭੇਟ ਨੂੰ ਦੇਵਤੇ, ਆਦਿਤਿਆ, ਵਸੁ, ਮਰੁਤ, ਅਸ਼ਵਿਨੀ, ਰੁਦਰ, ਸੁਪਰਨ, ਨਾਗ, ਗ੍ਰਹ, ਅਸੁਰ, ਯਾਤੁਧਾਨ, ਅਤੇ ਰਥ 'ਤੇ ਵੱਸਣ ਵਾਲੀਆਂ ਦੇਵੀਆਂ, ਦਿਸ਼ਾ ਦੇ ਰਖਵਾਲੇ, ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਰਖਵਾਲੇ, ਵਿਘਨ-ਵਿਨਾਸ਼ਕ, ਅਤੇ ਦਿਵਿਆ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਸਭ ਜਗਤ ਦਾ ਭਲਾ ਕਰਨ। ਕੋਈ ਵਿਘਨ, ਪਾਪ ਜਾਂ ਰੁਕਾਵਟ ਮੇਰੇ ਲਈ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਮਿੱਠੇ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲੇ ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਭੂਤ-ਗਣ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋਣ। ਵਾਮਦੇਵ ਆਦਿ ਪਵਿੱਤਰ ਮੰਤ੍ਰਾਂ, ਮਾਨਸਤੋਕ ਰਥਾਂਤਰ, ਆਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਰਜਸ ਮੰਤ੍ਰ, ਅਤੇ ਰਿਕ ਉਚਾਰਣ ਕਰੀਏ। ਫਿਰ, ਪੁਣਿਆਹ ਸ਼ਬਦ, ਵਾਜਿਆਂ ਦੀ ਧੁਨ ਨਾਲ, ਰਥ ਨੂੰ ਸਿੱਧੇ ਰਸਤੇ 'ਤੇ ਚਲਾਇਆ ਜਾਵੇ। ਸੂਰਜ ਭਗਤੀ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਰਥ ਚੁੱਕਿਆ ਜਾਵੇ, ਜਾਂ ਦੰਤੀ, ਬਲਦ ਜਾਂ ਹੋਰ ਵਾਹਨਾਂ ਨਾਲ, ਜਿਵੇਂ ਅਸਮਾਨ ਰਸਤੇ 'ਤੇ ਚੱਲਣਾ ਹੋਵੇ। ਉਪਵਾਸ ਵਾਲੇ, ਸ਼ੁੱਧ ਵ੍ਰਤ ਵਾਲੇ, ਤੀਹ ਜਾਂ ਸੋਲਾਂ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਭਾਸਕਰ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਮਾ ਨੂੰ ਥਾਂ ਤੋਂ ਹੌਲੇ-ਹੌਲੇ ਚੁੱਕ ਕੇ ਰਥ 'ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਜਾਵੇ। ਰਾਜਨੀ ਅਤੇ ਨਿਕਸ਼ੁਭਾ, ਦੋਵੇਂ, ਰਥ ਦੇ ਦੋ ਪਾਸਿਆਂ 'ਤੇ, ਨਿਕਸ਼ੁਭਾ ਦੱਖਣ ਪਾਸੇ ਤੇ ਰਾਜਨੀ ਉੱਤਰ ਪਾਸੇ, ਦੋ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਅਤੇ ਇੱਕ ਭੂਮੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਕੂਬਰ ਦੇ ਉੱਤੇ, ਗਰੁੜ ਪਿੱਛੇ, ਚਿੱਟਾ ਛਤਰੀ, ਸੋਨੇ ਦੀ ਲੱਕੜ, ਸੋਨੇ-ਮੁਕਤਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ, ਇੰਦਰਧਨੁਸ਼ ਵਰਗਾ ਧਵਜ, ਸੱਤ ਰੰਗਾਂ ਨਾਲ, ਰਥ 'ਤੇ ਲਹਿਰਾਉਂਦਾ ਹੋਵੇ। ਰਥ ਦੇ ਮੂੰਹ 'ਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਰਥ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲਾ ਰੁਦਰ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਪਣੇ ਭਲੇ ਲਈ, ਰਥ 'ਤੇ ਨਾ ਚੜ੍ਹੇ ਜੇਕਰ ਭਗਤੀ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਜਿਹੜਾ ਰਥ 'ਤੇ ਚੜ੍ਹਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਸੰਤਾਨ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਰਥ ਹਮੇਸ਼ਾ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੁਆਰਾ ਚੁੱਕਿਆ ਜਾਵੇ, ਕਸ਼ਤਰੀਆਂ ਅਤੇ ਵੈਸ਼ਾਂ ਦੁਆਰਾ ਵੀ, ਪਰ ਕਦੇ ਵੀ ਸ਼ੂਦਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਨਹੀਂ। ਜਿਹੜੇ ਹੋਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਭਗਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਸ਼ਰਾਬ ਪੀਂਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਜਾਂ ਸ਼ੂਦਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਰਥ ਨਾ ਚੁੱਕਿਆ ਜਾਵੇ। ਉਪਵਾਸ-ਵ੍ਰਤ ਵਾਲੇ, ਪਾਰਵਤੀ ਪ੍ਰਿਯ, ਰਥ ਚੁੱਕਣ। ਰਥ ਨੂੰ ਹੌਲੇ-ਹੌਲੇ ਚੁੱਕ ਕੇ, ਪਹਿਲਾਂ ਪੂਰਬ ਦਰਵਾਜ਼ੇ 'ਤੇ ਲੈ ਜਾਵੇ, ਇੱਕ ਦਿਨ ਉਥੇ ਰਾਜਾ ਦੁਆਰਾ ਪੂਜਾ ਹੋਵੇ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ, ਪੁਰਾਣਾ ਸੁਣਨਾ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਤਰਪਣ, ਅੱਠਵੀਂ ਤੱਕ ਉਥੇ ਰਹੇ, ਨਵੀਂ 'ਤੇ ਦੱਖਣ ਦਰਵਾਜ਼ੇ 'ਤੇ ਲੈ ਜਾਵੇ। ਉਥੇ ਵੀ ਇੱਕ ਦਿਨ ਰਹੇ, ਰਾਜਾ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪੂਜਾ ਹੋਵੇ। ਫਿਰ ਪੱਛਮੀ ਅਤੇ ਉੱਤਰੀ ਦਰਵਾਜ਼ੇ 'ਤੇ ਲੈ ਜਾਵੇ, ਉਥੇ ਸ਼ੂਦਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪੂਜਾ ਹੋਵੇ। ਫਿਰ ਪੁਰ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਲੈ ਜਾਵੇ, ਉਥੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਭਾਵ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਨ। ਸ਼ੰਖ-ਵਾਜਿਆਂ ਦੀ ਧੁਨ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਤਰਪਣ, ਦਿਨ-ਅੰਧ-ਕ੍ਰਿਪਣਾਂ ਦੀ ਤਰਪਣ। ਪੁਰ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰੋਂ ਚਲ ਕੇ ਆਪਣੇ ਮੰਦਰ 'ਤੇ ਆਵੇ, ਉਥੇ ਮੰਦਰ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ, ਪੂਰੇ ਪੁਰ ਵਾਸੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਪੂਜਾ ਹੋਵੇ। ਇਕ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਰਥ 'ਤੇ ਸਵਾਰ ਰਹੇ। ਦੂਜੇ ਦਿਨ, ਪੁਰਾਣੇ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਜਾਵੇ, ਤੇਰਵੀਂ ਤੇ ਚੌਦਵੀਂ 'ਤੇ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਰਥ 'ਤੇ ਦੇਵਤਾ ਨੂੰ, ਗ੍ਰਹ-ਪਤੀ, ਦੁਖ-ਨਾਸਕ, ਰੁਦਰ, ਸੰਗ ਨਾਲ, ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਘੁੰਮਾਇਆ ਜਾਵੇ।
ਸੂਰ੍ਯਰਥਯਾਤ੍ਰਾਵਰ੍ਣਨਮ੍ ਸ਼੍ਰੀਰੁਦ੍ਰ ਉਵਾਚ ਕਥਂ ਪ੍ਰਚਾਲਯੇਦ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮਨ੍ ਰਥਸ੍ਥਂ ਤਮਨਾਸ਼ਨਮ੍ । ਅਨੁਗਾਸ਼੍ਚ ਕਥਂ ਚਾਸ੍ਯ ਕੇ ਚ ਤੇ ਅਨੁਗਾ ਕ੍ਰਮਾਤ੍ । । ੧ ਭੂਯੋਭੂਯਃ ਸੁਰਸ਼੍ਰੇष੍ਠ ਵਿਸ੍ਤਰਾਨ੍ਮਮ ਸ਼੍ਰੇਯਸੇ । ੧ ਵਦ ਸਰ੍ਵਂ ਜਗਨ੍ਨਾਥ ਪਰਂ ਕੌਤੂਹਲਂ ਹਿ ਮੇ । । ੨ ਬ੍ਰਹ੍ਮੋਵਾਚ ਸ਼ਨੈਰ੍ਨਯੇਦ੍ਰਥਂ ਰੁਦ੍ਰ ਵਰ੍ਤ੍ਮਨਾ ਸੁ ਸਮੇਨ ਤੁ । ਯਥਾ ਪਰ੍ਯਟਨਂ ਤੁ ਸ੍ਯਾਦ੍ਵਿषਮੇ ਪਥਿ ਗਚ੍ਛਤਃ । । ੩ ਪ੍ਰਤੀਹਾਰਰਥਂ ਪੂਰ੍ਵਂ ਨਯੇਨ੍ਮਾਰ੍ਗਵਿਸ਼ੁਦ੍ਧਯੇ । ਤਸ੍ਮਾਦਨਨ੍ਤਰਂ ਰੁਦ੍ਰ ਦਣ੍ਡਨਾਯਕਮਾਦਰਾਤ੍ । । ੪ ਪਿਙ੍ਗਲਂ ਚ ਤਤਸ੍ਤਸ੍ਯ ਪृष੍ਠਗਂ ਚਾਦਰਾਨ੍ਨਯੇਤ੍ । ਰਕ੍ਸ਼ਕੋ ਦ੍ਵਾਰਕੋ ਯਸ੍ਮਾਦ੍ਰਥਾਰੂਢੌ ਤੁ ਪृष੍ਠਤਃ । । ੫ ਰਥਾਰੂਢਸ੍ਤਥਾ ਦਿਣ੍ਡੀ ਦੇਵਸ੍ਯ ਪੁਰਤਃ ਸ੍ਥਿਤਃ । ਤਸ੍ਮਾਦਪਿ ਤਥਾ ਰੁਦ੍ਰ ਲੇਖਕੋ ਭਾਸ੍ਕਰਪ੍ਰਿਯਃ । । ੬ ਸ਼ਨੈਃਸ਼ਨੈਰ੍ਨਯੇਦ੍ਰੁਦ੍ਰ ਰਥਂ ਦੇਵਸ੍ਯ ਯਤ੍ਨਤਃ । ਯੁਗਾਕ੍ਸ਼ਚਕ੍ਰਭਙ੍ਗੋ ਵਾ ਯਥਾ ਨ ਸ੍ਯਾਤ੍ਤ੍ਰਿਲੋਚਨ । । ੭ ਈषਾਭਙ੍ਗੇ ਦ੍ਵਿਜਭਯਂ ਭਗ੍ਨੇऽਕ੍ਸ਼ੇ ਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਿਯਕ੍ਸ਼ਯਃ । ਤੁਲਾਭਙ੍ਗੇ ਤੁ ਵੈਸ਼੍ਯਾਨਾਂ ਸ਼ਯ੍ਯਾਸ਼ੂਦ੍ਰਕ੍ਸ਼ਯੋ ਭਵੇਤ੍ । । ੮ ਯੁਗਭਙ੍ਗੇ ਤ੍ਵਨਾਵृष੍ਟਿਃ ਪੀਠਭਙ੍ਗੇ ਪ੍ਰਜਾਭਯਮ੍ । ਪਰਚਕ੍ਰਾਗਮਂ ੧ ਵਿਦ੍ਯਾਚ੍ਚਕ੍ਰਭਙ੍ਗੇ ਰਥਸ੍ਯ ਤੁ । । ੯ ਧ੍ਵਜਸ੍ਯ ਪਤਨੇ ਚਾਪਿ ਨृਪਭਙ੍ਗਂ ਵਿਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ੇਤ੍ । ੨ਵ੍ਯਙ੍ਗਿਤਪ੍ਰਤਿਮਾਯਾਂ ਤੁ ਰਾਜ੍ਞੋ ਮਰਣਮਾਦਿਸ਼ੇਤ੍ । । 1.56.੧੦ ਛਤ੍ਰਭਙ੍ਗਾਦ੍ਭਯਂ ਰੁਦ੍ਰ ਯੁਵਰਾਜ੍ਞੋ ਵਿਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ੇਤ੍ । ਉਤ੍ਪਨ੍ਨੇष੍ਵੇਵਮਾਦ੍ਯੇषੁ ਉਤ੍ਪਾਤੇष੍ਵਸ਼ੁਭੇषੁ ਚ । । ੧੧ ਬਲਿਕਰ੍ਮ ਪੁਨਃ ਕੁਰ੍ਯਾਚ੍ਛਾਂਤਿਹੋਮਂ ਤਥੈਵ ਚ । ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਾਨ੍ਵਾਚਯੇਦ੍ਭੂਯੋ ਦਦ੍ਯਾਦ੍ਦਾਨਾਨਿ ਚੈਵ ਹਿ । । ੧੨ ਪੂਰ੍ਵੋਤ੍ਤਰੇ ਚ ਦਿਗ੍ਭਾਗੇ ਰਥਸ੍ਯਾਗ੍ਨਿਂ ਪ੍ਰਕਲ੍ਪਯੇਤ੍ । ਸਮਿਦ੍ਭਿਸ੍ਤੁ ਘृਤਾਕ੍ਤਾਭਿਰ੍ਹੋਮਯੇਜ੍ਜਾਤਵੇਦਸਮ੍ । । ੧੩ ਸ੍ਵਾਹਾਕਾਰਾਨ੍ਵਦਨ੍ਸਮ੍ਯਗ੍ਦੈਵਤੇਭ੍ਯਸ੍ਤ੍ਵਨੁਕ੍ਰਮਾਤ੍ । ਗ੍ਰਹੇਭ੍ਯਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਜਾਭ੍ਯਸ਼੍ਚ ਨਾਮਾਨ੍ਯੁਦ੍ਦਿਸ਼੍ਯ ਹੋਮਯੇਤ੍ । । ੧੪ ਪ੍ਰਥਮਂ ਚਾਗ੍ਨਯੇ ਸ੍ਵਾਹਾ ਸ੍ਵਾਹਾ ਸੋਮਾਯ ਚੈਵ ਹਿ । ਸ੍ਵਾਹਾ ਪ੍ਰਜਾਪਤਯੇ ਚ ਦੇਯਾ ਆਹੁਤਯਃ ਕ੍ਰਮਾਤ੍ । । ੧੫ ਸ੍ਵਸ੍ਤ੍ਯਸ੍ਤ੍ਵਿਹ ਚ ਵਿਪ੍ਰੇਭ੍ਯਃ ਸ੍ਵਸ੍ਤਿ ਰਾਜ੍ਞੇ ਤਥੈਵ ਚ । ਗੋਭ੍ਯਃ ਸ੍ਵਸ੍ਤਿ ਪ੍ਰਜਾਭ੍ਯਸ਼੍ਚ ਜਗਤਃ ਸ਼ਾਨ੍ਤਿਰਸ੍ਤੁ ਵੈ । । ੧੬ ਸ਼ਂ ਨੋऽਸ੍ਤੁ ਦ੍ਵਿਪਦੇ ਨਿਤ੍ਯਂ ਸ਼ਾਨ੍ਤਿਰਸ੍ਤੁ ਚਤੁष੍ਪਦੇ । ਸ਼ਂ ਪ੍ਰਜਾਭ੍ਯਸ੍ਤਥੈਵਾਸ੍ਤੁ ਸ਼ਂ ਸਦਾਤ੍ਮਨਿ ਚਾਸ੍ਤੁ ਵੈ । । ੧੭ ਭੂਃ ਸ਼ਾਨ੍ਤਿਰਸ੍ਤੁ ਦੇਵੇਸ਼ ਭੁਵਃ ਸ਼ਾਨ੍ਤਿਸ੍ਤਥੈਵ ਚ । ਸ੍ਵਸ਼੍ਚੈਵਾਸ੍ਤੁ ਤਥਾ ਸ਼ਾਨ੍ਤਿਃ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰਾਸ੍ਤੁ ਤਥਾ ਰਵੇਃ । । ੧੮ ਤ੍ਵਂ ਦੇਵ ਜਗਤਃ ਸ੍ਰष੍ਟਾ ਪੋष੍ਟਾ ਚੈਵ ਤ੍ਵਮੇਵ ਹਿ । ਪ੍ਰਜਾਪਾਲ ਗ੍ਰਹੇਸ਼ਾਨ ਸ਼ਾਨ੍ਤਿਂ ਕੁਰੁ ਦਿਵਸ੍ਪਤੇ । । ੧੯ ਇਦਮਨ੍ਯਚ੍ਚ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਸ਼ਾਨ੍ਤ੍ਯਾ ਪਰਮਕਾਰਣਮ੍ । ਯਾਤ੍ਰਾਕਾਰਣਭੂਤਸ੍ਯ ਪੁਰੁषਸ੍ਯ ਸ੍ਵਜਨ੍ਮਨਃ । । 1.56.੨੦ ਦੁਃਸ੍ਥਾਨ੍ਗ੍ਰਹਾਂਸ਼੍ਚ ਵਿਜ੍ਞਾਯ ਗ੍ਰਹਸ਼ਾਨ੍ਤਿਂ ਸਮਾਚਰੇਤ੍ । ਪ੍ਰਾਦੇਸ਼ਮਾਤ੍ਰਾਃ ਕਰ੍ਤ੍ਤਵ੍ਯਾਃ ਸਮਿਧੋऽਥ ਪ੍ਰਮਾਣਤਃ । । ੨੧ thumb|ਅਰ੍ਕ thumb|ਪਲਾਸ਼ thumb|ਖਦਿਰ thumb|ਅਪਾਮਾਰ੍ਗ thumb|ਅਸ਼੍ਵਤ੍ਥ thumb|ਉਦੁਮ੍ਬਰ thumb|ਸ਼ਮੀ thumb|ਦੂਰ੍ਵਾ thumb|ਕੁਸ਼ਾ ਅਰ੍ਕਮਯ੍ਯੋ ਰਵੇਃ ਕਾਰ੍ਯਾ ਪਾਲਾਸ਼੍ਯਃ ਸ਼ਸ਼ਿਨਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ । ਖਾਦਿਰ੍ਯਸ਼੍ਚੈਵ ਭੌਮਾਯ ਆਪਾਮਾਰ੍ਗ੍ਯੋऽਬ੍ਜਸੂਨਵੇ । । ੨੨ ਆਸ਼੍ਵਤ੍ਥ੍ਯਸ਼੍ਚਾਥ ਜੀਵਾਯ ਔਦੁਮ੍ਬਰ੍ਯਃ ਸਿਤਾਯ ਚ । ਅਸਿਤਾਯ ਸ਼ਮੀਮਯ੍ਯੋ ਦੂਰ੍ਵਾ ਕਾਰ੍ਯਸ੍ਤੁ ਰਾਹਵੇ । ।੨ ੩ ਕੇਤਵੇ ਤੁ ਕੁਸ਼ਾਃ ਕਾਰ੍ਯਾਃ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਾਸ਼੍ਚਾਪ੍ਯਤਃ ਸ਼ृਣੁ । ਸੂਰ੍ਯਾਯ ਸ਼ੋਭਨਾਂ ਧੇਨੁਂ ਸ਼ਂਖਂ ਦਦ੍ਯਾਦਥੇਨ੍ਦਵੇ । । ੨੪ ਰਕ੍ਤਮਨਡ੍ਵਾਹਂ ਭੌਮਾਯ ਕਾਞ੍ਚਨਂ ਸੋਮਸੂਨਵੇ । ਜੀਵਾਯ ਵਾਸਸੀ ਦੇਯੇ ਸ਼ੁਕ੍ਰਾਯਾਸ਼੍ਵਂ ਸਿਤਂ ਹਰ । । ੨੫ ਸ਼ਨੈਸ਼੍ਚਰਾਯ ਗਾਂ ਨੀਲਾਂ ਰਾਹਵੇ ਭਾਣ੍ਡਪਾਯਸਮ੍ । ਛਾਗਂ ਤੁ ਕੇਤਵੇ ਦਦ੍ਯਾਚ੍ਛृਣ੍ਵੇषਾਂ ਭੋਜਨਾਨ੍ਯਪਿ । । ੨੬ ਗੁਡੌਦਨਂ ਤੁ ਸੂਰ੍ਯਾਯ ਸੋਮਾਯ ਘृਤਪਾਯਸਮ੍ । ਹਵਿष੍ਯਮਨ੍ਨਂ ਭੌਮਾਯ ਕ੍ਸ਼ੀਰਾਨ੍ਨਂ ਸੋਮਸੂਨਵੇ । । ੨੭ ਦਧ੍ਯੋਦਨਂ ਤੁ ਜੀਵਾਯ ਸ਼ੁਕ੍ਰਾਯਾਥ ਘृਤਾਸ਼ਨਮ੍ । ਤਿਲਪਿष੍ਟਾਂਸ਼੍ਚ ਮਾषਾਸ਼੍ਚ ਸੂਰ੍ਯਪੁਤ੍ਰਾਯ ਦਾਪਯੇਤ੍ । । ੨੮ ਰਾਹਵੇ ਦਾਪਯੇਨ੍ਮਾਂਸਂ ਕੇਤਵੇ ਚਿਤ੍ਰਮੋਦਨਮ੍ । ਸੌਵੀਰਮਾਰਨਾਲਂ ਚ ਸ੍ਵਿਨ੍ਨਬੀਜਂ ਚ ਕਾਞ੍ਜਿਕਮ੍ । । ੨੯ ਯਥਾ ਬਾਣਪ੍ਰਹਾਰਾਣਾਂ ਵਾਰਣਂ ਕਵਚਂ ਸ੍ਮृਤਮ੍ । ਤਥਾ ਦੈਵੋਪਘਾਤਾਨਾਂ ਸ਼ਾਨ੍ਤਿਰ੍ਭਵਤਿ ਵਾਰਣਮ੍ । । 1.56.੩੦ ਅਹਿਂਸਕਸ੍ਯ ਦਾਨ੍ਤਸ੍ਯ ਧਰ੍ਮਾਰ੍ਜਿਤਧਨਸ੍ਯ ਚ । ਨਿਤ੍ਯਂ ਚ ਨਿਯਮਸ੍ਥਸ੍ਯ ਸਦਾ ਸਾਨੁਗ੍ਰਹਾ ਗ੍ਰਹਾਃ । । ੩੧ ਗ੍ਰਹਾਃ ਪੂਜ੍ਯਾਃ ਸਦਾ ਰੁਦ੍ਰ ਇਚ੍ਛਤਾ ਵਿਪੁਲਂ ਯਸ਼ਃ । ਸ਼੍ਰੀਕਾਮਃ ਸ਼ਾਨ੍ਤਿਕਾਮੋ ਵਾ ਗ੍ਰਹਯਜ੍ਞਂ ਸਮਾਚਰੇਤ੍ । । ੩੨ ਵृष੍ਟ੍ਯਾਯੁਃਪੁष੍ਟਿਕਾਮੋ ਵਾ ਤਥੈਵਾਭਿਚਰਨ੍ਪੁਨਃ । ਯਾਨਪਤ੍ਯਾ ਭਵੇਨ੍ਨਾਰੀ ਦੁष੍ਪ੍ਰਜਾਸ਼੍ਚਾਪਿ ਯਾ ਭਵੇਤ੍ । । ੩੩ ਬਾਲਾ ਯਸ੍ਯਾਃ ਪ੍ਰਮ੍ਰਿਯਨ੍ਤੇ ਯਾ ਚ ਕਨ੍ਯਾਪ੍ਰਜਾ ਭਵੇਤ੍ । ਰਾਜ੍ਯਭ੍ਰष੍ਟੋ ਨृਪੋ ਯਸ੍ਤੁ ਦੀਰ੍ਘਰੋਗੀ ਚ ਯੋ ਭਵੇਤ੍ । । ੩੪ ਗ੍ਰਹਯਜ੍ਞਃ ਸ੍ਮृਤਸ੍ਤੇषਾਂ ਮਾਨਵਾਨਾਂ ਮਨੀषਿਭਿਃ । ਤਸ੍ਮਾਦਸੌ ਸਦਾ ਕਾਰ੍ਯਃ ਸ਼੍ਰੇਯੋऽਰ੍ਥਂ ਜਾਨਤਾ ਹਰ । । ੩੫ ਦਤ੍ਤਪੁष੍ਪਃ ਕ੍ਰੂਰਦृਕ੍ਚ ਪੁष੍ਪਜੋ ਧਿषਣਸ੍ਤਥਾ । ਸਿਤਾਸਿਤੌ ਤਥਾ ਰੁਦ੍ਰ ਉਪਰਾਗਃ ਸ਼ਿਖੀ ਤਥਾ । । ੩੬ ਏਤੇ ਗ੍ਰਹਾ ਮਹਾਬਾਹੋ ਵਿਦ੍ਵਦ੍ਭਿਃ ਪੂਜਿਤਾਃ ਸਦਾ । ਤਾਮ੍ਰਕਾਤ੍ਸ੍ਫਾਟਿਕਾਦ੍ਰਕ੍ਤਚਨ੍ਦਨਾਤ੍ਸ੍ਵਰ੍ਣਕਾਦਪਿ । ੩੭ ਰਾਜਤਾਦਾਯਸਾਤ੍ਸੀਸਾਦ੍ਗ੍ਰਹਾਃ ਕਾਰ੍ਯਾਃ੨ ਪ੍ਰਯਤ੍ਨਤਃ । ਸ੍ਵਰ੍ਣੇ ਵਾਥ ਪਟੇ ਲੇਖ੍ਯਾ ਯਥਾਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਂ ਮਹੇਸ਼੍ਵਰ । । ੩੮ ਯਥਾਵਰ੍ਣਂ ਪ੍ਰਦੇਯਾਨਿ ਵਾਸਾਂਸਿ ਕੁਸੁਮਾਨਿ ਚ । ਗਂਧਾਸ਼੍ਚ ਬਲਯਸ਼੍ਚੈਵ ਧੂਪੋ ਦੇਯਸ਼੍ਚ ਗੁਗ੍ਗੁਲਃ । । ੩੯ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਾ ਮਨ੍ਤ੍ਰ੩ਵਂਤਸ਼੍ਚ ਚਰਵਃ ਪ੍ਰਤਿਦੈਵਤਮ੍ । ਆਕृष੍ਣੇਨ ਇਮਂ ਦੇਵਾ ਅਗ੍ਨਿਰ੍ਮੂਰ੍ਧਾ ਦਿਵਃ ਕਕੁਤ੍ । । 1.56.੪੦ ਉਦ੍ਬੁਧ੍ਯਸ੍ਵ ਯਥਾਸਂਖ੍ਯਮृਚ ਏਤਾਃ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤਾਃ । ਬृਹਸ੍ਪਤੇ ਅਤਿਯਦਰ੍ਯਸ੍ਤਥੈਵਾਨ੍ਨਾਤ੍ਪਰਿਸ੍ਰੁਤਃ । । ੪੧ ਸ਼ਂ ਨੋ ਦੇਵੀ ਤਥਾ ਕਾਂਡਾਤ੍ਕੇਤੁਂ ਕृਣ੍ਵਨ੍ਨਿਮਾਃ ਕ੍ਰਮਾਤ੍ । ਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤਾਃ ਸਮਿਧਸ੍ਤ੍ਵਤ੍ਰ ਯਥਾਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਂ ਪ੍ਰਹੋਮਯੇਤ੍ । ।੪ ੨ ਏਕੈਕਸ੍ਯਾष੍ਟਸ਼ਤਕਮष੍ਟਾਵਿਂਸ਼ਤਿਰੇਵ ਵਾ । ਹੋਤਵ੍ਯਾ ਮਧੁਸਰ੍ਪਿਭ੍ਯਾਂ ਦਧ੍ਨਾ ਚੈਵ ਸਮਨ੍ਵਿਤਾਃ । ।੪ ੩ ਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤਭੋਜਨਂ ਯਦ੍ਧਿ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣੇਭ੍ਯੋ ਨਿਵੇਦਯੇਤ੍ । ਸ਼ਕ੍ਤਿਤੋ ਵਾ ਯਥਾਲਾਭਂ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਾ ਤੁ੧ ਵਿਧਾਨਤਃ । । ੪੪ ਯਸ਼੍ਚ ਯਸ੍ਯ ਯਦਾ ਦੁਃਸ੍ਥਃ ਸ ਤਂ ਯਤ੍ਨੇਨ ਪੂਜਯੇਤ੍ । ਮਯੈषਾ ਹਿ ਵਰੋ ਦਤ੍ਤਃ ਪੂਜਿਤਾਃ ਪੂਜਯਿष੍ਯਥ । । ੪੫ ਗ੍ਰਹਾਧੀਨਾ ਨਰੇਂਦ੍ਰਾਣਾਮੁਚ੍ਛ੍ਰਯਾਃ ਪਤਨਾਨਿ ਚ । ਭਾਵਾਭਾਵੌ ਚ ਜਗਤਸ੍ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਪੂਜ੍ਯਤਮਾ ਗ੍ਰਹਾਃ । । ੪੬ ਗ੍ਰਹਾ ਗਾਵੋ ਨਰੇਨ੍ਦ੍ਰਾਸ਼੍ਚ ਗੁਰਵੋ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਾਸ੍ਤਥਾ । ਪੂਜਿਤਃ ਪੂਜਯਨ੍ਤ੍ਯੇਤੇ ਨਿਰ੍ਦਹਨ੍ਤ੍ਯਪਮਾਨਿਤਾਃ । । ੪੭ ਯਥਾ ਸਮੁਤ੍ਥਿਤਂ ਯਨ੍ਤ੍ਰਂ ਯਨ੍ਤ੍ਰੇਣੈਵ ਪ੍ਰਹਨ੍ਯਤੇ । ਤਥਾ ਸਮੁਤ੍ਥਿਤਾਂ ਪੀਡਾਂ ਗ੍ਰਹਸ਼ਾਨ੍ਤ੍ਯਾ ੩ ਪ੍ਰਸ਼ਾਮਯੇਤ੍ । । ੪੮ ਯਜ੍ਵਨਾਂ ਸਤ੍ਯਵਾਕ੍ਯਾਨਾਂ ਤਥਾ ਨਿਤ੍ਯੋਪਵਾਸਿਨਾਮ੍ । ਜਪਹੋਮਪਰਾਣਾਂ ਚ ਸਰ੍ਵਂ ਦੁष੍ਟਂ ਪ੍ਰਸ਼ਾਮ੍ਯਤਿ । । ੪ ੯ ਏਵਂ ਕृਤ੍ਵਾ ਪ੍ਰਜਾਸ਼ਾਨ੍ਤਿਂ ਕृਤ੍ਵਾ ਚ ਸ੍ਵਸ੍ਤਿਵਾਚਨਮ੍ । ਪੁਨਃ ਸਜ੍ਜਂ ਰਥਂ ਕृਤ੍ਵਾ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍ਪ੍ਰਕਮਣਂ ਹਰ । । 1.56.੫੦ ਮਾਰ੍ਗਂ ਸ਼ੇषਂ ਨਯਿਤ੍ਵਾ ਤੁ ਨਯੇਦ੍ਦੇਵਾਲਯਂ ਰਵਿਮ੍ । ਪੂਜਯਿਤ੍ਵਾ ਤਤਃ ੪ਪੂਰ੍ਵਾ ਯਾਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾ ਰਥਦੇਵਤਾਃ । । ੫੧ ਯਥਾ ਪੂਜ੍ਯਾ ਗ੍ਰਹਾਃ ਸਰ੍ਵੇ ਉਤ੍ਪਾਤੇषੁ ਤ੍ਰਿਲੋਚਨ । ਰਥਦੇਵਾਸ੍ਤਥਾ੫ ਪੂਜ੍ਯਾ ਯਾਃ ਸ੍ਥਿਤਾ ਰਥਮਾਸ਼੍ਰਿਤਾਃ । । ੫੨ ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਭਵਿष੍ਯੇ ਮਹਾਪੁਰਾਣੇ ਸ਼ਤਾਰ੍ਦ੍ਧਸਾਹਸ੍ਰ੍ਯਾਂ ਸਂਹਿਤਾਯਾਂ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮੇ ਪਰ੍ਵਣਿ ਸਪ੍ਤਮੀਕਲ੍ਪੇ ਆਦਿਤ੍ਯਮਹਿਮਵਰ੍ਣਨਂ ਨਾਮ षਟ੍ਪਞ੍ਚਾਸ਼ਤ੍ਤਮੋऽਧ੍ਯਾਯਃ
ਸੂਰਜ ਰਥ ਯਾਤਰਾ ਦਾ ਵਰਣਨ। ਰੁਦਰ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ: 'ਬ੍ਰਹਮਾ, ਰਥ 'ਤੇ ਸਵਾਰ ਉਸ ਦੁਖ-ਨਾਸਕ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਚਲਾਇਆ ਜਾਵੇ? ਉਸ ਦੇ ਸਾਥੀ ਕੌਣ ਹਨ, ਕਿਵੇਂ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਪਿੱਛੇ ਚਲਦੇ ਹਨ? ਮੇਰੇ ਭਲੇ ਲਈ, ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸ, ਜਗਤ-ਸਵਾਮੀ, ਮੇਰੀ ਵੱਡੀ ਉਤਸੁਕਤਾ ਹੈ।' ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ: 'ਰੁਦਰ, ਰਥ ਨੂੰ ਹੌਲੇ-ਹੌਲੇ, ਸਿੱਧੇ ਰਸਤੇ 'ਤੇ ਲੈ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਕਿ ਉੱਚ-ਨੀਚ ਰਸਤੇ 'ਤੇ ਵੀ ਯਾਤਰਾ ਚੰਗੀ ਹੋਵੇ। ਪਹਿਲਾਂ, ਰਸਤੇ ਦੀ ਸਫਾਈ ਲਈ ਪ੍ਰਤੀਹਾਰ ਰਥ ਲੈ ਜਾਵੇ, ਫਿਰ ਗਾਰਡਾਂ ਦਾ ਰਥ, ਫਿਰ ਪਿੰਗਲਾ ਰਥ ਪਿੱਛੇ, ਰਖਵਾਲਾ ਅਤੇ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਰਖਣ ਵਾਲਾ, ਰਥ ਦੇ ਪਿੱਛੇ। ਰਥ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਦਿੰਡੀ, ਫਿਰ ਭਾਸਕਰ ਦਾ ਲਿਖਾਰੀ। ਰੁਦਰ, ਰਥ ਨੂੰ ਹੌਲੇ-ਹੌਲੇ, ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਚਲਾਇਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਕਿ ਯੁਗ, ਅਕਸ, ਚੱਕਰ ਨਾ ਟੁੱਟੇ। ਇਸ਼ਾ ਟੁੱਟਣ ਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਲਈ ਭਿਆਨਕ, ਅਕਸ ਟੁੱਟਣ ਤੇ ਕਸ਼ਤਰੀਆਂ ਲਈ ਨਾਸ, ਤੂਲਾ ਟੁੱਟਣ ਤੇ ਵੈਸ਼ਾਂ ਲਈ ਨੁਕਸਾਨ, ਪੀਠ ਟੁੱਟਣ ਤੇ ਸ਼ੂਦਰਾਂ ਲਈ ਨਾਸ। ਯੁਗ ਟੁੱਟਣ ਤੇ ਸੁੱਕਾ ਪੈ ਜਾਵੇ, ਪੀਠ ਟੁੱਟਣ ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਡਰ, ਵੈਰੀ ਚੱਕਰ ਆਵੇ ਤਾਂ ਹਮਲਾ, ਰਥ ਦਾ ਚੱਕਰ ਟੁੱਟਣ ਤੇ ਗਿਆਨ ਦਾ ਨਾਸ। ਧਵਜ ਡਿੱਗਣ ਤੇ ਰਾਜਾ ਦਾ ਨਾਸ, ਪ੍ਰਤਿਮਾ ਟੁੱਟਣ ਤੇ ਰਾਜਾ ਦੀ ਮੌਤ, ਛਤਰੀ ਟੁੱਟਣ ਤੇ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਲਈ ਡਰ। ਜਦੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਸ਼ੁਭ ਸੰਕੇਤਾਂ ਆਉਣ, ਤਾਂ ਬਲੀ ਕਰਮ, ਸ਼ਾਂਤੀ ਹੋਮ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਬੁਲਾਓ, ਦਾਨ ਦਿਓ। ਰਥ ਦੇ ਪੂਰਬ-ਉੱਤਰ ਪਾਸੇ ਅੱਗ ਲਗਾ ਕੇ, ਘੀ ਵਾਲੀਆਂ ਸਮਿਦਾਂ ਨਾਲ ਜਾਤਵੇਦਸ ਨੂੰ ਆਹੁਤੀ ਦਿਓ, 'ਸਵਾਹਾ' ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ, ਦੇਵਤਿਆਂ, ਗ੍ਰਹਾਂ, ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਲੈ ਕੇ। ਪਹਿਲਾਂ ਅੱਗ ਨੂੰ, ਫਿਰ ਸੋਮ ਨੂੰ, ਫਿਰ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਨੂੰ ਆਹੁਤੀ ਦਿਓ। ਇੱਥੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ, ਰਾਜਾ, ਗਾਂ, ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਭਲਾ ਹੋਵੇ, ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਂਤੀ ਹੋਵੇ। ਦੋ ਪੈਰਾਂ ਵਾਲਿਆਂ, ਚਾਰ ਪੈਰਾਂ ਵਾਲਿਆਂ, ਲੋਕਾਂ, ਆਤਮਾ ਲਈ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸ਼ਾਂਤੀ ਹੋਵੇ। ਦੇਵਤਾ, ਧਰਤੀ, ਆਕਾਸ਼, ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ, ਹਰ ਥਾਂ ਸੂਰਜ ਲਈ ਸ਼ਾਂਤੀ ਹੋਵੇ। ਤੂੰ ਜਗਤ ਦਾ ਰਚਤਾ, ਪਾਲਣਹਾਰ, ਪ੍ਰਜਾ-ਪਾਲ, ਗ੍ਰਹ-ਪਤੀ, ਦਿਨ-ਪਤੀ, ਸ਼ਾਂਤੀ ਕਰ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦਾ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਕਾਰਣ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ, ਯਾਤਰਾ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਜਨਮ ਲਈ। ਮੰਦ-ਗ੍ਰਹਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ, ਗ੍ਰਹ-ਸ਼ਾਂਤੀ ਕਰੀਏ। ਆਹੁਤੀ ਵਾਲੀਆਂ ਲੱਕੜਾਂ ਹੱਥ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਦੀ ਹੋਣ, ਅਰਕ ਦੀ ਲੱਕੜ ਸੂਰਜ ਲਈ, ਪਲਾਸ਼ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਲਈ, ਖਾਦਿਰ ਮੰਗਲ ਲਈ, ਆਪਾਮਾਰਗ ਬੁਧ ਲਈ, ਅਸ਼ਵਥ ਜੁਪੀਟਰ ਲਈ, ਉਦੁੰਬਰ ਸ਼ੁਕਰ ਲਈ, ਸ਼ਮੀ ਸ਼ਨੀ ਲਈ, ਦੂਰਵਾ ਰਾਹੂ ਲਈ, ਕੁਸ਼ਾ ਕੇਤੂ ਲਈ। ਸੂਰਜ ਲਈ ਸੋਹਣੀ ਗਾਂ, ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਲਈ ਸ਼ੰਖ, ਮੰਗਲ ਲਈ ਲਾਲ ਬਲਦ, ਬੁਧ ਲਈ ਸੋਨਾ, ਜੁਪੀਟਰ ਲਈ ਕਪੜੇ, ਸ਼ੁਕਰ ਲਈ ਚਿੱਟਾ ਘੋੜਾ, ਸ਼ਨੀ ਲਈ ਨੀਲੀ ਗਾਂ, ਰਾਹੂ ਲਈ ਪਾਯਸ ਵਾਲਾ ਭਾਂਡਾ, ਕੇਤੂ ਲਈ ਬਕਰਾ। ਖਾਣਾ: ਸੂਰਜ ਲਈ ਗੁੜ-ਚਾਵਲ, ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਲਈ ਘੀ-ਚਾਵਲ, ਮੰਗਲ ਲਈ ਹਵਿਸ਼-ਅੰਨ, ਬੁਧ ਲਈ ਦੂਧ-ਚਾਵਲ, ਜੁਪੀਟਰ ਲਈ ਦਹਿ-ਚਾਵਲ, ਸ਼ੁਕਰ ਲਈ ਘੀ-ਭੋਜਨ, ਸ਼ਨੀ ਲਈ ਤਿਲ-ਮਾਸ, ਰਾਹੂ ਲਈ ਮਾਸ, ਕੇਤੂ ਲਈ ਮਿਲਿਆ-ਭੋਜਨ, ਖੱਟਾ-ਕੰਜੀ। ਜਿਵੇਂ ਬਾਣਾਂ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ ਕਵਚ, ਐਸੇ ਹੀ ਦਿਵਿਆ ਉਪਦ੍ਰਵਾਂ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ ਸ਼ਾਂਤੀ। ਜਿਹੜਾ ਅਹਿੰਸਕ, ਸੰਤ, ਧਰਮ ਨਾਲ ਕਮਾਇਆ ਹੋਇਆ, ਨਿਯਮ ਵਾਲਾ, ਉਸ ਲਈ ਗ੍ਰਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਅਨੁਕੂਲ। ਜਿਹੜਾ ਵੱਡੀ ਇਜ਼ਤ, ਧਨ, ਸ਼ਾਂਤੀ ਚਾਹੁੰਦਾ, ਉਹ ਗ੍ਰਹ-ਯਜਨ ਕਰੇ। ਜਿਹੜਾ ਵੱਧ ਮੀਂਹ, ਆਯੁ, ਤਾਕਤ ਚਾਹੁੰਦਾ, ਜਾਂ ਤੰਤ੍ਰ-ਉਪਦ੍ਰਵ, ਜਾਂ ਔਰਤ ਜਿਸ ਦੇ ਬੱਚੇ ਮਰ ਜਾਂਦੇ, ਜਾਂ ਰਾਜਾ ਜਿਸ ਦਾ ਰਾਜ ਨਿਕਲ ਗਿਆ, ਜਾਂ ਲੰਬੀ ਬਿਮਾਰੀ ਵਾਲਾ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਗ੍ਰਹ-ਯਜਨ ਲਾਜ਼ਮੀ। ਇਸ ਲਈ, ਭਲੇ ਲਈ ਹਮੇਸ਼ਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਦੱਤ-ਪੁਸ਼ਪ, ਕ੍ਰੂਰ-ਦ੍ਰਿਕ, ਪੁਸ਼ਪਜ, ਧਿਸ਼ਨਾ, ਸਿਤ, ਅਸਿਤ, ਉਪਰਾਗ, ਸ਼ਿਖੀ — ਇਹ ਗ੍ਰਹ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਪੂਜੇ ਜਾਣ। ਤਾਮਬਾ, ਸਫੈਦ ਪੱਥਰ, ਲਾਲ ਚੰਦਨ, ਸੋਨਾ, ਚਾਂਦੀ, ਲੋਹਾ, ਸੀਸ, ਜਾਂ ਸੋਨੇ ਜਾਂ ਕਪੜੇ 'ਤੇ ਚਿਤਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਸ਼ਾਸਤਰ ਅਨੁਸਾਰ। ਰੰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਕਪੜੇ, ਫੁੱਲ, ਸੁਗੰਧ, ਭੋਜਨ, ਗੁਗਲ ਦੀ ਧੂਪ। ਹਰ ਗ੍ਰਹ ਲਈ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਆਹੁਤੀ: 'ਆਕ੍ਰਿਸ਼ਣੇ ਇਮੰ ਦੇਵਾ ਅਗਨਿ ਮੂੜ੍ਹਾ ਦਿਵ ਕਕੁਤ', ਆਰੰਭ ਤੋਂ ਉਚਾਰਣ। ਹਰ ਇੱਕ ਲਈ ਅਠ ਜਾਂ ਅਠਾਈਂ ਆਹੁਤੀ, ਮਿਠਾ, ਘੀ, ਦਹਿ ਨਾਲ। ਪਹਿਲਾਂ ਦੱਸਿਆ ਭੋਜਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਭੇਟ, ਯੋਗਤਾ ਅਨੁਸਾਰ ਦਾਨ। ਜਿਹੜਾ ਜਿਸ ਗ੍ਰਹ ਤੋਂ ਪੀੜਤ ਹੈ, ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ ਭਾਵ ਨਾਲ ਪੂਜੇ। ਇਹ ਮੇਰਾ ਵਰ ਹੈ: 'ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੂਜਿਆ, ਉਹ ਪੂਜਕ ਨੂੰ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਦੇਣਗੇ।' ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਉਤਪਤੀ-ਪਤਨ ਗ੍ਰਹਾਂ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ, ਜਗਤ ਦੀ ਉਤਪਤੀ-ਪਤਨ ਵੀ, ਇਸ ਲਈ ਗ੍ਰਹ ਸਭ ਤੋਂ ਪੂਜਣਯੋਗ। ਗ੍ਰਹ, ਗਾਂ, ਰਾਜਾ, ਗੁਰੂ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ — ਪੂਜਿਆਂ ਤੇ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ, ਅਪਮਾਨ ਤੇ ਨਾਸ। ਜਿਵੇਂ ਯੰਤਰ ਨੂੰ ਯੰਤਰ ਨਾਲ ਰੋਕਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਐਸੇ ਹੀ ਗ੍ਰਹ-ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਾਲ ਪੀੜਾ ਦੂਰ। ਜਿਹੜੇ ਸੱਚ ਬੋਲਦੇ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਪਵਾਸ ਕਰਦੇ, ਜਪ-ਹੋਮ ਵਿਚ ਲੱਗੇ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਸਾਰਾ ਦੁਸ਼ਟ ਦੂਰ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ, ਸੁਵਸਤਿ, ਫਿਰ ਰਥ ਤਿਆਰ ਕਰਕੇ, ਯਾਤਰਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰੀਏ। ਬਾਕੀ ਰਸਤਾ ਪੂਰਾ ਕਰਕੇ, ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਮੰਦਰ 'ਚ ਲੈ ਜਾਵੇ। ਪਹਿਲਾਂ ਦੱਸੀਆਂ ਰਥ-ਦੇਵਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪੂਜੇ, ਜਿਵੇਂ ਗ੍ਰਹਾਂ ਨੂੰ ਉਪਦ੍ਰਵ ਸਮੇਂ ਪੂਜਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਤ੍ਰਿਨੈਣ, ਰਥ 'ਤੇ ਵੱਸਣ ਵਾਲੀਆਂ ਦੇਵਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਪੂਜਿਆ ਜਾਵੇ।
ਰਥਯਾਤ੍ਰਾਵਰ੍ਣਨਮ੍ ਬ੍ਰਹ੍ਮੋਵਾਚ ਕ੍ਸ਼ੀਰਂ ਯਵਾਗੂਰ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮਣੇ ਸ੍ਯਾਤ੍ਪਰਮਾਨ੍ਨਂ ਤ੍ਰਿਲੋਚਨ । ਫਲਾਨਿ ਕਾਰ੍ਤਿਕੇਯਸ੍ਯ ਦਦ੍ਯਾਦ੍ਭੂਤੇਸ਼ਪ੍ਰੀਤਯੇ । । ਵਿਵਸ੍ਵਤੇ ਮਧੁ ਮਾਂਸਂ ਤਥਾ ਮਦ੍ਯਂ ਚ ਸੁਵ੍ਰਤ । । ੧ ਪੁਰੁਹੂਤਾਯ ਭਕ੍ਸ਼੍ਯਾਣਿ ਸਾਨੁਗਾਯ ਨਿਵੇਦਯੇਤ੍ । ਹਵਿਰਨ੍ਨਮਗ੍ਨਯੇ ਸ੍ਯਾਦਗ੍ਰਾਨ੍ਨਂ ਵਿष੍ਣਵੇ ਤਥਾ । । ੨ ਰਾਕ੍ਸ਼ਸੇਭ੍ਯਃ ਸਮੈਰੇਯਂ ਦਦ੍ਯਾਨ੍ਮਾਂਸੌਦਨਂ ਹਰ । ਸਂਸ੍ਕृਤਂ ਪਿਸ਼ਿਤਾਨ੍ਨਂ ਚ ਰੇਵਤਾਯ ਨਿਵੇਦਯੇਤ੍ । । ੩ ਤਿਲਾਨ੍ਨਂ ਪਿਤृਰਾਜਾਯ ਦਦ੍ਯਾਤ੍ਤ੍ਰਿਪੁਰਸੂਦਨ । ਆਸ਼੍ਵਿਨਾਭ੍ਯਾਮਪੂਪਾਂਸ੍ਤੁ ਵਸੁਭ੍ਯੋ ਮਾਂਸਮੋਦਨਮ੍ । । ੪ ਪਿਤृਭ੍ਯਃ ਪਾਯਸਂ ਦਦ੍ਯਾਦ੍ਘृਤਾਕ੍ਤਂ ਮਧੁਨਾ ਸਹ । ਕਾਤ੍ਯਾਯਨ੍ਯੈ ਯਵਾਗੂਂ ਚ ਸ਼੍ਰਿਯੈ ਦਦ੍ਯਾਤ੍ਤਥਾ ਦਧਿ । । ੫ ਸਰਸ੍ਵਤ੍ਯੈ ਤ੍ਰਿਮਧੁਰਂ ਵਰੁਣਾਯੇਕ੍ਸ਼ੁਰਸੌਦਨਮ੍ । ੧ਖਾਡਵਾਨ੍ਨਂ ਧਨਪਤਾਵੇਵਂ ਮਿਤ੍ਰੇ ਤ੍ਰਿਲੋਚਨ । । ੬ ਸਸ੍ਨੇਹੇਨ ਤੁ ਤਕ੍ਰੇਣ ਮਰੁਦ੍ਭ੍ਯਸ੍ਤਰ੍ਪਣਂ ਸ੍ਮृਤਮ੍ । ਮਾਂਸਾਨ੍ਨਭਕ੍ਤਸੂਪਾਂਸ਼੍ਚ ਮਾਤृਭ੍ਯੋ ਵੈ ਨਿਵੇਦਯੇਤ੍ । । ੭ ਉਲ੍ਲੇਪਿਕਾਸ਼੍ਚ ਭੂਤੇਭ੍ਯੋ ਜਲਂ ਸੂਰ੍ਯਾਯ ਵੈ ਹਰ । ਦਦ੍ਯਾਦ੍ਗਣਾਧਿਪਤਯੇ ਮੋਦਕਾਂਸ੍ਤ੍ਰਿਪੁਰਾਨ੍ਤਕ । । ੮ ਸ਼ष੍ਕੁਲ੍ਯਸ੍ਤੁ ਨੈਰ੍ऋਤਾਯ ਦੇਯਾਃ ਸ੍ਯੁਰ੍ਗਣਨਾਯਕ । ਸਰ੍ਵਭਕ੍ਸ਼੍ਯਾਣਿ ਵਿਸ਼੍ਵੇਭ੍ਯੋ ਦਾਤਵ੍ਯਾਨਿ ਸਮਨ੍ਤਤਃ । । ੯ ਕ੍ਸ਼ੀਰੌਦਨਮृषਿਭ੍ਯਸ੍ਤੁ ਕ੍ਸ਼ੀਰਂ ਨਾਗੇਭ੍ਯ ਏਵ ਹਿ । ਸੂਰ੍ਯਰਥਾਯ ਬਲਿਂ ਦਦ੍ਯਾਤ੍ਕੁਰ੍ਯਾਦ੍ਵੈ ਸਾਰ੍ਵਭੌਤਿਕਮ੍ । । 1.57.੧੦ ਉਦ੍ਵਰ੍ਤਨਂ ਸੁਰਾ ਮਾਂਸਂ ਤਦ੍ਵਾਹੇਭ੍ਯਸ਼੍ਚ ਭਾਰਤ । ਆਜ੍ਯਂ ਚ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣੇ ਦਦ੍ਯਾਤ੍ਤ੍ਰ੍ਯਮ੍ਬਕਾਯ ਤਿਲਾਂਸ੍ਤਥਾ । । ੧੧ ਸ੍ਵਾਹਾਤਨਯੇ ਵੈ ਲਾਜਾ ਦਾਤਵ੍ਯਾਸ੍ਤ੍ਰਿਪੁਰਾਨ੍ਤਕ । ਭਾਸ੍ਕਰਾਯ ਸਦਾ ਦਦ੍ਯਾਤ੍ਕੋਵਿਦਾਰਂ ਤ੍ਰਿਲੋਚਨ । । ੧੨ ਰਾਜਵृਕ੍ਸ਼ਂ ਤਥੇਨ੍ਦ੍ਰਾਯ ਹਵਿष੍ਯਂ ਪਾਵਕਾਯ ਚ । ਚਕ੍ਰਿਣੇ ਸਪ੍ਤਧਾਨ੍ਯਂ ਚ ਗਰੁਡੇ ਮਤ੍ਸ੍ਯਮੋਦਨਮ੍ । । ੧੩ ਯਕ੍ਸ਼ੇਭ੍ਯੋ ਵਿਵਿਧਾਨ੍ਨਾਨਿ ਨਿਰ੍ਯਾਸਂ ਰੇਵਤੇ ਤ੍ਯਜੇਤ੍ । ਵੈਕਂਕਤਸ੍ਰਜੋ ਰੁਦ੍ਰ ਯਮਾਯ ਪਰਿਕੀਰ੍ਤਿਤਾਃ । । ੧੪ ਦੇਯਂ ਸ੍ਯਾਤ੍ਕਰ੍ਣਿਕਾਰਂ ਤੁ ਅਸ਼੍ਵਿਭ੍ਯਾਂ ਵृषਭਧ੍ਵਜ । ਸ਼੍ਰਿਯੈ ਪਦ੍ਮਾਨਿ ਦੇਯਾਨਿ ਚਂਡਿਕਾਯ ਸੁਚਂਦਨਮ੍ । । ੧੫ ਨਵਨੀਤਂ ਸਰਸ੍ਵਤ੍ਯੈ ਵਿਨਤਾਯੈ ਤਥਾਮਿषਮ੍ । ਪੁष੍ਪਾਣ੍ਯਪ੍ਸਰਸਾਂ ਰੁਦ੍ਰ ਮਾਲਤ੍ਯਾਃ ਪਰਿਕੀਰ੍ਤ੍ਤਿਤਮ੍ । । ੧੬ ਵਰੁਣਾਯਾਗ੍ਨਿਮਨ੍ਥਂ ਤੁ ਫਲਂ ਮੂਲਂ ਨਿਰ੍ऋਤਯੇ । ਬਿਲ੍ਵਂ ਦਦ੍ਯਾਤ੍ਕੁਬੇਰਾਯ ਕਪਿਤ੍ਥਂ ਮਰੁਤਾਂ ਤਥਾ । । ੧੭ ਗਂਧਰ੍ਵੇਭ੍ਯਸ੍ਤ੍ਵਾਰਗ੍ਵਧਂ ਦਦ੍ਯਾਤ੍ਤ੍ਰਿਪੁਰਸੂਦਨ । ਵਾਸਵੇਭ੍ਯਸ੍ਤੁ ਕਰ੍ਪੂਰਂ ਦਦ੍ਯਾਦ੍ਦਾਰੁ ਗਣਾਧਿਪੇ । । ੧੮ ਪਿਤृਭ੍ਯਃ ਪਿਣ੍ਡਮੂਲਾਨਿ ਭੂਤੇਭ੍ਯਸ਼੍ਚ ਬਿਭੀਤਕਮ੍ । ਗੋਭ੍ਯੋ ਯਵਾਨ੍ਪ੍ਰਦਦ੍ਯਾਦ੍ਵੈ ਮਾਤृਭ੍ਯਸ਼੍ਚਾਕ੍ਸ਼ਤਾਨ੍ਹਰ । । ੧੯ ਗੁਗ੍ਗੁਲਂ ਵਿਘ੍ਨਪਤਯੇ ਵਿਸ਼੍ਵੇਭ੍ਯੋ ਦੇਯਮੋਦਨਮ੍ । ऋषਿਭ੍ਯੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਵृਕ੍ਸ਼ਂ ਤੁ ਨਾਗੇਭ੍ਯੋ ਵਿषਮੁਤ੍ਤਮਮ੍ । । 1.57.੨੦ ਭਾਸ੍ਕਰਸ੍ਯੇਹ ਦੇਯਾਨਿ ਸਕਲਾਨਿ ਗਣਾਧਿਪ
ਰਥ ਯਾਤਰਾ ਦਾ ਵਰਣਨ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ: 'ਬ੍ਰਹਮਾ ਲਈ ਦੂਧ-ਯਵਾਗੂ, ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਭੋਜਨ, ਤ੍ਰਿਨੈਣ। ਕਾਰਤਿਕੇਯ ਲਈ ਫਲ, ਭੂਤੇਸ਼ ਦੀ ਪ੍ਰੀਤੀ ਲਈ। ਵਿਵਸਵਤ ਲਈ ਮਿੱਠਾ, ਮਾਸ, ਮਦਰਾ, ਸੁਵ੍ਰਤ। ਪੁਰੁਹੂਤ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਲਈ ਭੋਜਨ। ਅੱਗ ਲਈ ਹਵਿਸ਼-ਅੰਨ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਲਈ ਪਹਿਲਾ ਭੋਜਨ। ਰਾਖਸ਼ਾਂ ਲਈ ਮੈਰੇਯਾ, ਮਾਸ-ਚਾਵਲ, ਰੇਵਤਾ ਲਈ ਤਿਆਰ ਮਾਸ-ਭੋਜਨ। ਤਿਲ-ਚਾਵਲ ਪਿਤਰ-ਰਾਜ ਲਈ, ਤ੍ਰਿਪੁਰ-ਸੂਦਨ। ਅਸ਼ਵਿਨੀ ਲਈ ਪੂਪ, ਵਸੁ ਲਈ ਮਾਸ-ਚਾਵਲ। ਪਿਤਰਾਂ ਲਈ ਪਾਯਸ, ਘੀ-ਮਿੱਠਾ ਨਾਲ। ਕਾਟਿਆਯਨੀ ਲਈ ਯਵਾਗੂ, ਸ਼੍ਰੀ ਲਈ ਦਹਿ। ਸਰਸਵਤੀ ਲਈ ਤਿੰਨ ਮਿੱਠੇ, ਵਰੁਣ ਲਈ ਇਖ-ਚਾਵਲ। ਧਨਪਤੀ ਲਈ ਖਾਡਵ-ਅੰਨ, ਮਿਤ੍ਰ ਲਈ, ਤ੍ਰਿਨੈਣ। ਮਰੁਤਾਂ ਲਈ ਤਕਰੇ ਨਾਲ ਤਰਪਣ। ਮਾਤਾਵਾਂ ਲਈ ਮਾਸ-ਅੰਨ-ਸੂਪ। ਭੂਤਾਂ ਲਈ ਉਲੇਪਿਕਾ, ਸੂਰਜ ਲਈ ਪਾਣੀ, ਹਰਾ। ਗਣ-ਅਧਿਪਤੀ ਲਈ ਮੋਦਕ, ਤ੍ਰਿਪੁਰ-ਅੰਤਕ। ਨੈਰਿਤ ਲਈ ਸ਼ਕੁਲੀ, ਗਣ-ਨਾਇਕ। ਵਿਸ਼ਵੇਭyo ਲਈ ਸਭ ਭੋਜਨ। ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਲਈ ਦੂਧ-ਚਾਵਲ, ਨਾਗਾਂ ਲਈ ਦੂਧ। ਸੂਰਜ-ਰਥ ਲਈ ਸਭ ਭੂਤਾਂ ਦੀ ਬਲੀ। ਰਥ-ਵਾਹਕਾਂ ਲਈ ਉਦਵਰਤਨ, ਸ਼ਰਾਬ, ਮਾਸ, ਭਾਰਤ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਲਈ ਘੀ, ਤ੍ਰਯੰਬਕ ਲਈ ਤਿਲ। ਸਵਾਹਾ-ਤਨਯਾ ਲਈ ਲਾਜਾ, ਤ੍ਰਿਪੁਰ-ਅੰਤਕ। ਭਾਸਕਰ ਲਈ ਹਮੇਸ਼ਾ ਕੋਵਿਦਾਰ, ਤ੍ਰਿਨੈਣ। ਇੰਦਰ ਲਈ ਰਾਜ-ਵ੍ਰਖ, ਅੱਗ ਲਈ ਹਵਿਸ਼-ਅੰਨ। ਵਿਸ਼ਨੂ ਲਈ ਸੱਤ ਧਾਨ, ਗਰੁੜ ਲਈ ਮੱਛੀ-ਅੰਨ। ਯਕਸ਼ਾਂ ਲਈ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅੰਨ, ਰੇਵਤਾ ਲਈ ਨਿਰਯਾਸ। ਰੁਦਰ ਲਈ ਵੈਕੰਕਤ-ਮਾਲਾ, ਯਮ ਲਈ ਕਰਣਿਕਾਰ ਫੁੱਲ। ਅਸ਼ਵਿਨੀ ਲਈ ਕਰਣਿਕਾਰ, ਵ੍ਰਸ਼ਭ-ਧਵਜ। ਸ਼੍ਰੀ ਲਈ ਪਦਮ, ਚੰਡਿਕਾ ਲਈ ਚੰਦਨ। ਸਰਸਵਤੀ ਲਈ ਨਵਨੀਤ, ਵਿਨਤਾ ਲਈ ਮਾਸ। ਅਪਸਰਾ ਲਈ ਫੁੱਲ, ਮਾਲਤੀ, ਰੁਦਰ। ਵਰੁਣ ਲਈ ਅੱਗ-ਮੰਥਨ, ਨਿਰਿਤੀ ਲਈ ਫਲ-ਮੂਲ। ਕੁਬੇਰ ਲਈ ਬਿਲਵਾ, ਮਰੁਤ ਲਈ ਕਪਿੱਥ। ਗੰਧਰਵ ਲਈ ਆਰਗਵਧ, ਤ੍ਰਿਪੁਰ-ਸੂਦਨ। ਵਸੁ ਲਈ ਕਪੂਰ, ਗਣ-ਅਧਿਪਤੀ ਲਈ ਲੱਕੜ। ਪਿਤਰਾਂ ਲਈ ਪਿੰਡ-ਮੂਲ, ਭੂਤਾਂ ਲਈ ਬਿਭੀਤਕ। ਗਾਂ ਲਈ ਯਵ, ਮਾਤਾਵਾਂ ਲਈ ਅਕਸ਼ਤ, ਹਰਾ। ਵਿਘਨ-ਪਤੀ ਲਈ ਗੁਗਲ, ਵਿਸ਼ਵੇਭyo ਲਈ ਅੰਨ। ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਲਈ ਬ੍ਰਹਮਾ-ਵ੍ਰਖ, ਨਾਗਾਂ ਲਈ ਵਧੀਆ ਵਿਸ਼। ਇਹ ਸਭ ਭਾਸਕਰ ਲਈ, ਗਣ-ਅਧਿਪਤੀ।
ਕਾਰ੍ਪਾਸਬੀਜਲਵਣਤੁषੈਰ੍ਦੁਰ੍ਦृष੍ਟਿਸ਼ਾਨ੍ਤਯੇ । । ੨੮ ਵੇਦੀਮਾਰੋਪਯੇਤ੍ਪਸ਼੍ਚਾਤ੍ਪਤ੍ਨੀਭ੍ਯਾਂ ਸਹ ਸੁਵ੍ਰਤ । ਤਤ੍ਰਸ੍ਥਂ ਪੂਜਯੇਦ੍ਦੇਵਂ ਦਿਨਾਨਿ ਦਸ਼ ਸੁਵ੍ਰਤ । । ੨੯ ਦਸ਼ਾਹਿਕੇਤਿ ਵਿਖ੍ਯਾਤਾ ਯਾ ਪੂਜਾ ਭੂਤਲੇ ਹਰ । ਤਯਾ ਸਮ੍ਪੂਯੇਦ੍ਦੇਵਂ ਚਤੁਰ੍ਥੇऽਹ੍ਨਿ ਤਥਾ ਹਰ । । 1.57.੩੦ ਚਤੁਰ੍ਥੇऽਹਨਿ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਂ ਯਤ੍ਨਾਦ੍ਧਿ ਸ੍ਨਪਨਂ ਰਵੇਃ । ਅਭ੍ਯਙ੍ਗਭੋਜਨਾਦ੍ਯੈਸ੍ਤੁ ਪੂਜਾਸਤ੍ਕਾਰਮਣ੍ਡਲੈਃ । । ੩੧ ਅਨੇਨ ਵਿਧਿਨਾ ਪੂਜ੍ਯ ਦਸ਼ਾਹਾਨਿ ਦਿਵਾਕਰਮ੍ । ਤਤੋ ਨਯੇਤ੍ਪਰਂ ਸ੍ਥਾਨਂ ਯਤ੍ਤਤ੍ਪੂਰ੍ਵਮਥਾਲਯਮ੍ । । ੩੨ ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਭਵਿष੍ਯੇ ਮਹਾਪੁਰਾਣੇ ਸ਼ਤਾਰ੍ਦ੍ਧਸਾਹਸ੍ਰ੍ਯਾਂ ਸਂਹਿਤਾਯਾਂ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮੇ ਪਰ੍ਵਣਿ ਰਥਸਪ੍ਤਮੀਕਲ੍ਪ ਆਦਿਤ੍ਯਮਹਿਮਵਰ੍ਣਨਂ ਨਾਮ ਸਪ੍ਤਪਞ੍ਚਾਸ਼ਤ੍ਤਮੋऽਧ੍ਯਾਯਃ
ਮੰਦੀ ਨਜ਼ਰ ਨੂੰ ਠੰਢਾ ਕਰਨ ਲਈ, ਕਪਾਹ ਦੇ ਬੀਜ, ਲੂਣ ਤੇ ਛਿਲਕਿਆਂ ਨਾਲ, ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਚੰਗੀ ਰੀਤ ਨਾਲ ਵੇਦੀ ਬਣਾਈ ਜਾਵੇ। ਉਥੇ, ਦਸ ਦਿਨ ਤੱਕ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੀ ਜਾਵੇ। ਇਹ ਦਸ ਦਿਨਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ, ਹੇ ਹਰਾ। ਇਸ ਰੀਤ ਨਾਲ ਚੌਥੇ ਦਿਨ, ਸੂਰਜ ਦਾ ਸਨਾਨ, ਮਲਿਆਪਨ, ਭੋਜਨ ਤੇ ਹੋਰ ਪੂਜਾ-ਅਦਬ ਨਾਲ, ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਦਸ ਦਿਨ ਸੂਰਜ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੀ ਜਾਵੇ। ਫਿਰ, ਉਸ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਪੁਰਾਣੇ ਥਾਂ, ਮੰਦਰ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਲੈ ਜਾਵੇ।