ਪੂਰ੍ਣਕੁਮ੍ਭਃ ਪਤਾਕਾ ਚ ਕਾਂਚਨਂ ਮਣਯਸ੍ਤਥਾ ਏਤੇषਾਂ ਦਰ੍ਸ਼ਨਂ ਸ਼੍ਰੇष੍ਠਂ ਕਨ੍ਯਾ ਚੈਕਪ੍ਰਸੂਯਿਕਾ
ਭਰਿਆ ਘੜਾ, ਝੰਡਾ, ਸੋਨਾ, ਮੋਤੀ ਤੇ ਇਕੋ ਮਾਂ ਦੀ ਕੁੜੀ — ਇਹ ਸਭ ਚੰਗੇ ਸੁਪਨੇ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਚਤੁਃषष੍ਟਿਃ ਸਮਾਖ੍ਯਾਤਾ ਭੋਗਿਨੋ ਯੇ ਤੁ ਪਨ੍ਨਗਾਃ । ਅਦृਸ਼੍ਯਾਸ੍ਤੇषੁ षਟ੍ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਦ੍ਦृਸ਼੍ਯਾਸ੍ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਨ੍ਮਹੀਚਰਾਃ
ਚੌਂਸਠ ਭੋਗੀ ਨਾਗ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਛੱਤੀ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਹਨ, ਤੇ ਤੀਹ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਰਹਿੰਦੇ ਦਿਸਦੇ ਹਨ।
ਵਿਂਸ਼ਚ੍ਚ ਸ੍ਰਗ੍ਵਿਣਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾਃ ਸਪ੍ਤ ਮਂਡਲਿਨਸ੍ਤਥਾ । ਰਾਜੀਵਨ੍ਤੋ ਦਸ਼ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾ ਦਰ੍ਵ੍ਯਃ षੋਡਸ਼ ਪਂਚ ਚ
ਵੀਹ ਮਾਲਾ ਪਾਏ ਹੋਏ ਹਨ, ਸੱਤ ਗੋਲ ਰੂਪ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਦਸ ਕਵਲ ਰੂਪ ਹਨ, ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਤੇ ਪੰਜ ਦਰਵਿਆ ਨਾਗ ਹਨ।
ਦੁਂਦੁਭੋ ਡੁਂਡੁਭਸ਼੍ਚੈਵ ਚੇਟਭਸ਼੍ਚੇਂਦ੍ਰਵਾਹਨਃ ਏਵਮੇਵ ਤੁ ਸਰ੍ਪਾਣਾਂ ਸ਼ਤਦ੍ਵਿਨਵਤਿ ਸ੍ਮृਤਮ੍
ਦੁੰਦੁਭੀ, ਡੁੰਡੁਭ, ਚੇਟਭ ਤੇ ਇੰਦਰਵਾਹਨ — ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਗਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਇਕ ਸੋ ਨੱਬੇ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਵਰਾਹਕਰ੍ਣੀਂ ਗਜਪਿਪ੍ਪਲੀਂ ਚ ਗਾਂਧਾਰਿਕਾਂ ਪਿਪ੍ਪਲਦੇਵਦਾਰੁ
ਵਰਾਹਕਰਨੀ, ਗਜਪਿੱਪਲੀ, ਗਾਂਧਾਰਿਕਾ, ਪਿੱਪਲੀ ਤੇ ਦੇਵਦਾਰੂ।
ਲਕ੍ਸ਼ਣਂ ਸਰ੍ਵੈਨਾਗਾਨਾਂ ਰੂਪਵਰ੍ਣੌ ਵਿषਂ ਤਥਾ ॥ 1.36.
ਸਭ ਨਾਗਾਂ ਦੀ ਪਹਚਾਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਰੂਪ, ਰੰਗ ਤੇ ਜ਼ਹਿਰ ਹੈ।
ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਸਂਪੂਜਯੇਨ੍ਨਾਗਾਨ੍ਸਦਾ ਭਕ੍ਤ੍ਯਾ ਸਮਨ੍ਵਿਤਃ
ਇਸ ਲਈ, ਸਦਾ ਨਾਗਾਂ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
ਸ਼੍ਰਾਵਣੇ ਮਾਸਿ ਪਂਚਮ੍ਯਾਂ ਸ਼ੁਕ੍ਲਪਕ੍ਸ਼ੇ ਨਰਾ ਧਿਪ । ਦ੍ਵਾਰਸ੍ਯੋਭਯਤੋ ਲੇਖ੍ਯਾ ਗੋਮਯੇਨ ਵਿषੋਲ੍ਬਣਾਃ
ਸਾਵਣ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਪੰਜਮੀ ਨੂੰ, ਚੰਨਣੇ ਪੱਖ ਵਿੱਚ, ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦੇ ਦੋਵੇਂ ਪਾਸੇ ਗੋਬਰ ਨਾਲ ਭਾਰੀ ਨਾਗ ਬਣਾਵੇ।
ਪੂਜਯੇਦ੍ਵਿਧਿਵਦ੍ਦ੍ਵਾਰਂ ਦਧਿਦੂਰ੍ਵਾਕ੍ਸ਼ਤੈਃ ਕੁਸ਼ੈਃ । ਗਂਧਪੁष੍ਪੋਪਹਾਰੈਸ਼੍ਚ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਾਨਾਂ ਚ ਤਰ੍ਪਣੈਃ
ਉਹ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦੀ ਠੀਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਦਹੀਂ, ਦੁਬ, ਅਖੰਡ ਚੌਲ ਤੇ ਕੁਸ਼ ਨਾਲ, ਸੁਗੰਧ ਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਭੇਟ ਦੇ ਕੇ ਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰਕੇ ਪੂਜਾ ਕਰੇ।
ਯੇ ਤ੍ਵਸ੍ਯਾਂ ਪੂਜਂਤੀਹ ਨਾਗਾਨ੍ਭਕ੍ਤਿਪੁਰਃਸਰਾਃ।। ਨ ਤੇषਾਂ ਸਰ੍ਵਪਤੋ ਵੀਰ ਭਯਂ ਭਵਤਿ ਕਰ੍ਹਿਚਿਤ੍
ਜੋ ਇੱਥੇ ਨਾਗਾਂ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਨਾਗਾਂ ਵਲੋਂ ਕੋਈ ਡਰ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ।
ਅਥਾਲੇਖ੍ਯ ਨਰੋ ਨਾਗਾਨ੍ਕृष੍ਣਵਰ੍ਣਾਦਿਵਰ੍ਣਕੈਃ
ਹੁਣ, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਕਾਲੀ ਤੇ ਹੋਰ ਰੰਗਾਂ ਦੀ ਸਿਆਹੀ ਨਾਲ ਸੱਪ ਬਣਾਵੇ।
ਪੂਜਯੇਦ੍ਗਂਧਪੁष੍ਪੈਸ਼੍ਚ ਸਰ੍ਪਿਃ ਪਾਯਸਗੁਗ੍ਗੁਲੈਃ
ਉਹ ਸੱਪਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਸੁਗੰਧਤ ਫੁੱਲਾਂ, ਘੀ, ਮਿੱਠੇ ਚਾਵਲ ਅਤੇ ਗੁਗਲ ਦੀ ਧੂਪ ਨਾਲ ਕਰੇ।
ਆਸਪ੍ਤਮਾਤ੍ਕੁਲਾਤ੍ਤਸ੍ਯ ਨ ਭਯਂ ਨਾਗਤੋ ਭਵੇਤ੍
ਉਸਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਸੱਤ ਪੜ੍ਹੀਆਂ ਤੱਕ ਸੱਪਾਂ ਤੋਂ ਕੋਈ ਡਰ ਨਹੀਂ ਰਹੇਗਾ।
ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਭਵਿष੍ਯੇ ਮਹਾਪੁਰਾਣੇ ਸ਼ਤਰ੍ਦ੍ਧਸਾਹਸ੍ਰ੍ਯਾਂ ਸਂਹਿਤਾਯਾਂ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮੇ ਪਰ੍ਵਣਿ ਪਂਚਮੀਕਲ੍ਪੇ ਭਾਦ੍ਰਪਦਿਕਨਾਗਪਞ੍ਚਮੀਵ੍ਰਤਵਰ੍ਣਨਂ ਨਾਮ ਸਪ੍ਤਤ੍ਰਿਂਸ਼ੋਧ੍ਯਾਯਃ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਹਾਨ ਭਵਿਸ਼ਯ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਲੱਖ ਪੰਜਾਹ ਹਜ਼ਾਰ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਵਾਲੀ ਸੰਹਿਤਾ ਦੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਭਾਗ ਵਿੱਚ, ਭਾਦਰਪਦ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਪੰਜਵੇਂ ਕਲਪ ਵਿੱਚ, ਨਾਗ ਪੰਚਮੀ ਵਰਤ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਸਤੱਤੀਸਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਹੈ।
ਸੁਮਂਤੁਰੁਵਾਚ ਤਥਾ ਚਾਸ਼੍ਵਯੁਜੇ ਮਾਸਿ ਪਞ੍ਚਮ੍ਯਾਂ ਕੁਰੁਨਂਦਨ
ਸੁਮੰਤੁ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਅਸ਼ਵਯੁਜ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਪੰਜਵੀਂ ਤਾਰੀਖ ਨੂੰ, ਹੇ ਕੁਰੁ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਵਾਰਿਸ,
ਘृਤੋਦਕਾਭ੍ਯਾਂ ਪਯਸਾ ਸ੍ਨਪਯਿਤ੍ਵਾ ਵਿਸ਼ਾਂਪਤੇ
ਘੀ, ਪਾਣੀ ਤੇ ਦੁੱਧ ਨਾਲ ਨ੍ਹਾ ਕੇ, ਹੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ,
ਯਸ੍ਤ੍ਵਸ੍ਯਾਂ ਵਿਧਿਵਨ੍ਨਾਗਾਞ੍ਛੁਚਿਰ੍ਭਕ੍ਤ੍ਯਾ ਸਮਨ੍ਵਿਤਃ
ਜੋ ਕੋਈ ਇਸ ਦਿਨ, ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਕੇ ਤੇ ਭਗਤੀ ਨਾਲ, ਨਾਗਾਂ ਦੀ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ,
ਨਾਗਾਃ ਪ੍ਰੀਤਾ ਭਵਂਤੀਹ ਸ਼ਾਂਤਿਮਾਪ੍ਨੋਤਿ ਵਾ ਵਿਭੋ
ਇੱਥੇ ਸੱਪ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਸ਼ਾਂਤੀ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਇਤ੍ਯੇष ਕਥਿਤੋ ਵੀਰ ਪਞ੍ਚਮੀਕਲ੍ਪ ਉਤ੍ਤਮਃ । ਯਤ੍ਰਾਯਮੁਚ੍ਯਤੇ ਮਂਤ੍ਰਃ ਸਰ੍ਵਸਰ੍ਪਨਿषੇਧਕਃ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਵਿਰੇ, ਪੰਜਮੀ ਕਲਪਾ ਦੀ ਵਧੀਆ ਵਿਵਰਣ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇਹ ਮੰਤਰ ਪੜ੍ਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਸਾਰੇ ਸੱਪਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ੴ ਕੁਰੁਕੁਲ੍ਲੇ ਫਟ੍ ਸ੍ਵਾਹਾ
ਓਂ ਕੁਰੁਕੁੱਲੇ ਫਟ ਸਵਾਹਾ।
ਰਾਜ੍ਯਚ੍ਯੁਤੋ ਵਿਸ਼ੇषੇਣ ਸ੍ਵਂ ਰਾਜ੍ਯਂ ਲਭਤੇऽਚਿਰਾਤ੍
ਜੋ ਆਪਣਾ ਰਾਜ ਖੋ ਬੈਠਾ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਜਲਦੀ ਹੀ ਆਪਣਾ ਰਾਜ ਮੁੜ ਲੈ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
षष੍ਠੀ ਤਿਥਿਰ੍ਮਹਾਰਾਜ ਸਰ੍ਵਦਾ ਸਰ੍ਵਕਾਮਦਾ॥ ਉਪੋष੍ਯਾ ਤੁ ਪ੍ਰਯਤ੍ਨੇਨ ਸਰ੍ਵਕਾਲਂ ਜਯਾਰ੍ਥਿਨਾ । । ੨ ਕਾਰ੍ਤ੍ਤਿਕੇਯਸ੍ਯ ਦਯਿਤਾ ਏषਾ षष੍ਠੀ ਮਹਾਤਿਥਿਃ । ਦੇਵਸੇਨਾਧਿਪਤ੍ਯਂ ਹਿ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਂ ਤਸ੍ਯਾਂ ਮਹਾਤ੍ਮਨਾ । । ੩ ਅਸ੍ਯਾਂ ਹਿ ਸ਼੍ਰੇਯਸਾ ਯੁਕ੍ਤੋ ਯਸ੍ਮਾਤ੍ਸ੍ਕਨ੍ਦੋ ਭਵਾਗ੍ਰਣੀਃ । ਤਸ੍ਮਾਤ੍षष੍ਠ੍ਯਾਂ ਨਕ੍ਤਭੋਜੀ ਪ੍ਰਾਪ੍ਨੁਯਾਦੀਪ੍ਸਿਤਂ ਸਦਾ । । ੪ ਦਤ੍ਤ੍ਵਾਰ੍ਘ੍ਯਂ ਕਾਰ੍ਤਿਕੇਯਾਯ ਸ੍ਥਿਤ੍ਵਾ ਵੈ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਾਮੁਖਃ । ਦਧ੍ਨਾ ਘृਤੋਦਕੈਃ ਪੁष੍ਪੈਰ੍ਮਨ੍ਤ੍ਰੇਣਾਨੇਨ ਸੁਵ੍ਰਤ । । ੫ ਸਪ੍ਤਰ੍षਿਦਾਰਜ ਸ੍ਕਨ੍ਦ ਸ੍ਵਾਹਾਪਤਿਸਮੁਦ੍ਭਵ । ਰੁਦ੍ਰਾਰ੍ਯਮਾਗ੍ਨਿਜ ਵਿਭੋ ਗਙ੍ਗਾਗਰ੍ਭ ਨਮੋऽਸ੍ਤੁ ਤੇ । । ਪ੍ਰੀਯਤਾਂ ਦੇਵਸੇਨਾਨੀਃ ਸਮ੍ਪਾਦਯਤੁ ਹृਦ੍ਗਤਮ੍ । । ੬ ਦਤ੍ਤ੍ਵਾ ਵਿਪ੍ਰਾਯ ਚਾਤ੍ਮਾਨ੍ਨਂ ਯਚ੍ਚਾਨ੍ਯਦਪਿ ਵਿਦ੍ਯਤੇ । ਪਸ਼੍ਚਾਦ੍ਭੁਙ੍ਕ੍ਤੇ ਤ੍ਵਸੌ ਰਾਤ੍ਰੌ ਭੂਮਿਂ ਕृਤ੍ਵਾ ਤੁ ਭਾਜਨਮ੍ । । ੭ ਏਵਂ षष੍ਠ੍ਯਾਂ ਵ੍ਰਤਂ ਸ੍ਨੇਹਾਤ੍ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਂ ਸ੍ਕਨ੍ਦੇਨ ਯਤ੍ਨਤਃ । ਤਨ੍ਨਿਬੋਧ ਮਹਾਰਾਜ ਪ੍ਰੋਚ੍ਯਮਾਨਂ ਮਯਾਖਿਲਮ੍ । । ੮ षष੍ਠ੍ਯਾਂ ਯਸ੍ਤੁ ਫਲਾਹਾਰੋ ਨਕ੍ਤਾਹਾਰੋ ਭਵਿष੍ਯਤਿ । ਸ਼ੁਕ੍ਲਾਕृष੍ਣਾਸੁ ਨਿਯਤੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਚਾਰੀ ਸਮਾਹਿਤਃ । । ੯ ਤਸ੍ਯ ਸਿਦ੍ਧਿਂ ਧृਤਿਂ ਤੁष੍ਟਿਂ ਰਾਜ੍ਯਮਾਯੁਰ੍ਨਿਰਾਮਯਮ੍ । ਪਾਰਤ੍ਰਿਕਂ ਚੈਹਿਕਂ ਚ ਦਦ੍ਯਾਤ੍ਸ੍ਕਨ੍ਦੋ ਨ ਸਂਸ਼ਯਃ । । 1.39.੧੦ ਯੋ ਹਿ ਨਕ੍ਤੋਪਵਾਸਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ਸ ਨਕ੍ਤੇਨ ਵ੍ਰਤੀ ਭਵੇਤ੍ । ਇਹ ਵਾਮੁਤ੍ਰ ਸੋऽਤ੍ਯਨ੍ਤਂ ਲਭਤੇ ਖ੍ਯਾਤਿਮੁਤ੍ਤਮਾਮ੍ । । ਸ੍ਵਰ੍ਗੇ ਚ ਨਿਯਤਂ ਵਾਸਂ ਲਭਤੇ ਨਾਤ੍ਰ ਸਂਸ਼ਯਃ । । ੧੧ ਇਹ ਚਾਗਤ੍ਯ ਕਾਲਾਨ੍ਤੇ ਯਥੋਕ੍ਤਫਲਭਾਗ੍ਭਵੇਤ੍ । ਦੇਵਾਨਾਮਪਿ ਵਨ੍ਦ੍ਯੋऽਸੌ ਰਾਜ੍ਞਾਂ ਰਾਜਾ ਭਵਿष੍ਯਤਿ । । ੧੨ ਯਸ਼੍ਚਾਪਿ ਸ਼ृਣੁਯਾਤ੍ਕਲ੍ਪਂ षष੍ਠ੍ਯਾਃ ਕੁਰੁਕੁਲੋਦ੍ਵਹ । ਤਸ੍ਯ ਸਿਦ੍ਧਿਸ੍ਤਥਾ ਤੁष੍ਟਿਰ੍ਧृਤਿਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ਖ੍ਯਾਤਿਸਮ੍ਭਵਾ । । ੧੩ ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਭਵਿष੍ਯੇ ਮਹਾਪੁਰਾਣੇ ਸ਼ਤਾਰ੍ਧਸਾਹਸ੍ਰ੍ਯਾਂ ਸਂਹਿਤਾਯਾਂ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮੇ ਪਰ੍ਵਣਿ षष੍ਠੀਕਲ੍ਪਵਰ੍ਣਨਂ ਨਾਮ ਏਕੋਨਚਤ੍ਵਾਰਿਂਸ਼ੋऽਧ੍ਯਾਯਃ
ਛੇਤੀ ਤਿਥੀ, ਮਹਾਰਾਜ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਹਰ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜਿੱਤ ਦੀ ਚਾਹ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਤਿਥੀ ਨੂੰ ਪੂਰੇ ਯਤਨ ਨਾਲ ਹਰ ਸਮੇਂ ਰੱਖੇ। ਇਹ ਛੇਤੀ ਮਹਾਤਿਥੀ ਕਾਰਤਿਕੇ ਦਾ ਪਿਆਰ ਹੈ। ਇਸ ਦਿਨ, ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਨੇ ਦੇਵਸੈਨਾ ਦਾ ਨੇਤृत्व ਹਾਸਲ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਤਿਥੀ ਦੇ ਫਲ ਨਾਲ ਸਕੰਦ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਬਣਿਆ, ਇਸ ਲਈ ਛੇਤੀ ਨੂੰ ਰਾਤ ਨੂੰ ਖਾਣ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਪੂਰੀ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰਕੇ, ਦਹੀਂ, ਘੀ, ਪਾਣੀ ਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ, ਇਹ ਮੰਤਰ ਪੜ੍ਹ ਕੇ, ਕਾਰਤਿਕੇ ਨੂੰ ਅਰਘ ਦਿਓ: 'ਸੱਤ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਸਕੰਦ, ਸਵਾਹਾ ਦੇ ਪਤੀ ਤੋਂ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲਾ, ਰੁਦ੍ਰ, ਆਰਯਮਾਨ, ਅੱਗ, ਗੰਗਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਦੇਵਸੈਨਾ ਦੇ ਸੈਨਾਪਤੀ, ਮੇਰੀ ਦਿਲ ਦੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਕਰ।' ਆਪਣਾ ਖਾਣਾ ਤੇ ਹੋਰ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਹੋਵੇ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਦੇ ਕੇ, ਫਿਰ ਰਾਤ ਨੂੰ ਜ਼ਮੀਨ ਨੂੰ ਪਤਿਲਾ ਬਣਾਕੇ ਖਾਓ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਛੇਤੀ ਦਾ ਵਰਤ ਸਕੰਦ ਨੇ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਤੇ ਯਤਨ ਨਾਲ ਦੱਸਿਆ ਹੈ। ਮਹਾਰਾਜ, ਮੈਂ ਜੋ ਕੁਝ ਕਹਿਣਾ ਹਾਂ, ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਛੇਤੀ ਨੂੰ ਫਲ ਖਾਏ ਜਾਂ ਰਾਤ ਨੂੰ ਹੀ ਖਾਏ, ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੋਵੇਂ ਪੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸਯਮ ਰੱਖੇ, ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਤੇ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰਹੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਸਕੰਦ ਸਿਧੀ, ਹੌਸਲਾ, ਸੰਤੋਖ, ਰਾਜ, ਲੰਮੀ ਉਮਰ, ਰੋਗ ਰਹਿਤ ਜੀਵਨ, ਆਤਮਕ ਤੇ ਸੰਸਾਰੀ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਰਾਤ ਨੂੰ ਉਪਵਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵਰਤ ਦਾ ਪੂਰਾ ਪਾਲਣ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਇੱਥੇ ਜਾਂ ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਨਾਮ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਜ਼ਰੂਰ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਵਸਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਸਮਾਂ ਪੂਰਾ ਹੋਣ 'ਤੇ, ਦੁਬਾਰਾ ਆ ਕੇ, ਉਹ ਵਾਅਦੇ ਫਲ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਵੀ ਪੂਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਰਾਜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਰਾਜਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਛੇਤੀ ਦਾ ਕਲਪ ਸੁਣਦਾ ਹੈ, ਕੁਰੁ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਸਰਵੋਤਮ, ਉਸ ਨੂੰ ਵੀ ਸਿਧੀ, ਸੰਤੋਖ, ਹੌਸਲਾ ਤੇ ਨਾਮ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
ਕਾਰ੍ਤਿਕੇਯਵਰ੍ਣਨਮ੍ ਸ਼ਤਾਨੀਕ ਉਵਾਚ ਅਹੋ ਵ੍ਰਤਂ ਮਹਤ੍ਕष੍ਟਂ ਸਂਸ਼ਯੋ ਹृਦਿ ਵਰ੍ਤਤੇ । ਕਾਰ੍ਤਿਕੇਯਸ੍ਯ ਮਾਹਾਤ੍ਮ੍ਯਂ ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਜਨ੍ਮ ਤਥਾ ਦ੍ਵਿਜ । । ੧ ਅਨੇਕਜਨਿਤਸ੍ਯੇਹ ਕਾਰ੍ਤ੍ਤਿਕੇਯਸ੍ਯ ਸੁਵ੍ਰਤ । ਮਾਹਾਤ੍ਮ੍ਯਂ ਸੁਮਹਦ੍ਵਿਪ੍ਰ ਕਥਮੇਤਦ੍ਵਿਭਾਵ੍ਯਤੇ । । ੨ ਜਾਤਿਃ ਸ਼੍ਰੇष੍ਠਾ ਭਵੇਦ੍ਵੀਰ ਉਤ ਕਰ੍ਮ ਭਵੇਦ੍ਵਰਮ੍ । ਸਂਸ਼ਯਸ੍ਤੁ ਮਹਾਨਤ੍ਰ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਮੇ ਕृਤ੍ਤਿਕਾਸੁਤਮ੍ । । ੩ ਏਤਦ੍ਵਦ ਵਿਨਿਸ਼੍ਚਿਤ੍ਯ ਨ ਯਥਾ ਸਂਸ਼ਯੋ ਭਵੇਤ੍ । ਜਨ੍ਮਤਃ ਕਰ੍ਮਣਸ਼੍ਚੈਵ ਯਜ੍ਜ੍ਵਾਯਸ੍ਤਦ੍ ਬ੍ਰਵੀਹਿ ਮੇ । । ੪ ਸੁਮਨ੍ਤੁਰੁਵਾਚ ਇਮਮਰ੍ਥਂ ਪੁਰਾ ਪृष੍ਟੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਸ਼ਿष੍ਯੈਰ੍ਮਨੀषਿਭਿਃ । ਯਦੁਕ੍ਤਂ ਤੇਨ ਤੇषਾਂ ਚ ਤਤ੍ਤੇ ਵਚ੍ਮਿ ਨਿਬੋਧ ਮੇ । । ੫ ਸੁਰਜ੍ਯੇष੍ਠਂ ਸੁਖਾਸੀਨਮਭਿਗਮ੍ਯ ਮਹਰ੍षਯਃ । ਪ੍ਰਣਮ੍ਯ ਚ ਮਹਾਬਾਹੋ ਵਿਸ਼੍ਵਾਮਿਤ੍ਰਸ੍ਯ ਵਿਪ੍ਰਤਾਮ੍ । । ੬ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਵਿਸ੍ਮਯਮਾਗਤ੍ਯ ਕੌਤੂਹਲਸਮਨ੍ਵਿਤਾਃ । ਭਕ੍ਤਿਂ ਸ਼੍ਰਦ੍ਧਾਂ ਪੁਰੋਧਾਯ ਪ੍ਰਣਮ੍ਯਾਨਤਕਨ੍ਧਰਾਃ । । ੭ ऋषਯ ਊਚੁਃ ਭੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਨ੍ਨਾਦਕਲ੍ਪੇ ਹਿ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣ੍ਯਂ ਬ੍ਰੂਹਿ ਕਿਂ ਭਵੇਤ੍ । ਜਾਤ੍ਯਧ੍ਯਯਨਦੇਹਾਤ੍ਮਸਂਸ੍ਕਾਰਾਚਾਰਕਰ੍ਮਣਾਮ੍
ਕਾਰਤਿਕੇ ਦਾ ਵਰਣਨ। ਸ਼ਤਾਨੀਕ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹਾਏ, ਇਹ ਵਰਤ ਬਹੁਤ ਔਖਾ ਹੈ; ਮੇਰੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਸੰਦੇਹ ਹੈ। ਕਾਰਤਿਕੇ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਤੇ ਜਨਮ ਸੁਣ ਕੇ, ਦੋਵਾਂ ਜਨਮਾਂ ਦੇ, ਇੱਥੇ ਉਸ ਦੇ ਕਈ ਜਨਮਾਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ, ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਸਮਝੀ ਜਾਵੇ? ਜਨਮ ਵਧੀਆ ਹੈ ਜਾਂ ਕਰਮ? ਇਹ ਮੇਰੇ ਲਈ ਵੱਡਾ ਸੰਦੇਹ ਹੈ, ਕ੍ਰਿਤਿਕਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ। ਇਹ ਗੱਲ ਪੱਕੀ ਦੱਸੋ, ਤਾਂ ਕਿ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਾ ਰਹੇ; ਜਨਮ ਜਾਂ ਕਰਮ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਹੜਾ ਵਧੀਆ ਹੈ, ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ। ਸੁਮੰਤੁ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਇਹ ਸਵਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਗਿਆਨਵਾਨ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ ਸੀ। ਜੋ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਦੱਸਿਆ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ; ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਸੁਣੋ। ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਮੁਖੀ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ, ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤਰ ਦੀ ਪਾਦਰੀਤਾ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਆਸ਼ਚਰਜ ਤੇ ਉਤਸੁਕਤਾ ਨਾਲ, ਭਗਤੀ ਤੇ ਸ਼ਰਧਾ ਰੱਖ ਕੇ, ਨਤ ਮਸਤਕ ਹੋ ਕੇ ਪੁੱਛਿਆ। ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਨ, ਨਦਕਲਪ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਾਹਮਣਤਾ ਕੀ ਹੈ? ਕੀ ਇਹ ਜਨਮ, ਪੜ੍ਹਾਈ, ਸਰੀਰ, ਆਤਮ-ਸ਼ੁਧੀ, ਆਚਰਣ ਜਾਂ ਕਰਮ ਤੋਂ ਆਉਂਦੀ ਹੈ?
੮ ਬਾਹ੍ਯਾਭ੍ਯਨ੍ਤਰਸਾਮਾਨ੍ਯਵਿਸ਼ੇषਾ ਯਦਿ ਕृਤ੍ਰਿਮਾਃ । ਮਨੋਵਾਕ੍ਕਰ੍ਮਸ਼ਾਰੀਰਜਾਤਿਦ੍ਰਵ੍ਯਗੁਣਾਤ੍ਮਕਾਃ । । ੯ ਸਨ੍ਤ੍ਯਕ੍ਤਵ੍ਯਾਃ ਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਾ ਯੇ ਜਾਤਿਭੇਦਵਿਧਾਯਿਨਃ । ਵਸ੍ਤੁਭੂਤਾਃ ਪਰੋਕ੍ਸ਼ੈਰ੍ਵਾ ਪ੍ਰਮਾਣੈਰ੍ਨ ਵਿਨਿਸ਼੍ਚਿਤਾਃ । । 1.40.੧੦ ਅਵ੍ਯਕ੍ਤਾਗਮਸਿਦ੍ਧਸ਼੍ਚੇਜ੍ਜਾਤਿਭੇਦਵਿਧਿਰ੍ਨृਣਾਮ੍ । ਵਿਕਲ੍ਪੋऽਯਂ ਨ ਪੁष੍ਣਾਤਿ ਭਵਤਃ ਸ਼ੇਮੁषੀਬਲਮ੍ । । ੧੧ ਬ੍ਰਹ੍ਮੋਵਾਚ ਏਵਮੇਤਨ੍ਨ ਸਨ੍ਦੇਹੋ ਯਥਾ ਯੂਯਂ ਵਦਨ੍ਤਿ੧ ਹ । ਸ਼ृਣੁਧ੍ਵਂ ਯੋਗਿਨੋ ਵਾਕ੍ਯਂ ਸਤਰ੍ਕਂ ਸ਼ਿष੍ਯਸ਼੍ਰੇਯਸੇ । । ੧੨ ਯੋਗੇਸ਼੍ਵਰ ਉਵਾਚ ਪ੍ਰਮਾਣੇ ਹਿ ਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧੇ ਤੁ ਭਿਨ੍ਨਾਰ੍ਥਵਿषਯੇ ਯਤਃ । ਸ੍ਪष੍ਟਯੋਗ੍ਯਾਰ੍ਥਵਿषਯਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸ਼ਂ ਤਾਵਦੀਕ੍ਸ਼ਤੇ । । ੧੩ ਸਮਾਨ੍ਯਾਤੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਗ੍ਰਾਹੀ ਸਿਦ੍ਧਾਨ੍ਤੋऽਭ੍ਯੁਪਗਮ੍ਯਤੇ । ਸ ਏਵ ਭਗਵਾਨੇਕਂ ਪ੍ਰਮਾਣਮਿਤਿ ਚੇਨ੍ਨ ਤਤ੍ । । ੧੪ ਯਸ੍ਮਾਦ੍ਵਿਵਿਧਮੇ ਤਤ੍ਤੇ ਸਙ੍ਕਟਂ ਭਦ੍ਰ ਵਰ੍ਤਤੇ । ਵੇਦਸ੍ਯ ਪੌਰੁषੇਯਤ੍ਵਂ ਨਿਤ੍ਯਜਾਤਿਸਮਰ੍ਥਕਮ੍ । । ੧੫ ਕਾਰ੍ਯਾ ਵਿਸ਼ੇषਾ ਵੇਦੋਕ੍ਤਾ ਨ ਯੁਕ੍ਤਮਕृਤਂ ਵਚਃ । ਤਾਲ੍ਵਾਦਿਕਰਣਾਨਾਂ ਚ ਵ੍ਯਾਪਾਰਾਨਨ੍ਤਰਂ ਸ਼੍ਰੁਤੇਃ । । ੧੬ ਵ੍ਯਾਪਾਰਾਤ੍ਪਰਤਸ੍ਤਸ੍ਯ ਪ੍ਰਾਗਭਾਵਵਿਸ਼ੇषਤਃ । ਤਦ੍ਭਾਵਾਨੁਵਿਧਾਯਿਤ੍ਵਮਨ੍ਵਯਵ੍ਯਤਿਰਕੇਤਃ । । ੧੭ ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਧੂਮਾਗ੍ਨਿਵਦ੍ਵਾਰ੍ਥਫਲਭਾਵੋऽਵਤਿष੍ਠਤੇ । ਨ ਚ ਵ੍ਯਾਪਾਰਵਚਸੋਰਨ੍ਯਥਾਨੁਪਪਤ੍ਤਿਤਃ । । ੧੮ ਪੁਰੁषਾਨੁਗਤਾ ਜਾਤਿਰ੍ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਤ੍ਵਾਦਿਕਾਸ੍ਤਿ ਚੇਤ੍ । ਦ੍ਵਿਵਰ੍ਣਜਾਤਿਭੇਦੇਨ ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਕ੍ਸ਼ਾਰ੍ਥੋਪਲਕ੍ਸ਼ਣਾਤ੍ । । ੧੯ ਗੋਵਰ੍ਗਮਧ੍ਯਂ ਚ ਗਤੋ ਯਥਾਸ਼੍ਵੋ ਨਿਰ੍ਧਾਰ੍ਯਤੇ ਜ੍ਞੈਃ ਸੁਵਿਚਕ੍ਸ਼ਣਤ੍ਵਾਤ੍ । ਮਨੁष੍ਯਭਾਵਾਦਵਿਸ਼ਿष੍ਯਮਾਣਸ੍ਤਦ੍ਵਦ੍ਦ੍ਵਿਜਃ ਸ਼ੂਦ੍ਰਗਣਾਨ੍ਨ ਭਿਨ੍ਨਃ । । 1.40.੨੦ ਮਨੁष੍ਯਜਾਤੇਰ੍ਨ ਪਰੋ ਵਿਸ਼ੇषੋ ਯਃ ਕਲ੍ਪ੍ਯਤੇ ਸਰ੍ਵਨਰਾਨੁਯਾਯੀ । ਸਂਸ੍ਕਾਰਯੁਕ੍ਤਾ ਹਿ ਕ੍ਰਿਯਾਵਿਸ਼ਿष੍ਟਾ ਦ੍ਵਿਜਨ੍ਮਨਾਂ ਸ਼ੂਦ੍ਰਵਿਵੇਕਹੇਤੁਃ । । ੨੧ ਜੀਵੋऽਪਿ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤੋ ਯੈਰਤਤ੍ਤ੍ਵਜ੍ਞਮਾਨਵੈਃ । ਪ੍ਰਭ੍ਰष੍ਟਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਤ੍ਵਾਸ੍ਤੇ ਜਾਯਨ੍ਤੇ ਵਿਪ੍ਰਸਙ੍ਗਤਃ । । ੨੨ ਜਰਾਜਨ੍ਮਾਨ੍ਤਰਕ੍ਲੇਸ਼ਦੁष੍ਟਗ੍ਰਾਹਕੁਲਾਕੁਲਮ੍ । ਨਰ ਤਿਰ੍ਯਗਸਚ੍ਛੂਦ੍ਰ ਯੋਨਿਦੁਃਖੋਰ੍ਮਿਸਂਕਟਮ੍ ।। ੨੩ ਦੌਸ੍ਥਿਤ੍ਯਰੋਗਸ਼ੋਕਾਰ੍ਤਿਜਨਾਵਰ੍ਤਸਮਨ੍ਵਿਤਮ੍ । ਸ਼੍ਵਾਨੁਸ਼ੂਕਰਚਾਣ੍ਡਾਲਕृਮਿਕੂਰ੍ਮਾਦਿਕਾਯਕਮ੍ । । ੨੪ ਸਂਸਾਰਸਾਗਰਂ ਘੋਰਂ ਮਗ੍ਨਃ ਖਲੁ ਪਰਿਪ੍ਲਵਨ੍ । ਭੂਰਿਪਾਪਭਰਾਕ੍ਰਾਨ੍ਤਃ ਸ ਜੀਵੋ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਃ ਕਥਮ੍ । । ੨੫ ਬ੍ਰਹ੍ਮੋਵਾਚ ਸਪ੍ਤਵ੍ਯਾਧਕਥਾ ਵਿਪ੍ਰਾ ਮਨੁਨਾ ਪਰਿਕੀਰ੍ਤਿਤਾਃ । ਤਂ ਨਿਸ਼ਮ੍ਯ ਯਦੁਸ਼੍ਰੇष੍ਠ ਨਿਤ੍ਯਂ ਜਾਤਿਪਦਂ ਤ੍ਯਜੇਤ੍ । । ੨੬ ਸਪ੍ਤਵ੍ਯਾਧਾ ਦਸ਼ਾਰ੍ਣੇषੁ੧ ਮृਗਾਃ ਕਾਲਞ੍ਜਰੇ ਗਿਰੌ । ਚਕ੍ਰਵਾਕਾਃ ਸਰਿਦ੍ਦ੍ਵੀਪੇ ਹਂਸਾਃ ਸਰਸਿ ਮਾਨਸੇ । । ੨੭ ਤੇऽਪਿ ਜਾਤਾਃ ਕੁਰੁਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰੇ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਾ ਵੇਦਪਾਰਗਾਃ। ਪ੍ਰਸ੍ਥਿਤਾ ਦੀਰ੍ਘਮਧ੍ਵਾਨਂ ਮृਯਂ ਕਿਮਵਸੀਦਥ । । ੨੮ ਤਸ੍ਮਾਨ੍ਨ ਜੀਵੇ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣ੍ਯਂ ਪਸ਼੍ਯਾਮੋ ਹਿ ਕਥਞ੍ਚਨ । । ੨੯ ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਾਦਿਮਦ੍ਭਾਰ੍ਗਵਜਾਤਿਯੁਕ੍ਤੋ ਗਜਾਸ਼੍ਵਗੋਜੋष੍ਟ੍ਰਖਰਾਦਿਕਾਨਾਮ੍ । ਸ਼ਕ੍ਤ੍ਯਾ ਕृਤੋ ਹ੍ਯਙ੍ਗਜਵਰ੍ਣਧਰ੍ਮੈਰ੍ਭੇਦਃ ਸ੍ਫੁਟਂ ਲਕ੍ਸ਼ਣਤੋऽਤ੍ਰ ਯਦ੍ਵਤ੍ । । 1.40.੩੦ ਤਦੁਤ੍ਤਰਾਨ੍ਨੈਵ ਵਿਕਰ੍ਤਨੀਯਾ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣ੍ਯਜਾਤਿਨृषੁ ਨਾਸ੍ਤਿ ਕਾਚਿਤ੍ । ਨਿਤ੍ਯਾਕृਤਿਰ੍ਨਾਨੁਪਭੇਦਰੂਪਾ ਯਥਾ ਹਿ ਭੇਦਃ ਪਰਮੋऽਤ੍ਰ ਸਿਧ੍ਯੇਤ੍ । । ਸਿਤਾਦ੍ਯਸਾਧਾਰਣਤੁਲ੍ਯਰੂਪਾਃ ਸਨਾਤਨੋऽਙ੍ਗੇषੁ ਨ ਵਰ੍ਣਭੇਦਃ । । ੩੧ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣ੍ਯਮਧ੍ਰੁਵਮਿਦਂ ਕਿਲ ਕृਤ੍ਰਿਮਤ੍ਵਾਦਕृਤ੍ਰਿਮਂ ਭਵਤਿ ਸਾਮਯਿਕਤ੍ਵਯੋਗਾਤ੍ । ਸਾਙ੍ਕੇਤਿਕਂ ਸੁਕृਤਲੇਸ਼ਵਿਸ਼ੇषਲਬ੍ਧਂ ਵਾਣਿਜ੍ਯਭੇषਜਕृਤਾਮਿਵ ਜਾਤਿਭੇਦਾਃ । । ੩੨ ਕਿਂ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਾ ਯੇ ਸੁਕृਤਂ ਤ੍ਯਜਨ੍ਤਿ ਕਿਂ ਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਿਯਾ ਲੋਕਮਪਾਲਯਨ੍ਤਃ .। ਸ੍ਵਧਰ੍ਮਹੀਨਾ ਹਿ ਤਥੈਵ ਵੈਸ਼੍ਯਾਃ ਸ਼ੂਦ੍ਰਾਃ ਸ੍ਵਮੁਖ੍ਯਕ੍ਰਿਯਯਾ ਵਿਹੀਨਾਃ । । ੩੩ ਤਸ੍ਮਾਨ੍ਨ ਗੋਸ਼੍ਵਵਤ੍ਕਸ਼੍ਚਿਜ੍ਜਾਤਿਭੇਦੋऽਸ੍ਤਿ ਦੇਹਿਨਾਮ੍ । ਕਾਰ੍ਯਸ਼ਕ੍ਤਿਨਿਮਿਤ੍ਤਸ੍ਤੁ ਸਙ੍ਕੇਤਃ ਕृਤ੍ਰਿਮੋ ਭਵੇਤ੍ । । ੩੪ ਏਵਂ ਪ੍ਰਮਾਣੈਃ ਪ੍ਰਤਿषਿਧ੍ਯਮਾਨਾਂ ਸਾਙ੍ਕੇਤਿਕੀਂ ਯਾਤਿ ਨਰੋ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਾਮ੍ । ਸ੍ਵਕੀਯਸਿਦ੍ਧਾਂ ਸ੍ਵਮਤੈਰ੍ਨਿषਿਦ੍ਧਾਂ ਨ ਬੁਧ੍ਯਤੇ ਮੂਢਮਨਾ ਵਰਾਕਃ । । ੩੫ ਗੋਮਹਿष੍ਯਜਵਾਜ੍ਯੁष੍ਟ੍ਰਵਾਨੇਯਾਵਿਗਜਾਧਿਪਾਃ । ਪ੍ਰੇष੍ਯਵਾਰ੍ਧੁषਿਕਾਕਾਰ੍ਯਕਰਣੋਦ੍ਯਤਮਾਨਸਾਃ । । ੩੬ ਵਣਿਕ੍ਕਾਰੁਕ੍ਰਿਯਾਵਿष੍ਟਾ੧ ਦਿਵ੍ਯਾਸ੍ਤੇऽਪਿ ਚ ਯੇ ਦ੍ਵਿਜਾਃ । ਵਿਨष੍ਟਾਸ੍ਤੇ ਤੁ ਵਿਜ੍ਞੇਯਾਃ ਕ੍ਰਵ੍ਯਾਦਾਸ਼੍ਚ ਕੁਸ਼ੀਲਵਾਃ । । ੩੭ ਪਲਾਣ੍ਡੁਲਸ਼ੁਨਾਦਾਸ਼੍ਚ ਮृਗ੍ਯੁष੍ਟ੍ਰੀਕ੍ਸ਼ੀਰਪਾਯਿਨਃ । ਮਾਂਸਸਰ੍ਵਰਸਕ੍ਸ਼ੀਰਕ੍ਰਯਵਿਕ੍ਰਯਕਾਰਿਣਃ । । ੩੮ ਪੁਨਰ੍ਭੂਵृषਲੀਵੇਸ਼੍ਯਾਚਾਣ੍ਡਾਲਸ੍ਤ੍ਰੀਨਿषੇਵਿਣਃ । ਸ਼ੂਦ੍ਰਾਨ੍ਨਰਸਪੁष੍ਟਾਙ੍ਗਾਃ ਪ੍ਰੇਤਵਸ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਨਭੋਜਨਾਃ । । ੩੯ ਮृਤਸੂਤਕਲਬ੍ਧਾਨ੍ਨਪਾਨਾਦ੍ਯਭ੍ਯਵਹਾਰਿਣਃ । ਬ੍ਰਹ੍ਮਦੇਵਪਿਤृਭੂਤਮਨੁष੍ਯੇषੁ ਬਹਿष੍ਕृਤਾਃ । ।1.40.੪੦ ਮਾਤ੍ਸਰ੍ਯਮਦਵਿਦ੍ਵੇषਤृष੍ਣਾਕਾਮਤਮੋਮਯਾਃ । ਹੀਨਾਚਾਰਾ੧ ਹਿ ਯੇ ਕੇਚਿਦਪਰੇ ਪਿਸ਼ੁਨਾ ਦ੍ਵਿਜਾਃ । । ਪ੍ਰਕਾਰੈਰ੍ਬਹੁਭਿਃ ਸਰ੍ਵੇ ਤੇ ਪ੍ਰਣਸ਼੍ਯਨ੍ਤਿ ਨਾਨ੍ਯਥਾ । ।੪ ੧ ਏਵਂ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰੋਦਿਤਨ੍ਯਾਯਮਾਰ੍ਗਭ੍ਰष੍ਟਾਸ੍ਤੁ ਯੇ ਨਰਾਃ । ਵਿਸ਼ਿष੍ਟਗੋਤ੍ਰਸਂਸ੍ਕਾਰਕਲਾਪਸਕਲਾਤ੍ਮਕਾਃ । ।੪ ੨ ਵੇਦਾਨਧ੍ਯਾਪਯਨ੍ਤੋऽਪਿ ਤੇऽਧੀਯਾਨਾਃ ਸ਼੍ਰੁਤਿਕ੍ਰਮਾਤ੍ । ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਤ੍ਵਾਦ੍ਵਿਹੀਯਨ੍ਤੇ ਦੁਰਾਚਾਰਵਿਘਾਯਿਨਃ । ।੪ ੩ ਤਸ੍ਮਾਨ੍ਨ ਜਾਤਿਰੇਕਤ੍ਰ ਭੂਤਾਤ੍ਮਾਸ੍ਤ੍ਯਨਪਾਯਿਨੀ । ਨਾਸ਼ਿਤ੍ਵਾਦਤ੍ਰ ਚ ਸ਼੍ਲੋਕਾਨ੍ਮਾਨਵਾਃ ਸਮਧੀਯਤੇ । ।੪. ਸਦ੍ਯਃ ਪਤਤਿ ਮਾਂਸੇਨ ਲਾਕ੍ਸ਼ਯਾ ਲਵਣੇਨ ਚ । ਤ੍ਰ੍ਯਹੇਣ ਸ਼ੂਦ੍ਰੋ ਭਵਤਿ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਃ ਕ੍ਸ਼ੀਰਵਿਕਯੀ । ।੪੫ ਗੋਰਕ੍ਸ਼ਕਾਨ੍ਵਾਣਿਜਿਕਾਂਸ੍ਤਥਾ ਕਾਰੁਕੁਸ਼ੀਲਵਾਨ੍ । ਪ੍ਰੇष੍ਯਾਨ੍ਵਾਰ੍ਧੁषਿਕਾਂਸ਼੍ਚੈਵ ਸ਼ੂਦ੍ਰਾਸ੍ਤਾਨ੍ਮਨੁਰਬ੍ਰਵੀਤ੍ । ।੪੬ ਸ਼ੂਦ੍ਰੋ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਤਾਮੇਤਿ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਸ਼੍ਚੈਤਿ ਸ਼ੂਦ੍ਰਤਾਮ੍ । ਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਿਯੋ ਯਾਤਿ ਵਿਪ੍ਰਤ੍ਵਂ ਵਿਦ੍ਯਾਦ੍ਵੈਸ਼੍ਯਂ ਤਥੈਵ ਚ । ।੪੭ ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀ ਭਵਿष੍ਯੇ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਸ਼ਤਾਰ੍ਦ੍ਧਸਾਹਸ੍ਰ੍ਯਾਂ ਸਂਹਿਤਾਯਾਂ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮੇ ਪਰ੍ਵਣਿ षष੍ਠੀਕਲ੍ਪੇ ਕਾਰ੍ਤਿਕੇਯਵਰ੍ਣਨੇ ਜਾਤਿਵਰ੍ਣਨਂ ਨਾਮ ਚਤ੍ਵਾਰਿਂਸ਼ੋऽਧ੍ਯਾਯਃ ।੪
ਬਾਹਰਲੇ ਤੇ ਅੰਦਰਲੇ ਆਮ ਤੇ ਖਾਸ ਗੁਣ ਜੇਕਰ ਬਣਾਵਟੀ ਹਨ, ਮਨ, ਬੋਲ, ਕਰਮ, ਸਰੀਰ, ਜਾਤੀ, ਪਦਾਰਥ, ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਬਣੇ ਹਨ। ਜਾਤੀ ਦੇ ਭੇਦ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੇ, ਜੋ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹਨ, ਛੱਡਣ ਯੋਗ ਹਨ; ਜੇਕਰ ਉਹ ਵਸਤੂ-ਸਵਰੂਪ ਨਹੀਂ, ਜਾਂ ਪਰੋਖ ਪ੍ਰਮਾਣਾਂ ਨਾਲ ਪੱਕੇ ਨਹੀਂ। ਜਾਤੀ-ਭੇਦ ਜੇਕਰ ਅਣਪਛਾਤਾ ਤੇ ਅਗਮ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਤੁਹਾਡੀ ਸਮਝ ਨੂੰ ਲਾਭ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਇਹੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਤੁਸੀਂ ਕਹਿੰਦੇ ਹੋ। ਯੋਗੀਆਂ, ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ, ਜੋ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਹੈ। ਯੋਗੇਸ਼ਵਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਪ੍ਰਮਾਣ ਜੇਕਰ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅਰਥਾਂ ਲਈ, ਤਾਂ ਸਪਸ਼ਟ ਤੇ ਯੋਗ ਅਰਥ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਤ्यक्ष ਹੀ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਆਮ ਤੋਂ ਪਰੇ ਜੋ ਗਿਆਨ ਮਿਲਦਾ, ਉਹੀ ਸਿਧਾਂਤ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਭਗਵਾਨ ਇੱਕੋ ਪ੍ਰਮਾਣ ਮੰਨਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਨਹੀਂ; ਕਿਉਂਕਿ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਤੁਹਾਡੀ ਸਮਝ ਵਿੱਚ ਰੁਕਾਵਟ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਵੇਦ ਦਾ ਮਨੁੱਖੀ ਹੋਣਾ, ਸਦੀਵੀ ਜਾਤੀ ਨੂੰ ਸਹਿਯੋਗੀ ਹੈ। ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਖਾਸ ਭੇਦ ਵੇਦ ਵਿੱਚ ਦੱਸੇ ਹਨ, ਅਣਕਰੇ ਬੋਲ ਯੋਗ ਨਹੀਂ। ਤਾਲ ਤੇ ਹੋਰ ਅੰਗਾਂ ਦੇ ਕਰਮਾਂ ਤੋਂ, ਸੁਣਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਕਰਮ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਪਹਿਲਾਂ ਨਾ ਹੋਣ ਦੇ ਖਾਸ ਕਾਰਨ, ਉਸ ਦੇ ਹੋਣ ਦੀ ਲੜੀ, ਸਬੰਧ ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ। ਇਸ ਲਈ ਧੂੰਆਂ ਤੇ ਅੱਗ ਵਾਂਗ, ਅਰਥ ਤੇ ਫਲ ਦਾ ਸਬੰਧ ਬਣਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਕਰਮ ਤੇ ਬੋਲਾਂ ਦੇ ਵੱਖਰੇ ਹੋਣ ਤੋਂ, ਹੋਰ ਕੋਈ ਰਸਤਾ ਨਹੀਂ। ਜੇਕਰ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਤੀ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਤਾ ਆਦਿ ਹੈ, ਤਾਂ ਦੋ ਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਭੇਦ ਤੇ ਪ੍ਰਤ्यक्ष ਅਰਥ ਦੇ ਜਾਣ ਤੋਂ, ਗੋ-ਵਰਗ ਵਿਚਲੇ ਘੋੜੇ ਨੂੰ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਪਛਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਚੰਗੀ ਸਮਝ ਹੋਣ ਕਰਕੇ। ਮਨੁੱਖੀ ਜਾਤੀ ਤੋਂ ਪਰੇ ਕੋਈ ਵੱਖਰਾ ਭੇਦ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਸਭ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਹੋਵੇ। ਸੰਸਕਾਰ ਵਾਲੀ ਕਰਮ ਹੀ ਦੋ ਜਨਮਾਂ ਦੇ, ਸ਼ੂਦਰ ਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵਿੱਚ ਵੱਖਰਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜੀਵ ਨੂੰ ਵੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਕਿਹਾ ਗਿਆ, ਪਰ ਜੋ ਅਸਲ ਗਿਆਨ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦੇ, ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣਤਾ ਤੋਂ ਹਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਵਿਪਰਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਬੁੱਢੇ, ਜਨਮਾਂਤਰ, ਦੁੱਖ, ਮਾੜੀ ਕੁਲ, ਨਰ, ਪਸ਼ੂ, ਸ਼ੂਦਰ, ਦੁਖਾਂ ਵਾਲੀ ਜਾਤੀ, ਮਾੜੀ ਹਾਲਤ, ਰੋਗ, ਦੁਖ, ਜਨਮ-ਮਰਨ, ਕੁੱਤਾ, ਸੂਰ, ਚੰਡਾਲ, ਕੀੜੇ, ਕਛੂਏ ਆਦਿ ਦੇ ਸਰੀਰ। ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ, ਬਹੁਤ ਪਾਪਾਂ ਨਾਲ ਲੱਦਿਆ, ਉਹ ਜੀਵ ਕਿਵੇਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਸੱਤ ਰੋਗਾਂ ਦੀ ਕਥਾ, ਮਨੁ ਨੇ ਦੱਸਿਆ, ਉਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਯਾਦਵਾਂ ਦੇ ਸਰਵੋਤਮ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਜਾਤੀ ਦਾ ਮਾਣ ਛੱਡੋ। ਸੱਤ ਰੋਗ ਦਸਾਰਣ ਦੇ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ, ਕਾਲੰਜਰ ਪਹਾੜ 'ਤੇ, ਚਕਰਵਾਕ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ, ਹੰਸ ਮਾਨਸ ਸਰੋਵਰ ਵਿੱਚ। ਉਹ ਵੀ ਕੁਰੁਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈ ਕੇ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਤੇ ਵੇਦ ਪੜ੍ਹਦੇ ਹਨ; ਲੰਮਾ ਰਸਤਾ ਤੈਅ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਮਰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਹੇਠਾਂ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੇ। ਇਸ ਲਈ ਜੀਵ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਾਹਮਣਤਾ ਨਹੀਂ, ਕਦੇ ਵੀ। ਭਾਰਗਵ ਜਾਤੀ ਵਾਲੇ, ਹਥਿਆਰ ਆਦਿ ਵਾਲੇ, ਹਾਥੀ, ਘੋੜਾ, ਗਾਂ, ਉਠ, ਖੋਤਾ ਆਦਿ, ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਬਣੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵੱਖਰੇ ਧਰਮਾਂ ਨਾਲ, ਭੇਦ ਸਪਸ਼ਟ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਕੱਟਣ ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਭੇਦ ਨਹੀਂ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਜਾਤੀ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ। ਸਦੀਵੀ ਆਕਾਰ, ਵੱਖਰੇ ਭੇਦ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਉੱਪਰਲਾ ਭੇਦ ਸਿਧ ਹੋਵੇ। ਚੀਨੀ ਆਦਿ ਵੱਖਰੇ ਰੂਪ, ਸਦੀਵੀ ਅੰਗਾਂ ਵਿੱਚ, ਕੋਈ ਵਰਨ ਭੇਦ ਨਹੀਂ। ਬ੍ਰਾਹਮਣਤਾ ਅਸਥਿਰ ਹੈ, ਬਣਾਵਟੀ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਅਸਲੀ ਸਦੀਵੀ ਨਹੀਂ; ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਵਾਲੀ, ਚੰਗੇ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲੀ, ਵਪਾਰੀ, ਵੈਦ ਆਦਿ ਦੀ ਜਾਤੀ ਵਾਂਗ। ਜੇਕਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਚੰਗਾ ਕਰਮ ਛੱਡਦੇ ਹਨ, ਕਸ਼ਤਰੀ ਲੋਕ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਆਪਣਾ ਧਰਮ ਛੱਡ ਕੇ, ਵੈਸ਼ ਤੇ ਸ਼ੂਦਰ ਵੀ ਆਪਣੀ ਮੁੱਖ ਕਰਮ ਤੋਂ ਵੰਞਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਗਾਂ ਤੇ ਘੋੜਿਆਂ ਵਾਂਗ, ਕੋਈ ਜਾਤੀ ਭੇਦ ਨਹੀਂ, ਸਰੀਰ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ। ਕਰਮ ਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਬਣਾਵਟੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪ੍ਰਮਾਣਾਂ ਨਾਲ ਰੋਕੀ ਗਈ, ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਵਾਲੀ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖ ਮੰਨ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੀ ਸਿਧੀ, ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਰੋਕੀ, ਮੂੜ੍ਹ ਮਨੁੱਖ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦਾ। ਗਾਂ, ਮਹਿਸ, ਘੋੜਾ, ਉਠ, ਵਾਨਰ, ਹਾਥੀ ਦੇ ਮੁਖੀ, ਨੌਕਰ, ਵਧੂਸ਼ਿਕਾ ਦੇ ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ। ਵਪਾਰੀ, ਕਾਰੀਗਰ ਕਰਮ ਵਾਲੇ, ਉਹ ਵੀ ਜੇਕਰ ਦੋਵੇਂ ਜਨਮ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਮਾਸ ਖਾਣ ਵਾਲੇ, ਕੁਸ਼ੀਲਵ। ਪਿਆਜ਼, ਲਸਣ ਖਾਣ ਵਾਲੇ, ਜੰਗਲੀ, ਉਠ, ਗਾਂ ਦਾ ਦੁੱਧ ਪੀਣ ਵਾਲੇ, ਮਾਸ, ਸਾਰੇ ਰਸ, ਦੁੱਧ ਵੇਚਣ ਵਾਲੇ। ਪੁਨਰਭੂ, ਵ੍ਰਿਸ਼ਲੀ, ਵੈਸ਼ਿਆ, ਚੰਡਾਲਣ ਨਾਲ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ, ਸ਼ੂਦਰ ਖਾਣਾ ਖਾ ਕੇ, ਪ੍ਰੇਤ ਦੇ ਕਪੜੇ, ਖਾਣਾ ਖਾਣ ਵਾਲੇ। ਮਰੇ ਹੋਏ, ਸੁਤਕ ਵਾਲਾ ਖਾਣਾ, ਪੀਣ ਵਾਲਾ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਦੇਵ, ਪਿਤਰ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਹਰ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਰਖਾ, ਮੱਦ, ਵਿਦਵੈਸ਼, ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ, ਕਾਮ, ਤਮਸ ਵਾਲੇ, ਮਾੜਾ ਆਚਰਣ ਵਾਲੇ, ਹੋਰ ਮਾੜੇ ਦੋਵੇਂ ਜਨਮ ਵਾਲੇ। ਕਈ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ, ਉਹ ਸਭ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਹੋਰ ਕੋਈ ਰਸਤਾ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇ ਨਿਆਂ-ਮਾਰਗ ਤੋਂ ਭਟਕਣ ਵਾਲੇ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਗੋਤ, ਸੰਸਕਾਰ, ਕਲਾ ਵਾਲੇ। ਵੇਦ ਨਾ ਪੜ੍ਹਾਉਣ ਵਾਲੇ, ਪੜ੍ਹਦੇ ਹੋਏ ਵੀ, ਸੁਣਨ ਦੇ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ, ਮਾੜਾ ਆਚਰਣ ਕਰਕੇ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਤਾ ਤੋਂ ਹਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ, ਇੱਕ ਜਾਤੀ ਨਹੀਂ, ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ, ਕਦੇ ਵੀ। ਮਾਨਵ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ, ਇਹ ਪੜ੍ਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਾਸ, ਲਾਕ, ਨਮਕ ਨਾਲ, ਤੁਰੰਤ ਪਤਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤਿੰਨ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ, ਸ਼ੂਦਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੁੱਧ ਵੇਚਣ ਵਾਲਾ। ਗਾਂ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ, ਵਪਾਰੀ, ਕਾਰੀਗਰ, ਕੁਸ਼ੀਲਵ, ਨੌਕਰ, ਵਧੂਸ਼ਿਕਾ, ਉਹ ਸ਼ੂਦਰ ਹਨ, ਮਨੁ ਨੇ ਕਿਹਾ। ਸ਼ੂਦਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸ਼ੂਦਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਸ਼ਤਰੀ ਵੀ ਵਿਪਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਵਿਦਿਆ ਨਾਲ ਵੈਸ਼ ਵੀ।
ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਵਿਵੇਕਵਰ੍ਣਨਮ੍ ਬ੍ਰਹ੍ਮੋਵਾਚ ਵੇਦਾਧ੍ਯਯਨਮਪ੍ਯੇਤਦ੍ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣ੍ਯਂ ਪ੍ਰਤਿਪਦ੍ਯਤੇ । ਵਿਪ੍ਰਵਦ੍ਵੈਸ਼੍ਯਰਾਜਨ੍ਯੌ ਰਾਕ੍ਸ਼ਸਾ ਰਾਵਣਾਦਯਃ । । ੧ ਸ਼੍ਵਾਦਚਾਣ੍ਡਾਲਦਾਸਾਸ਼੍ਚ ਲੁਬ੍ਧਕਾਭੀਰਧੀਵਰਾਃ । ਯੇਨ੍ਯੇऽਪਿ ਵृषਲਾਃ ਕੇਚਿਤ੍ਤੇऽਪਿ ਵੇਦਾਨਧੀਯਤੇ । । ੨ ਯਦਾ ਦੇਸ਼ਾਨ੍ਤਰਂ ਗਤ੍ਵਾ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣ੍ਯਂ ਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਿਯਂ ਸ਼੍ਰਿਤਾਃ । ਵ੍ਯਾਪਾਰਾਕਾਰਭਾਵਾਦ੍ਯੈਰ੍ਵਿਪ੍ਰਤੁਲ੍ਯੈਃ ਪ੍ਰਕਲ੍ਪਿਤੈਃ । । ੩ ਵੇਦਾਨਧੀਤ੍ਯ ਵੇਦੌ ਵਾ ਵੇਦਂ ਵਾਪਿ ਯਥਾਕ੍ਰਮਮ੍ । ਪ੍ਰੋਦ੍ਵਹਨ੍ਤਿ ਸ਼ੁਭਾਂ ਕਨ੍ਯਾਂ ਸ਼ੁਦ੍ਧਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਜਾ ਨਰਾਃ । ।੪ ਅਥਵਾਧੀਤ੍ਯ ਵੇਦਾਂਸ੍ਤੁ ਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਵੈਸ਼੍ਯੈਸ੍ਤੁ੧ ਵਾ ਨਰਾਃ । ਗੌਡਪੂਰ੍ਵਾਂ ਕृਤਾਮੇਯੁਰ੍ਜਾਤਿਂ ਵਾ ਦਾਕ੍ਸ਼ਿਣਾਤ੍ਯਜਾਮ੍ । । ੫ ਅਪਰਿਜ੍ਞਾਤਸ਼ੂਦ੍ਰਤ੍ਵਾਦ੍ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣ੍ਯਂ ਯਾਨ੍ਤਿ ਕਾਮਤਃ । ਤਸ੍ਮਾਨ੍ਨ ਜ੍ਞਾਯਤੇ ਭੇਦੋ ਵੇਦਾਧ੍ਯਾਯਕ੍ਰਿਯਾਕृਤਃ । । ੬ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਕਾਰੈਸ੍ਤਥਾ ਚੋਕ੍ਤਂ ਨ੍ਯਾਯਮਾਰ੍ਗਾਨੁਸਾਰਿਭਿਃ । ਤੇ ਸਾਧੁ ਮਤਮਾਕਰ੍ਣ੍ਯ ਸਨ੍ਤਃ ਸਨ੍ਤਿ ਵਿਮਤ੍ਸਰਾਃ । । ੭ ਆਚਾਰਹੀਨਾਨ੍ਨ ਪੁਨਂਤਿ ਵੇਦਾ ਯਦ੍ਯਪ੍ਯਧੀਤਾਃ ਸਹ षਦ੍ਭਿਰਙ੍ਗੈਃ
ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੀ ਪਛਾਣ ਦਾ ਵਰਣਨ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਵੇਦ ਪੜ੍ਹਨਾ ਹੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣਤਾ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਵਿਪਰਾਂ ਵਾਂਗ ਵੈਸ਼ ਤੇ ਰਾਜਨ, ਰਾਖਸ ਰਾਵਣ ਆਦਿ, ਕੁੱਤੇ, ਚੰਡਾਲ, ਦਾਸ, ਲੁਭੜ, ਅਭੀਰ, ਮਛੀਰੇ, ਹੋਰ ਜੋ ਵ੍ਰਿਸ਼ਲ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਵੇਦ ਪੜ੍ਹਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਦੇਸ਼ ਬਦਲ ਕੇ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਤਾ ਤੇ ਕਸ਼ਤਰੀਤਾ ਲੈ ਲਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਵਪਾਰ ਤੇ ਹੋਰ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ, ਵਿਪਰਾਂ ਵਾਂਗ ਬਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਵੇਦ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਜਾਂ ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ, ਜਾਂ ਵੇਦ ਨੂੰ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ, ਚੰਗੀ ਕੁੜੀ ਦੀ ਵਿਆਹ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਸ਼ੁੱਧ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਜਨਮ ਵਾਲੇ ਮਨੁੱਖ। ਜਾਂ ਵੇਦ ਪੜ੍ਹ ਕੇ, ਕਸ਼ਤਰੀ ਤੇ ਵੈਸ਼ ਵੀ, ਗੌੜ ਜਾਂ ਦੱਖਣੀ ਜਾਤੀ ਲੈ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਅਣਪਛਾਤਾ ਸ਼ੂਦਰ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਤਾ ਲੈ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਇੱਛਾ ਨਾਲ। ਇਸ ਲਈ, ਵੇਦ ਪੜ੍ਹਨ ਤੇ ਕਰਮ ਨਾਲ ਕੋਈ ਭੇਦ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ। ਸ਼ਾਸਤਰਕਾਰਾਂ ਨੇ ਵੀ ਇਹੀ ਕਿਹਾ, ਨਿਆਂ-ਮਾਰਗ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ। ਸੰਤ, ਇਹ ਮਤ ਸੁਣ ਕੇ, ਵਿਦਵੈਸ਼ ਰਹਿਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਆਚਰਣ ਰਹਿਤ, ਵੇਦ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਵੀ, ਛੇ ਅੰਗਾਂ ਸਮੇਤ, ਪਵਿੱਤਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ।
ਸ਼ਿਲ੍ਪਂ ਹਿ ਵੇਦਾਧ੍ਯਯਨਂ ਦ੍ਵਿਜਾਨਾਂ ਵृਤ੍ਤਂ ਸ੍ਮृਤਂ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਲਕ੍ਸ਼ਣਂ ਤੁ । । ੮ ਅਧੀਤ੍ਯ ਚਤੁਰੋ ਵੇਦਾਨ੍ਯਦਿ ਵृਤ੍ਤੇ ਨ ਤਿष੍ਠਤਿ । ਨ ਤੇਨ ਕ੍ਰਿਯਤੇ ਕਾਰ੍ਯਂ ਸ੍ਤ੍ਰੀਰਤ੍ਨੇਨੇਵ षਣ੍ਢਕਃ । । ੯ ਸ਼ਿਖਾਪ੍ਰਣਵਸਂਸ੍ਕਾਰਸਨ੍ਧ੍ਯੋਪਾਸਨਮੇਖਲਾਃ । ਦਣ੍ਡਾਜਿਨਪਵਿਤ੍ਰਾਦ੍ਯਾਃ ਸ਼ੂਦ੍ਰੇष੍ਵਪਿ ਨਿਰਙ੍ਕੁਸ਼ਾਃ । । 1.41.੧੦ ਪ੍ਰਸਙ੍ਗੋऽਪਿ ਹਿ ਸ਼ੂਦ੍ਰਾਣਾਂ ਨ ਸ਼ਕ੍ਯੋ ਵਿਨਿਵਾਰਿਤੁਮ੍ । ਦੇਵੋਤ੍ਤਮਤ੍ਰਯੇਣਾਪਿ ਨਿਵਰ੍ਤਨ੍ਤੇ ਨਰਾਃ ਸ੍ਵਯਮ੍ । । ੧੧ ਤਸ੍ਮਾਨ੍ਨੈਤੇऽਪਿ ਲਕ੍ਸ਼੍ਯਨ੍ਤੇ ਵਿਲਕ੍ਸ਼ਣਤਯਾ੧ ਨृਣਾਮ੍ । ਯਜ੍ਞੋਪਵੀਤਸਂਸ੍ਕਾਰਮੇਖਲਾਚੂਲਿਕਾਦਯਃ । । ੧੨ ਆਭਿਚਾਰਿਕਮਨ੍ਤ੍ਰਾਦ੍ਯੈਰ੍ਦੁਰ੍ਲਭਤ੍ਵਾਦਿਭਾषਣੈਃ । ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਸ੍ਯੈਵ ਸ਼ਕ੍ਤਿਸ਼੍ਚੇਤ੍ਕੇਨਾਸ੍ਯ ਵਿਨਿਹਨ੍ਯਤੇ । । ੧੩ ਤਪਃ ਸਤ੍ਯਾਦਿਮਾਹਾਤ੍ਮ੍ਯਾਦ੍ਦੇਵਤਾਸਮਯਸ੍ਮृਤਿਃ । ਮਨ੍ਤ੍ਰਸ਼ਕ੍ਤਿਰ੍ਨृਣਾਮੇषਾਂ ਸਰ੍ਵੇषਾਮਪਿ ਵਿਦ੍ਯਤੇ । । ੧੪ ਵਞ੍ਚਨਂ ਦੁਰ੍ਵਚਸ੍ਯਾਪਿ ਕ੍ਰਿਯਤੇ ਸਰ੍ਵਮਾਨਵੈਃ । ਸ਼ੂਦ੍ਰਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਯੋਸ੍ਤਸ੍ਮਾਨ੍ਨਾਸ੍ਤਿ ਭੇਦਃ ਕਥਞ੍ਚਨ । । ੧੫ ਸ਼ਾਪਾਨੁਗ੍ਰਹਕਾਰਿਤ੍ਵਂ ਸ਼ਕ੍ਤਿਭੇਦੋ ਨ ਵਿਦ੍ਯਤੇ । ਚੌਰਚਾਟਾਦਿਰਾਜਨ੍ਯਦੁਰ੍ਜਨਾਭਿਹਤੇ ਨृਣਾਮ੍ । । ੧੬ ਆਤ੍ਮਾਦੁਃਖੋਦਯਾਪਾਯਂ ਸ੍ਵੇषੁ ਜਨ੍ਤੁषੁ ਰਕ੍ਸ਼ਣਮ੍ । ਕਰ੍ਤੁਂ ਨ ਪ੍ਰਭਵੇਚ੍ਛੂਦ੍ਰੋ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਸ੍ਤਦ੍ਵਦੇਵ ਹਿ । । ੧੭ ਮਾ ਭੂਦ੍ਯੁਗੇ ਕਲਾਵੇਤਦ੍ਦੇਸ਼ੇ ਚਾਕਾਰ੍ਯਕृਦ੍ਦ੍ਵਿਜੇ । ਸ੍ਯਾਦਨ੍ਯਦੇਸ਼ਕਾਲਾਦੌ ਦ੍ਵਿਜਾਨਾਮਤਿਸ਼ਾਯਿਨਾਮ੍ । । ੧੮ ਸ਼ਾਪਾਨੁਗ੍ਰਹਸਾਮਰ੍ਥ੍ਯਮਨ੍ਯਦ੍ਵਾਧ੍ਯਾਤ੍ਮਗੋਚਰਮ੍ । ਬ੍ਰਹ੍ਮਸਾਧਨਮੇਤਦ੍ਧਿ ਲਿਙ੍ਗਂ ਕੇਚਿਤ੍ਪ੍ਰਚਕ੍ਸ਼ਤੇ । । ੧੯ ਸਂਸਾਰਾਰਕ੍ਤਚੇਤਸ੍ਕਾ ਮੋਹਾਨ੍ਧਤਮਸਾਵृਤਾਃ । ਪਤਨ੍ਤ੍ਯੁਨ੍ਮਾਰ੍ਗਗਰ੍ਤੇषੁ ਪ੍ਰਤ੍ਯਗ੍ਨਿ ਸ਼ਲਭਾ ਯਥਾ । । 1.41.੨੦ ਜਾਤਿਧਰ੍ਮਃ ਸ੍ਵਯਂ ਕਿਞ੍ਜਿਦ੍ਵਿਸ਼ੇषਃ ਸ਼੍ਰੁਤਿਸਙ੍ਗਮਾਤ੍ । ਅਸਿਦ੍ਧਃ ਸ਼ੂਦ੍ਰਜਾਤੀਨਾਂ ਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧੋ ਵਿਪ੍ਰਜਾਤਿषੁ । । ੨੧ ਸਂਸ੍ਕਾਰੋ ਯੋਨਿਸਾਧ੍ਯੋ ਵਾ ਸਾਮਗ੍ਰੀ ਪ੍ਰਭਵੋऽਥ ਵਾ । ਸ਼ੂਦ੍ਰੇਭ੍ਯੋऽਤਿਸ਼ਯਂ ਧਤ੍ਤੇ ਯਃ ਸਾਧਾਰਣਤਾਗੁਣਃ । । ੨੨ ਵਿਪ੍ਰਾਣਾਂ ਪਞ੍ਚਧਾ ਭੇਦਃ ਕਲ੍ਪਨੀਯਸ੍ਤੁ ਪਣ੍ਡਿਤੈਃ । ਨ ਜਾਤਿਜਸ੍ਤ੍ਰਯੀਜੋ ਵਾ ਵਿਸ਼ੇषੋ ਯੁਕ੍ਤਿਬਾਧਕਾਤ੍ । । ਕ੍ਰਮਾਕ੍ਰਮਕ੍ਰਿਯਾਃ ਸਨ੍ਤਿ ਨ ਸਨਾਤਨਵਸ੍ਤੁਨਃ । । ੨੩ ਨਿਤ੍ਯੋ ਨ ਹੇਤੁਰ੍ਵਿਗਤਕ੍ਰਿਯਤ੍ਵਾਦ੍ਧੇਤੁਰ੍ਭਵੇਦ੍ਵੇਦਵਿਸ਼ੇषਤਃ ਸਃ । ਸ ਤਤ੍ਸਮਸ੍ਤਤ੍ਪ੍ਰਤਿਸਨ੍ਨਿਧਾਨਾਤ੍ਕਾਲਾਤ੍ਯਯੇਕ੍ਸ਼ਿਤ੍ਵਮਯੁਕ੍ਤਮੇਵ । । ੨੪ ਸ੍ਵਾਨ੍ਤਃ ਸ਼ਰੀਰਵृਤ੍ਤਿਸ੍ਥਃ ਸ਼੍ਰੁਤਿਯੋਗਾਦੁਦੇਤਿ ਯਃ । ਸੋऽਨਨ੍ਯਵੇਦਵਿਜ੍ਞਾਤਸ੍ਵਭਾਵੋऽਨ੍ਯੈਰ੍ਨ ਗਮ੍ਯਤੇ । ੨੫ ਵਿਸ਼ਿष੍ਟਾਧੀਤਿਧਰ੍ਮਤ੍ਵੇ ਕृਤ੍ਰਿਮਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਸਙ੍ਗਤਿਃ । ਯਸ੍ਯਾਸ੍ਯਤਿਸ਼ਯਸ੍ਤਸ੍ਯ ਨਾਨ੍ਯੋ ਨਾਸ਼੍ਰਯਤੇ ਯਦਿ । । ੨੬ ਦृਸ਼੍ਯਸ੍ਵਭਾਵਂ ਕਿਮਭੀष੍ਟਮੇਤਦ੍ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣ੍ਯਮਾਹੋਸ੍ਵਿਦਦृष੍ਟਰੂਪਮ੍ । ਸਰ੍ਵੈਃ ਪ੍ਰਤੀਯੇਤ ਹਿ ਦृਸ਼੍ਯਰੂਪਂ ਤਤੋऽਨ੍ਯਥਾਵਦ੍ਗਤਿਰੇਵ ਨ ਸ੍ਯਾਤ੍ । । ੨੭ ਸਾਮਗ੍ਰ੍ਯਭਾਵਾਤ੍ਪਰਮਂ ਵਿਸ਼ੇषਂ ਭੂਦੇਵਗਾਤ੍ਰਸ੍ਥਮਭੂਮਿਦੇਵਾਃ । ਸ੍ਮਰਨ੍ਤਿ ਤੇਨਾਤ੍ਮਨਿ ਪੁਣ੍ਯਪਾਪਂ ਯਥਾ ਤਥੇਤ੍ਯੇਤਦਯੁਕ੍ਤਮੁਕ੍ਤਮ੍ । । ੨੮ ਸਾਮਗ੍ਰ੍ਯਨੁष੍ਠਾਨਗੁਣੈਃ ਸਮਗ੍ਰਾਃ ਸ਼ੂਦ੍ਰਾ ਯਤਃ ਸਨ੍ਤਿ ਸਮਾ ਦ੍ਵਿਜਾਨਾਮ੍ । ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਵਿਸ਼ੇषੋ ਦ੍ਵਿਜਸ਼ੂਦ੍ਰਨਾਮ੍ਨੋਰ੍ਨਾਧ੍ਯਾਤ੍ਮਿਕੋ ਬਾਹ੍ਯਨਿਮਿਤ੍ਤਕੋ ਵਾ । । ੨੯ ਸਂਸ੍ਕਾਰਤਃ ਸੋऽਤਿਸ਼ਯੋ ਯਦਿ ਸ੍ਯਾਤ੍ਸਰ੍ਵਸ੍ਯ ਪੁਂਸੋऽਸ੍ਤ੍ਯਤਿਸਂਸ੍ਕृਤਸ੍ਯ । ਯਃ ਸਂਸ੍ਕृਤੋ ਵਿਪ੍ਰਗਣਪ੍ਰਧਾਨੋ ਵ੍ਯਾਸਾਦਿਕੈਸ੍ਤੇਨ ਨ ਤਸ੍ਯ ਸਾਮ੍ਯਮ੍
ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਸ਼ਿਲਪ ਅਤੇ ਵੇਦਾਂ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਦੁਜਿਆਂ ਲਈ ਵੀ ਉੱਚ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੀ ਪਛਾਣ ਤਾਂ ਚੰਗੇ ਆਚਰਨ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਚਾਰ ਵੇਦ ਪੜ੍ਹ ਲੈਵੇ, ਪਰ ਆਚਰਨ ਠੀਕ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕਿਸੇ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ, ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਅਰਥਹੀਣ ਰਤਨ ਵਾਲੀ ਔਰਤ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਚੋਟੀ, ਉਚਾਰਣ, ਸੰਸਕਾਰ, ਸੰਧਿਆ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ, ਜਨੈਊ, ਦੰਡ, ਚਮੜਾ, ਪਵਿੱਤਰ ਆਦਿ ਹਨ, ਉਹ ਇਹ ਗੁਣ ਸ਼ੂਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸ਼ੂਦਰਾਂ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਰੋਕਣਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਤਿੰਨ ਉੱਚ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰੀਏ, ਪਰ ਲੋਕ ਖੁਦ ਹੀ ਵਾਪਸ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਚਿੰਨ੍ਹ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਖਰੇ ਨਹੀਂ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ, ਜਨੈਊ, ਸੰਸਕਾਰ, ਜਨੈਊ, ਕਮਰਬੰਦ ਆਦਿ। ਜਾਦੂਈ ਮੰਤਰਾਂ, ਅਜੀਬ ਭਾਸ਼ਾ ਆਦਿ ਨਾਲ, ਜੇਕਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਰੋਕਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਤਪ, ਸਚਾਈ ਆਦਿ ਦੀ ਮਹੱਤਾ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਯਾਦ, ਮੰਤਰ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ, ਇਹ ਸਭ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਧੋਖਾ, ਮਾੜੀ ਬੋਲਚਾਲ, ਇਹ ਸਭ ਮਨੁੱਖ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਸ਼ੂਦਰ ਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ। ਸ਼ਾਪ ਤੇ ਅਨੁਗ੍ਰਹ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕੋਈ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ, ਚੋਰ, ਠੱਗ, ਰਾਜਨ, ਮਾੜੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਹਮਲੇ ਨਾਲ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਦੁੱਖ ਤੇ ਸੁਖ, ਆਪਣੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ, ਇਹ ਸ਼ੂਦਰ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ, ਜਾਂ ਇਸ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ, ਜੇਕਰ ਦੁਜਾ ਮਾੜਾ ਕੰਮ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਹੋਰ ਦੇਸ਼ ਤੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ, ਉੱਚ ਦੁਜਿਆਂ ਨੂੰ ਵੱਧ ਮੰਨਿਆ ਜਾਵੇ। ਸ਼ਾਪ ਤੇ ਅਨੁਗ੍ਰਹ ਦੀ ਸਮਰਥਾ, ਹੋਰ ਆਤਮਕ ਗੁਣ, ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਸਾਧਨਾ, ਇਹ ਚਿੰਨ੍ਹ ਕੁਝ ਲੋਕ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਰੰਗ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ, ਮੋਹ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ, ਗਲਤ ਰਾਹ 'ਤੇ ਪੈਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ 'ਚ ਪਤੰਗੇ। ਜਾਤੀ ਤੇ ਧਰਮ, ਕੁਝ ਵੱਖਰਾ, ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਨਾਲ, ਸ਼ੂਦਰਾਂ ਦੀ ਜਾਤੀ ਵਿੱਚ ਸਾਬਤ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਜਾਤੀ ਵਿੱਚ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੰਸਕਾਰ, ਜਨਮ, ਜਾਂ ਹੋਰ ਸਮੱਗਰੀ, ਜੇਕਰ ਸ਼ੂਦਰਾਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਆਮ ਗੁਣ ਹੈ। ਪੰਡਿਤਾਂ ਨੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਪੰਜ ਵੱਖਰੀਆਂ ਬਣਾਵਾਂ ਮੰਨੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਜਾਤੀ ਜਾਂ ਤਿੰਨ ਵੇਦਾਂ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਨਾਲ ਕੋਈ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ, ਤਰਕ ਦੇ ਅਧਾਰ 'ਤੇ। ਕ੍ਰਮ ਤੇ ਅਕ੍ਰਮ ਕਰਮ ਹਨ, ਪਰ ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼ ਨਹੀਂ। ਨਿੱਤ, ਕੋਈ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ, ਕਰਮ ਰਹਿਤ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਵੱਖਰੇ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਕਾਰਨ ਬਣ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਸਭ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਤੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਬਦਲਾਅ ਨਾਲ, ਇਹ ਵੱਖਰਾ ਠੀਕ ਨਹੀਂ। ਆਪਣੇ ਮਨ, ਸਰੀਰ, ਆਚਰਨ ਵਿੱਚ, ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਦੇ ਜੋੜ ਨਾਲ, ਜੋ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਹੋਰ ਵੇਦਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ। ਵੱਖਰੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਤੇ ਧਰਮ ਹੋਣ ਤੇ, ਕ੍ਰਿਤ੍ਰਿਮ ਬ੍ਰਹਮ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਵੱਧ ਹੈ, ਉਹ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਆਸਰਾ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ। ਦਿੱਖੀ ਚੀਜ਼, ਕੀ ਇਹੀ ਚਾਹੀਦਾ ਬ੍ਰਾਹਮਣਪਣ ਹੈ ਜਾਂ ਅਦਿੱਖੀ ਰੂਪ? ਸਭ ਨੂੰ ਦਿੱਖੀ ਚੀਜ਼ ਹੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੋਰ ਰਾਹ ਨਹੀਂ। ਸਮੱਗਰੀ ਦੀ ਕਮੀ ਕਰਕੇ, ਵੱਖਰਾ ਗੁਣ, ਭੂਦੇਵਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ, ਭੂਮੀ ਦੇਵਾਂ ਨੇ ਯਾਦ ਕੀਤਾ, ਇਸ ਲਈ ਆਤਮ ਵਿੱਚ ਪਾਪ ਤੇ ਪੁੰਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਠੀਕ ਨਹੀਂ। ਸਮੱਗਰੀ ਤੇ ਕਰਮ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ, ਸ਼ੂਦਰਾਂ ਵੀ ਦੁਜਿਆਂ ਵਾਂਗ ਪੂਰੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਦੁਜਾ ਤੇ ਸ਼ੂਦਰ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਆਤਮਕ ਜਾਂ ਬਾਹਰੀ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ। ਜੇਕਰ ਸੰਸਕਾਰ ਨਾਲ ਵੱਧ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਹਰ ਮਨੁੱਖ ਵਿੱਚ ਵੱਧ ਸੰਸਕਾਰ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਸੰਸਕਾਰ ਵਾਲਾ, ਵੱਧ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਵਿੱਚ, ਵਿਆਸ ਆਦਿ ਨੇ ਮੰਨਿਆ, ਉਸ ਨਾਲ ਹੋਰ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਨਹੀਂ।
ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਸਂਸ੍ਕਾਰਵਿਵੇਕਵਰ੍ਣਨਮ੍ ਬ੍ਰਹ੍ਮੋਵਾਚ ਅਪਰੈਸ਼੍ਚ ਸਦਾਚਾਰਯੋਗਯੁਕ੍ਤੈਰ੍ਮਨੀषਿਭਿਃ । ਯਦਕਾਰਿ ਮਹਾਸਤ੍ਤ੍ਵੈਃ ਸੁਭਾषਿਤਮਿਦਂ ਸ਼ृਣੁ । । ੧ ਬਹੁਵਨਸ੍ਪਤਿਸ਼ਙ੍ਖਪਿਪੀਲਿਕਾਭ੍ਰਮਰਵਾਰਣਜਾਤਿਮੁਦਾਹਰਨ੍। ਗਤਿषੁ ਕਰ੍ਮਮਿਤੋ ਨਟਵਤ੍ਸਦਾ ਭ੍ਰਮਤਿ ਜਨ੍ਤੁਰਲਬ੍ਧਸੁਦਰ੍ਸ਼ਨਃ । । ੨ ਰੂਪੈਸ਼੍ਵਰ੍ਯਜ੍ਞਾਨਕੁਲੈਰ੍ਵਿਭਵੈਰ੍ਵਰ੍ਮਿਤੋ ਭੂਤ੍ਵਾ ਧਰ੍ਮਪਥਂ ਚੇਦ੍ਵਿਜਹਾਸਿ । ਨ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯੇ ਵ੍ਰਜਨ੍ਭੁਵਨਾਨਿ ਤ੍ਵਮਟਿष੍ਯਂਸ੍ਤਸ੍ਮਾਦਭਿਭਸ੍ਮੀਭੂਤੇ ਮਦ ਆਤ੍ਮਨਃ । । ੩ ਜਾਤਿਕੁਲਰੂਪਵਯੋਵਰ੍ਣਾਨੇਕਸ਼੍ਰੁਤਮਦਾਨ੍ਧਾਃ ਕ੍ਲੀਬਾਃ । ਪਰਤ੍ਰ ਚੇਹ ਚ ਹਿਤਮਪ੍ਯਰ੍ਥਂ ਨ ਪਸ਼੍ਯਨ੍ਤਿ । ।੪ ਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾ ਭਵਪਰਿਵਰ੍ਤੇ ਜਾਤੀਨਾਂ ਕੋਟਿਸ਼ਤਸਹਸ੍ਰੇषੁ । ਹੀਨੋਤ੍ਤਮਮਧ੍ਯਤ੍ਵਂ ਕੋ ਜਾਤਿਮਦਂ ਬੁਧਃ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍ । । ੫ ਨੈਕਾਞ੍ਜਾਤਿਵਿਸ਼ੇषਾਨਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਨਿਵृਤ੍ਤਿਪੂਰ੍ਵਕਾਨ੍ਸਰ੍ਵਾਨ੍ । ਕਰ੍ਮਵਸ਼ਾਦ੍ਗਚ੍ਛਤ੍ਯਤ੍ਰ ਕਸ੍ਯੈਕਾ ਸ਼ਾਸ਼੍ਵਤੀ ਜਾਤਿਃ । । ੬ ਵਿਦ੍ਵਤ੍ਸਦਸਿ ਯੋऽਪ੍ਯਾਹ ਸਂਸ੍ਕਾਰਾਦ੍ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣੋ ਭਵਨ੍ । ਨ੍ਯਾਯਜ੍ਞੈਃ੧ ਸ ਨਿਰਾਕਾਰ੍ਯੋ ਵਾਕ੍ਯੈਰ੍ਨ੍ਯਾਯਾਨੁਸਾਰਿਭਿਃ । । ੭ ਗਰ੍ਭਾਧਾਨਂ ਪੁਂਸਵਨਂ ਸੀਮਨ੍ਤੋਨ੍ਨਯਨਂ ਤਥਾ । ਜਾਤਕਰ੍ਮ ਨਾਮਕਰ੍ਮ ਤਥਾਨ੍ਨਪ੍ਰਾਸ਼ਨਂ ਚ ਵੈ । । ੮ ਚੂਡੋਪਨਯਨਂ ਚਾਸ੍ਯ ਵ੍ਰਤਾਦੇਸ਼ਸ੍ਤਥੈਵ ਚ । ਸਮਾਵਰ੍ਤਨਮਪ੍ਯਨ੍ਯਤ੍ਪਾਣਿਗ੍ਰਹਣਮੇਵ ਚ । । ੯ ਇਤ੍ਯੇਵਮਾਦਿਸਂਸ੍ਕਾਰਵਿਧਾਨੈਰ੍ਯੇऽਤਿਸਂਸ੍ਕृਤਾਃ । ਤ ਏਵ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਾ ਯੇषਾਂ ਨੈਰਨ੍ਤਰ੍ਯੇਣ੨ ਕਾਮਨਾਃ । । 1.42.੧੦ ਯਸ੍ਮਾਦ੍ਵੈ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਾ ਜਾਤਾ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣੈਃ ਕृਤਸਂਸ੍ਕृਤੈਃ । ਨਾਯੁਃ ਸ਼ਕ੍ਤਿਰ੍ਹਿ ਕਾਨ੍ਤ੍ਯਾਦਿਵਿਸ਼ੇषੋ ਵਿਦ੍ਯਤੇ ਸ੍ਫੁਟਃ । । ੧੧ ਤੌ ਵਾ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਗਾਤ੍ਰੋਤ੍ਥੌ ਸਂਸ੍ਕृਤਾਸਂਸ੍ਕृਤੌ ਨਰੌ । ਇष੍ਟਾਨਿष੍ਟਾਪ੍ਤ੍ਯਨਾਪ੍ਤਿਭ੍ਯਾਂ ਨ ਭਿਦ੍ਯੇਤੇ ਪਰਸ੍ਪਰਮ੍ । । ੧੨ ਜ੍ਞਾਨਾਧ੍ਯਯਨਮੀਮਾਂਸਾ ਨਿਯਮੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਨਿਗ੍ਰਹੈਃ । ਵਿਨਾ ਸਂਸ੍ਕਾਰਯੋਗੇऽਪਿ ਪੁਂਸਃ ਸ਼ੂਦ੍ਰਾਨ੍ਨ ਭਿਨ੍ਨਤਾ । । ੧੩ ਸਂਸ੍ਕਾਰਃ ਕ੍ਰਿਯਮਾਣਸ਼੍ਚ ਨ ਸ਼ੂਦ੍ਰੇ ਚ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ । ਸਂਸ੍ਕृਤਾਙ੍ਗਸ਼੍ਚ੧ ਪਾਪੇਭ੍ਯੋ ਨ ਪਸ਼੍ਯਤਿ ਨਿਵਰ੍ਤਤੇ । । ੧੪ ਵਿਲਾਸਿਨੀਭੁਜਂਗਾਦਿਜਨਵਨ੍ਮਦਵਿਹ੍ਵਲਾਃ । ਵ੍ਯਾਮੁਹ੍ਯਨ੍ਤਿ ਸਦਾਚਾਰਾਦ੍ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਤ੍ਵਾਤ੍ਪਤਨ੍ਤਿ੩ ਚ । । ੧੫ ਸਂਸ੍ਕृਤੋऽਪਿ ਦੁਰਾਚਾਰੋ ਨਰਕਂ ਯਾਤਿ ਮਾਨਵਃ । ਨਿਃਸਂਸ੍ਕਾਰਃ ਸਦਾਚਾਰੋ ਭਵੇਦ੍ਵਿਪ੍ਰੋਤ੍ਤਮਃ ਸਦਾ । । ੧੬ ਮਨ੍ਤ੍ਰਪੂਤਾਤ੍ਮਸਂਸ੍ਕਾਰਯੁਕ੍ਤੋऽਪਿ ਪ੍ਲਵਤੇ ਨ ਤੁ । ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣ੍ਯਾਦਵਿਕਲ੍ਪਂ ਸ ਪਸ਼੍ਚਾਦ੍ਦੁਸ਼੍ਚਰਿਤੋ ਨਰਃ । । ੧੭ ਸਾਮਰ੍ਥ੍ਯਾਤ੍ਪਤਨਂ ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣ੍ਯਾਨ੍ਮੁਚ੍ਯਤੇ ਧ੍ਰੁਵਮ੍ । ਦੁਰਨੁष੍ਠਾਨਸਕ੍ਤਾਨਾਂ ਪੁਂਸਾਂ ਪੁਰੁषਪੁਙ੍ਗਵੈਃ । । ੧੮ ਕਿਂ ਕ੍ਵਚਿਦ੍ਦृष੍ਟਮੇਵੈਤਤ੍ਕਿਂ ਵਾ ਸ੍ਪਰ੍ਧਾਵਿਦਤ੍ਯਯਮ੍ । ਤੁਲ੍ਯਮੁਤ੍ਸਹਸੇ ਕਰ੍ਤੁਮਪ੍ਯਦृष੍ਟਂ ਤਦਾ ਵਦ । । ੧੯ ਆਚਾਰਮਨੁष੍ਠਿਨ੍ਤੋ ਵ੍ਯਾਸਾਦਿਮੁਨਿਸਤ੍ਤਮਾਃ । ਗਰ੍ਭਾਧਾਨਾਦਿਸਂਸ੍ਕਾਰਕਲਾਪਰਹਿਤਾਃ ਸ੍ਫੁਟਮ੍ । । 1.42.੨੦ ਵਿਪ੍ਰੋਤ੍ਤਮਾਃ ਸ਼੍ਰਿਯਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਾਃ ਸਰ੍ਵਲੋਕਨਮਸ੍ਕृਤਾਃ । ਬਹਵਃ ਕਥ੍ਯਮਾਨਾ ਯੇ ਕਤਿਚਿਤ੍ਤਾਨ੍ਨਿਬੋਧਤ । । ੨੧ ਜਾਤੋ ਵ੍ਯਾਸਸ੍ਤੁ ਕੈਵਰ੍ਤ੍ਯਾਃ ਸ਼੍ਵਪਾਕ੍ਯਾਸ਼੍ਚ ਪਰਾਸ਼ਰਃ । ਸ਼ੁਕ੍ਯਾਃ ਸ਼ੁਕਃ ਕਣਾਦਾਖ੍ਯਸ੍ਤਥੋਲੂਕ੍ਯਾਃ ਸੁਤੋऽਭਵਤ੍ । । ੨੨ ਮृਗੀਜੋਥਰ੍षਸ਼ृਙ੍ਗੋਪਿ ਵਸ਼ਿष੍ਠੋ ਗਣਿਕਾਤ੍ਮਜਃ । ਮਨ੍ਦਪਾਲੋ੪ ਮੁਨਿਸ਼੍ਰੇष੍ਠੋ ਨਾਵਿਕਾਪਤ੍ਯਮੁਚ੍ਯਤੇ
ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਚੰਗੇ ਆਚਰਨ ਵਾਲੇ, ਗਿਆਨਵਾਨ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਜੋ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਸੁਣੋ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਰੁੱਖ, ਘੋਂਗਾ, ਚੀਟੀ, ਭੌਰਾ, ਹਾਥੀ ਆਦਿ ਜਾਤੀਆਂ ਦੀ ਮਿਸਾਲ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਜੀਵ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਅਧਾਰ 'ਤੇ, ਨਟ ਵਾਂਗ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਭਟਕਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੱਚਾ ਰਾਹ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ਰੂਪ, ਦੌਲਤ, ਗਿਆਨ, ਕੁਲ, ਵੱਖਰੇ ਹੋਣ ਤੇ, ਜੇਕਰ ਧਰਮ ਦਾ ਰਾਹ ਛੱਡ ਦਿੰਦੇ, ਤਾਂ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਭਟਕਦੇ ਰਹਿੰਦੇ, ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਹਾਂਗਾ। ਜਾਤੀ, ਕੁਲ, ਰੂਪ, ਉਮਰ, ਰੰਗ, ਵਧੇਰੇ ਪੜ੍ਹਾਈ, ਮੱਦ ਵਿਚ ਡੁੱਬੇ, ਨਰ-ਨਾਰੀ, ਪਰਲੋਕ ਤੇ ਇਥੇ, ਚੰਗਾ-ਮਾੜਾ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦੇ। ਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਬਦਲਾਅ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ, ਲੱਖਾਂ ਜਾਤੀਆਂ ਵਿੱਚ, ਹੇਠਾਂ-ਉੱਪਰ-ਮੱਧ, ਗਿਆਨਵਾਨ ਕਦੇ ਜਾਤੀ ਦਾ ਮੱਦ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੇ ਰੋਕਣ ਨਾਲ, ਵੱਖਰੀਆਂ ਜਾਤੀਆਂ, ਸਭ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਅਧਾਰ 'ਤੇ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ, ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਜਾਤੀ ਦੀ ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਵਿਦਵਾਨ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੰਸਕਾਰ ਨਾਲ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਤਰਕ ਨਾਲ, ਨਿਆਇਕ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ, ਰੱਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗਰਭਾਧਾਨ, ਪੁੰਸਵਨ, ਸੀਮੰਤੋਨਯਨ, ਜਨਮ ਕਰਮ, ਨਾਮ ਕਰਮ, ਅੰਨ ਪ੍ਰਾਸ਼ਨ, ਚੂੜਾ, ਜਨੈਊ, ਵਰਤ, ਸਮਾਵਰਤਨ, ਪਾਣੀ ਗ੍ਰਹਣ, ਇਹ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਨਾਲ, ਜੋ ਵੱਧ ਸੰਸਕਾਰ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਉਹੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕਾਮਨਾ ਸਦਾ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸੰਸਕਾਰ ਕੀਤੇ, ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਉਮਰ, ਸ਼ਕਤੀ, ਚਮਕ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ। ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ, ਸੰਸਕਾਰ ਤੇ ਬਿਨਾ ਸੰਸਕਾਰ ਵਾਲੇ, ਚੰਗਾ-ਮਾੜਾ ਮਿਲਣ ਤੇ, ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ। ਗਿਆਨ, ਪੜ੍ਹਾਈ, ਵਿਚਾਰ, ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੀ ਰੋਕ, ਸੰਸਕਾਰ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਵੀ, ਮਨੁੱਖ ਵਿੱਚ, ਸ਼ੂਦਰਾਂ ਤੋਂ ਕੋਈ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ। ਸੰਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਪਰ ਸ਼ੂਦਰ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਚਲਦਾ, ਸੰਸਕਾਰ ਵਾਲਾ, ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਦੂਰ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। ਵਿਲਾਸੀ, ਸੱਪ, ਜੰਗਲੀ ਜਾਤੀਆਂ, ਮੱਦ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ, ਚੰਗੇ ਆਚਰਨ ਤੋਂ ਭਟਕ ਜਾਂਦੇ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਪਣ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਜਾਂਦੇ। ਸੰਸਕਾਰ ਵਾਲਾ, ਪਰ ਮਾੜਾ ਆਚਰਨ, ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦਾ, ਬਿਨਾ ਸੰਸਕਾਰ, ਚੰਗਾ ਆਚਰਨ ਵਾਲਾ, ਸਦਾ ਉੱਚ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਬਣ ਜਾਂਦਾ। ਮੰਤਰ ਪਵਿੱਤਰ, ਆਤਮ ਸੰਸਕਾਰ ਵਾਲਾ, ਉੱਤਰਨ ਜਾਂਦਾ, ਪਰ ਮਾੜਾ ਆਚਰਨ ਵਾਲਾ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਪਣ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ। ਸਮਰਥਾ ਨਾਲ ਡਿੱਗਣ ਕਰਕੇ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਪਣ ਤੋਂ ਹਟ ਜਾਂਦਾ, ਮਾੜਾ ਆਚਰਨ ਵਾਲੇ, ਉੱਚ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੁਆਰਾ। ਕਦੇ-ਕਦੇ ਇਹ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਕਦੇ-ਕਦੇ ਸਪਰਧਾ ਜਾਂ ਵਿਅਕਤੀਗਤ, ਤੁਸੀਂ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ, ਤਾਂ ਦੱਸੋ। ਆਚਰਨ ਅਨੁਸਾਰ, ਵਿਆਸ ਆਦਿ ਉੱਚ ਮੁਨੀ, ਗਰਭਾਧਾਨ ਆਦਿ ਸੰਸਕਾਰ ਤੋਂ ਬਿਨਾ, ਸਪਸ਼ਟ। ਉੱਚ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਦੌਲਤ ਪ੍ਰਾਪਤ, ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸਤਿਕਾਰ, ਬਹੁਤ ਹਨ, ਕੁਝ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣੋ। ਵਿਆਸ ਕੈਵਰਤੀ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ, ਪਰਾਸ਼ਰ ਸ਼ਵਪਾਕੀ ਤੋਂ, ਸ਼ੁਕਾ ਸ਼ੁਕ ਤੋਂ, ਕਣਾਦ ਉਲੂਕੀ ਤੋਂ, ਮ੍ਰਿਗੀ ਤੋਂ ਰਿਸ਼ਿ ਸ਼੍ਰਿੰਗ, ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ ਗਣਿਕਾ ਤੋਂ, ਮੰਡਪਾਲੋ ਨਾਵਿਕਾ ਤੋਂ।
੨੩ ਮਾਣ੍ਡਵ੍ਯੋ ਮੁਨਿਰਾਜਸ੍ਤੁ ਮਣ੍ਡੂਕੀਗਰ੍ਭਸਮ੍ਭਵਃ । ਬਹਵੋऽਨ੍ਯੇऽਪਿ ਵਿਪ੍ਰਤ੍ਵਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਾ ਯੇ ਪੂਰ੍ਵਵਦ੍ਦ੍ਵਿਜਾਃ । । ੨੪ ਯਚ੍ਚੈਤਚ੍ਚਾਰੁਚਰਿਤੈਰਰ੍ਚ੍ਯਮੁਚ੍ਚਰਿਤਂ ਵਚਃ । ਤਦ੍ਵਿਚਾਰ੍ਯਾਚਰਨ੍ਨੁਚ੍ਚੈਰਾਚਾਰੋਪਚਿਤਦ੍ਯੁਤਿਃ । । ੨੫ ਹਰਿਣੀਗਰ੍ਭਸਮ੍ਭੂਤ ऋष੍ਯਸ਼ृਙ੍ਗੋ ਮਹਾਮੁਨਿਃ । ਤਪਸਾ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣੋ ਜਾਤਃ ਸਂਸ੍ਕਾਰਸ੍ਤੇਨ ਕਾਰਣਮ੍ । । ੨੬ ਸ਼੍ਵਪਾਕੀਗਰ੍ਭਸਮ੍ਭੂਤਃ ਪਿਤਾ ਵ੍ਯਾਸਸ੍ਯ ਪਾਰ੍ਥਿਵ । ਤਪਸਾ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣੋ ਜਾਤਃ ਸਂਸ੍ਕਾਰਸ੍ਤੇਨ ਕਾਰਣਮ੍ । । ੨੭ ਉਲੂਕੀਗਰ੍ਭਸਮ੍ਭੂਤਃ ਕਣਾਦਾਖ੍ਯੋ ਮਹਾਮੁਨਿਃ । ਤਪਸਾ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣੋ ਜਾਤਃ ਸਂਸ੍ਕਾਰਸ੍ਤੇਨ ਕਾਰਣਮ੍ । । ੨੮ ਗਣਿਕਾਗਰ੍ਭਸਮ੍ਭੂਤੋ ਵਸ਼ਿष੍ਠਸ਼੍ਚ ਮਹਾਮੁਨਿਃ । ਤਪਸਾ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣੋ ਜਾਤਃ ਸਂਸ੍ਕਾਰਸ੍ਤੇਨ ਕਾਰਣਮ੍ । । ੨੯ ਨਾਵਿਕਾਗਰ੍ਭਸਮ੍ਭੂਤੋ ਮਨ੍ਦਪਾਲੋ ਮਹਾਮੁਨਿਃ । ਤਪਸਾ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣੋ ਜਾਤਃ ਸਂਸ੍ਕਾਰਸ੍ਤੇਨ ਕਾਰਣਮ੍ । । 1.42.੩੦ ਵੇਦਤਨ੍ਤ੍ਰਜਸਂਸ੍ਕਾਰਕਲਾਪਨਿਪੁਣੈਰਪਿ । ਵਿਦ੍ਯਾਤਪੋਧਨਬਲਾਦੁਤ੍ਕृष੍ਟਂ ਲਭ੍ਯਤੇ ਫਲਮ੍ । ੩੧ ਲਬ੍ਧਸਂਸ੍ਕਾਰਦੇਹਾਸ਼੍ਚ ਮਹਾਪਾਤਕਿਨੋ ਨਰਾਃ । ਯਸ੍ਮਾਨ੍ਨਿਵਰ੍ਤਤੇ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਸਾਙ੍ਕੇਤਿਕਂ ਵਿਦੁਃ । । ੩੨ ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਭਵਿष੍ਯੇ ਮਹਾਪੁਰਾਣੇ ਸ਼ਤਾਰ੍ਧਸਾਹਸ੍ਰ੍ਯਾਂ ਸਂਹਿਤਾਯਾਂ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮੇ ਪਰ੍ਵਣਿ षष੍ਠੀਕਲ੍ਪੇ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਸਂਸ੍ਕਾਰਵਿਵੇਕਵਰ੍ਣਨਂ ਨਾਮ ਦ੍ਵਾਚਤ੍ਵਾਰਿਂਸ਼ੋऽਧ੍ਯਾਯਃ
ਮਾਂਡਵਿਆ ਮੁਨੀ, ਜੋ ਮੰਡੂਕੀ ਦੇ ਗਰਭ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ, ਹੋਰ ਵੀ ਬਹੁਤ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੁਰਾਣੇ ਦੁਜਿਆਂ ਵਾਂਗ ਬ੍ਰਾਹਮਣਪਣ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਜਿਹੜਾ ਚੰਗਾ ਆਚਰਨ, ਉੱਚ ਬਚਨ, ਸੋਚ ਕੇ, ਉੱਚ ਆਚਰਨ ਨਾਲ, ਚਮਕ ਵੱਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹਰੀਣੀ ਦੇ ਗਰਭ ਤੋਂ ਰਿਸ਼ਿ ਸ਼੍ਰਿੰਗ, ਵੱਡਾ ਮੁਨੀ, ਤਪ ਨਾਲ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਬਣਿਆ, ਸੰਸਕਾਰ ਹੀ ਕਾਰਨ। ਸ਼ਵਪਾਕੀ ਦੇ ਗਰਭ ਤੋਂ ਵਿਆਸ ਦਾ ਪਿਤਾ, ਤਪ ਨਾਲ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਬਣਿਆ, ਸੰਸਕਾਰ ਹੀ ਕਾਰਨ। ਉਲੂਕੀ ਦੇ ਗਰਭ ਤੋਂ ਕਣਾਦ, ਵੱਡਾ ਮੁਨੀ, ਤਪ ਨਾਲ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਬਣਿਆ, ਸੰਸਕਾਰ ਹੀ ਕਾਰਨ। ਗਣਿਕਾ ਦੇ ਗਰਭ ਤੋਂ ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ, ਵੱਡਾ ਮੁਨੀ, ਤਪ ਨਾਲ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਬਣਿਆ, ਸੰਸਕਾਰ ਹੀ ਕਾਰਨ। ਨਾਵਿਕਾ ਦੇ ਗਰਭ ਤੋਂ ਮੰਡਪਾਲੋ, ਵੱਡਾ ਮੁਨੀ, ਤਪ ਨਾਲ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਬਣਿਆ, ਸੰਸਕਾਰ ਹੀ ਕਾਰਨ। ਵੇਦ, ਤੰਤ੍ਰ, ਸੰਸਕਾਰ, ਕਰਮ, ਗਿਆਨ, ਤਪ, ਧਨ, ਬਲ ਨਾਲ, ਵੱਧ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਸੰਸਕਾਰ ਵਾਲੇ ਸਰੀਰ, ਵੱਡੇ ਪਾਪੀ ਮਨੁੱਖ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਬ੍ਰਹਮ ਹਟ ਜਾਂਦਾ, ਉਹ ਸੰਕੇਤਿਕ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਵਰ੍ਣਵ੍ਯਵਸ੍ਥਾਵਰ੍ਣਨਮ੍ ਬ੍ਰਹ੍ਮੋਵਾਚ ਕਿਂ ਚਾਨ੍ਯਦਪਰਂ ਯੂਯਂ ਵੇਦਮਨ੍ਤ੍ਰਵਿਦੋ ਜਨਾਃ । ਪ੍ਰष੍ਟਵ੍ਯਾਃ ਕਸ੍ਯ ਸਂਸ੍ਕਾਰੇ ਵਿਸ਼ੇषਮੁਪਗਚ੍ਛਤ । । ੧ ਕਿਂ ਦੇਹਸ੍ਯੋਤ ਯੇਨਾਸੌ ਨਿਸਰ੍ਗਮਲਿਨਃ ਸ੍ਥਿਤਃ । ਸ਼ੁਕ੍ਰਸ਼ੋਣਿਤਸਮ੍ਭੂਤਃ ਸ਼ਮਲੋਦ੍ਭਵਕੀਟਵਤ੍ । । ੨ ਨਿषੇਕਾਦਿਸ਼੍ਮਸ਼ਾਨਾਨ੍ਤੈਰ੍ਵਿਵਿਧੈਰ੍ਵਿਧਿਵਿਸ੍ਤਰੈਃ । ਦੇਹਿਨੋऽਤਿਸ਼ਯਂ ਕੇਚਿਦੁਪਗਚ੍ਛਨ੍ਤਿ ਮਾਨਵਾਃ । । ੩ ਤੇषਾਂ ਗੂਢਮਨਃ ਕਾਯਵਾਗ੍ਵਿਦੁष੍ਟੈਃ ਸੁਚੇष੍ਟਿਤੈਃ । ਅਸਂਯਤਮਨੁष੍ਯਾਣਾਂ ਪਕ੍ਸ਼ੋऽਯਂ ਦੂष੍ਯਤੇ ਮਯਾ । । ੪ ਵੈਦਿਕਾਖਿਲਸਂਸ੍ਕਾਰਸਾਰਭੂਤਾ ਦ੍ਵਿਜਾਤਯਃ । ਸਰ੍ਵਕਾਰ੍ਯਕਰਾਨ੍ਸਰ੍ਵਾਨ੍ਵृषਲਾਨਤਿਸ਼ੇਰਤੇ । । ੫ ਚਣ੍ਡਕਰ੍ਮਾ ਵਿਕਰ੍ਮਸ੍ਥੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਹਾ ਗੁਰੁਤਲ੍ਪਗਃ । ਸ੍ਤੇਨੋ ਗੋਘ੍ਨਃ ਸੁਰਾਪਾਣਃ ਪਰਸ੍ਤ੍ਰੀਰਮਣਪ੍ਰਿਯਃ । । ੬ ਮਿਥ੍ਯਾਵਾਦੀ ਮਦੋਨ੍ਮਤ੍ਤੋ ਨਾਸ੍ਤਿਕੋ ਵੇਦਨਿਨ੍ਦਕਃ । ਗ੍ਰਾਮਯਾਜਕਨਿਰ੍ਗ੍ਰਨ੍ਥੌ ਬਹੁਦੋषੋ ਦੁਰਾਸਦਃ । । ੭ ਨਿ੧षਿਦ੍ਧਾਚਾਰਸਂਸੇਵੀ ਚੋਰਸ਼੍ਚਾਟੋ ਮਦੋਦ੍ਧਤਃ । ਧੂਰ੍ਤੋ ਨਟਃ ਸ਼ਠਃ ਪਾਪੀ ਸਰ੍ਵਾਸ਼ੀ ਸਰ੍ਵਵਿਕ੍ਰਯੀ । । ੮ ਵਾਙ੍ਮਨਃ ਕਾਯਜੈਰ੍ਦੁष੍ਟੈਰ੍ਹਤਾ ਯੇ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਾਧਮਾਃ । ਤੇ ਨ ਸ਼ੁਦ੍ਧਿਂ ਵ੍ਰਜਨ੍ਤੀਹ ਅਪਿ ਯਜ੍ਞਸ਼ਤੈਰਪਿ
ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੋਰ ਕੀ, ਤੁਸੀਂ ਵੇਦ ਤੇ ਮੰਤਰ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਲੋਕ, ਪੁੱਛੋ ਕਿ ਕਿਸ ਦੇ ਸੰਸਕਾਰ ਵਿੱਚ ਵੱਖਰਾ ਵੇਖਦੇ ਹੋ? ਇਹ ਸਰੀਰ, ਜੋ ਕੁਦਰਤੀ ਮੈਲ ਨਾਲ ਭਰਿਆ, ਸ਼ੁਕਰ ਤੇ ਲਹੂ ਤੋਂ ਬਣਿਆ, ਮੈਲ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਕੀੜੇ ਵਾਂਗ, ਕਿਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਵੱਖਰਾ ਬਣਦਾ ਹੈ? ਨਿਸੇਕ ਤੋਂ ਸ਼ਮਸ਼ਾਨ ਤਕ, ਵੱਖਰੇ ਵਿਧੀਆਂ ਨਾਲ, ਕੁਝ ਮਨੁੱਖ ਵੱਖਰਾ ਪਦ ਪਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਨ, ਸਰੀਰ, ਬੋਲ, ਮਾੜੀ ਨੀਅਤ ਤੇ ਮਾੜੇ ਕਰਮ ਨਾਲ, ਗੁਪਤ ਹਨ, ਉਹ ਗਲਤ ਰਾਹ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਮੈਂ ਨਿੰਦਦਾ ਹਾਂ। ਦੁਜਾ ਜਾਤੀਆਂ, ਜੋ ਵੇਦਿਕ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਦੀ ਸਾਰ ਲੈ ਕੇ, ਸਭ ਕੰਮ ਕਰਦੇ, ਉਹ ਸਭ ਵ੍ਰਿਸ਼ਲਾਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹਨ। ਪਰ ਜਿਹੜਾ ਕਠੋਰ ਕਰਮ ਕਰੇ, ਮਾੜਾ ਕਰਮ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਹੱਤਾ, ਗੁਰੂ ਦੀ ਪਤਨੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ, ਚੋਰੀ, ਗੋ-ਹੱਤਾ, ਸ਼ਰਾਬ ਪੀਣ ਵਾਲਾ, ਪਰਾਈ ਔਰਤ ਨਾਲ ਰੁਚੀ, ਝੂਠ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ, ਮੱਦ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਾ, ਨਾਸਤਿਕ, ਵੇਦ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਪਿੰਡ-ਯਾਜਕ, ਨਿਰਗੰਥ, ਬਹੁਤ ਦੋਸ਼ੀ, ਮਿਲਣ ਮੁਸ਼ਕਲ, ਨਿਸ਼ਿਦਧ ਆਚਰਨ ਵਾਲਾ, ਚੋਰ, ਠੱਗ, ਮੱਦ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਾ, ਧੂਰਤ, ਨਟ, ਛਲਾਕ, ਪਾਪੀ, ਸਭ ਕੁਝ ਖਾਣ ਵਾਲਾ, ਸਭ ਕੁਝ ਵੇਚਣ ਵਾਲਾ—ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਬੋਲੀ, ਮਨ, ਸਰੀਰ ਮਾੜੇ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਚੁੱਕੀ, ਉਹ ਇੱਥੇ ਸੈਂਕੜੇ ਯਜਨਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਪਵਿੱਤਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ।
੯ ਸ਼ੂਦ੍ਰਾਣਾਂ ਯਾਨ੍ਯਨਿष੍ਟਾਨਿ ਸਮ੍ਪਦ੍ਯਨ੍ਤੇ ਸ੍ਵਭਾਵਤਃ । ਵਿਪ੍ਰਾਣਾਮਪਿ ਤਾਨ੍ਯੇਵ ਨਿਰ੍ਵਿਘ੍ਨਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤਿ ਨ । । 1.43.੧੦ ਤਸ੍ਮਾਨ੍ਮਨ੍ਤ੍ਰੋਗ੍ਨਿਹੋਤ੍ਰਂ ਵਾ ਵੇਦ੍ਯਾਂ ਪਸ਼ੁਵਧੋऽਪਿ ਵਾ । ਹੇਤਵੋ ਨ ਹਿ ਵਿਪ੍ਰਤ੍ਵੇ ਸ਼ੂਦ੍ਰੈਃ ਸ਼ਕ੍ਯਾ ਕ੍ਰਿਯਾ ਯਥਾ । । ੧੧ ਯੇ ਚਾਪਿ ਕਰ੍ਮਬਨ੍ਧੇਨ ਬਦ੍ਧਾਃ ਸੀਦਨ੍ਤਿ ਜਨ੍ਤਵਃ । ਸਂਸਾਰਾਨਲਸਨ੍ਤਾਪਵਿਕ੍ਲਵੀਕृਤਮਾਨਸਾਃ । । ੧੨ ਤੇ ਜਨ੍ਮਮਰਣਾਟਵ੍ਯਾਂ ਸੁਖਾਮृਤਪਿਪਾਸਵਃ । ਕृਪਣਸ੍ਯਾਸ਼੍ਰਯੇऽਟਨ੍ਤੋ ਲਭਨ੍ਤੇ ਨੈਵ ਨਿਰ੍ਵृਤਿਮ੍ । । ੧੩ ਚਤੁਰ੍ਵਰ੍ਣਾ ਨਰਾ ਯੇ ਤੁ ਤਤ੍ਤਦ੍ਵੀਰ੍ਯੇ ਨਰਾਧਮਾਃ । ਤੇषਾਂ ਸਰ੍ਵਾਤ੍ਮਨਾ ਸਰ੍ਵੈਰ੍ਧਰ੍ਮੈਃ ਸਾਙ੍ਕਰ੍ਯਮੀਕ੍ਸ਼੍ਯਤੇ ।। ੧੪ ਸ਼ੂਦ੍ਰਵਿਪ੍ਰਾਦਯੋ ਯੋਨੌ ਨ ਭਿਦ੍ਯਨ੍ਤੇ ਪਰਸ੍ਪਰਮ੍ । ਸਰ੍ਵਧਰ੍ਮਸਮਾਨਤ੍ਵਾਤ੍ਸਂਸ੍ਕਾਰਾਦਿ ਨਿਰਰ੍ਥਕਮ੍ ।। ੧੫ ਤਦਨੁष੍ਠਾਨਵੈਧਰ੍ਮ੍ਯਵਿਯੋਗਮਰਣਾਦਿਭਿਃ । ਅਸੇਵ੍ਯਸੇਵਨੈਰਨ੍ਯੈਃ ਸ਼ੂਦ੍ਰਵਿਪ੍ਰਾਦਯਃ ਸਮਾਃ ।। ੧੬ ਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾ ਸ਼ਕ੍ਤ੍ਯਾ ਸ੍ਵਭਾਵੇਨ ਧਰ੍ਮੈਰ੍ਜਾਤ੍ਯਾ੧ਦਿਭਿਃ ਸ਼੍ਰਿਯਾ । ਕਰ੍ਤਵ੍ਯੈਃ ਪੁਣ੍ਯਪਾਪਾਭ੍ਯਾਂ ਸ਼ਨੈਃ੨ ਸਰ੍ਵਸ਼ਰੀਰਗੈਃ ।। ੧੭ ਬਨ੍ਧਨੈ ਰੋਧਨੈਰ੍ਨਾਨਾਯਾਤਨੋਪਾਯਪੀਡਨੈਃ । ਦਣ੍ਡੈਰਦਣ੍ਡਕਰਣੈਰ੍ਵਿषਾਦਪਰਿਵੇਦਨੈਃ ।। ੧੮ ਸਾਤ੍ਤ੍ਵਿਕਃ ਪ੍ਰਤਿਧਰ੍ਮਾਦ੍ਯੈ ਰਾਜਸੈਸ਼੍ਚਿਤ੍ਰਵੇष੍ਟਿਤੈਃ । ਤਾਮਸੈਸ੍ਤਾਪਮੋਹਾਦ੍ਯੈਰ੍ਦੂਯਮਾਨਾਃ ਪੁਨਃ੧ ਪੁਨਃ ।। ੧੯ ਸ਼੍ਲੇਸ਼੍ਮਮਾਰੁਤਪਿਤ੍ਤਾਦ੍ਯੈਰ੍ਮਹਾਬੀਭਤ੍ਸਦਰ੍ਸ਼ਨੈਃ । ਕ੍ਵਚਿਦ੍ਵृਤ੍ਤਿਨਿਵृਤ੍ਤਿਭ੍ਯਾਮਮृਤਾਨृਤਹਿਤਾਹਿਤੈਃ ।।1.43.੨੦ ਅਲਙ੍ਕਾਰੋਪਯੋਗੇਨ ਮਨ੍ਮਥਾਦ੍ਯੈਰ੍ਵਿਚੇष੍ਟਿਤੈਃ । ਧਨਲਾਭਾਸ਼ਯਾਨੈਕਜਨ੍ਤੁਸਙ੍ਘਾਤਪਾਤਨੈਃ ।।੨ ੧ ਅਧਿਸਿਦ੍ਧਿਗਤਿਂ ਯਾਤਿ ਨਾਨਾਵਿਧਮਨੋਰਥੈਃ । ਆਤ੍ਮਸ੍ਨੇਹਪਰਦ੍ਵੇषਸ੍ਵੀਕृਤਦ੍ਰਵਰਕ੍ਸ਼ਣੈਃ ।।੨੨ ਅਤਿਕ੍ਸ਼ੀਬਤ੍ਵਸਂਕ੍ਸ਼ੋਭਕ੍ਸ਼ੁਤਕ੍ਸ਼ਾਮਕ੍ਸ਼ਮਾਮਯੈਃ । ਯਾਤਨੋਪਾਯਪੈਸ਼ੁਨ੍ਯਸ਼ੂਨ੍ਯਤ੍ਵੋਪਸ਼ਮੈਸ੍ਤਥਾ ।।੨੩ ਅਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਤੈਰਨੁष੍ਠਾਨੈਃ ਸਮੀਪਸ੍ਥਾਪਦਃ ਸਮਾਃ । ਹਿਂਸਕਾਃ ਪ੍ਰਾਣਿਨਃ ਪਾਪਵਿਤਥਾਲਾਪਭਾषਿਣਃ ।।੨੪ ਸਾਧੂਨਾਂਭਾषਕਾਃ ਸ੍ਤੇਨਾ ਨਿਰ੍ਦਯਾਃ ਪਾਰਦਾਰਿਕਾਃ । ਨੀਚਕਰ੍ਮਸਮਾਚਾਰਾਃ ਸਰ੍ਵਭਕ੍ਸ਼ਾਃ ਪਿਸ਼ਾਚਵਤ੍ ।।੨੫ ਦੁष੍ਕੁਲੀਨਾ ਦੁਰਾਚਾਰਾ ਨृਪਾਣਾਮੁਪਜੀਵਿਨਃ । ਵਿਪ੍ਰਕਾਰ੍ਯਾ ਵਿਕਰ੍ਮਸ੍ਥਾ ਧਨਿਨੋ ਦੁष੍ਟਚੇਤਸਃ ।।੨੬ ਲੁਬ੍ਧਕਾ ਹਰਿਣਾਨ੍ਹਤ੍ਵਾ ਵਾਸਂ ਕृਤ੍ਵਾ ਯਥਾ ਵਨੇ । ਤਥਾ ਖਾਦਨ੍ਤਿ ਪਿਸ਼ੁਨਾ ਬਹਵਸ਼੍ਚ੩ ਕ੍ਰਿਯਾਵਸ਼ਾਤ੍ ।।੨੭ ਵੇਦਵਾਦਮਧੀਯਾਨਾਃ੧ ਪ੍ਰਾਣਿਘਾਤਾਭਿਸ਼ਂਸਿਨਃ । ਪੁष੍ਣਨ੍ਤਿ ਕਪਟੈਰਰ੍ਥਾਨ੍ਵੇਦਵਿਕ੍ਰਯਿਣੋऽਧਮਾਃ । । ੨੮ ਮਾਯਿਨੋ ਮਤ੍ਸਰਗ੍ਰਸ੍ਤਾ ਲੁਬ੍ਧਾ ਮੁਗ੍ਧਾ ਮਦੋਦ੍ਧਤਾਃ । ਚਾਟਾਃ ਕਾਰ੍ਪਟਿਕਾਃ ਕੂਰਾਃ ਕਦਰ੍ਯਾਃ ਕਲਹਪ੍ਰਿਯਾਃ । । ੨੯ ਵਾਚਾਟਦੁष੍ਟਕੁਲਟਾ ਅਟਨ੍ਤੋ ਭਾਟਕੈਃ ਸਹ । ਭਣ੍ਡਮਾਨ੍ਯਾ ਭਟਾਟੋਪੈਃ ਸਂਕ੍ਰੁਦ੍ਧਾਃ ਸੁਵਿਲੁਣ੍ਠਕਾਃ । । 1.43.੩੦ ਪਰ੍ਯਟਾ ਭਾਟਕਾ ਜੀਵਾਃ ਕਣ੍ਠਕਸ਼੍ਲੋਕਭਾषਿਣਃ । ਵਿਕ੍ਰੀਣਤੇ ਹ੍ਯਵਿਕ੍ਰੇਯਮਭਕ੍ਸ਼੍ਯਦ੍ਰਵ੍ਯਭਕ੍ਸ਼ਿਣਃ । । ੩੧ ਸ਼ੂਦ੍ਰਕਰ੍ਮਾਨੁਤਿष੍ਠਨ੍ਤੋ ਨਿਸ੍ਤਪਾਸ੍ਤੇ ਨਰਾਧਮਾਃ । ਸੇਵਾਧ੍ਯਾਪਨਵਾਣਿਜ੍ਯਕृष੍ਯਾਦ੍ਯਾਰਮ੍ਭਲਮ੍ਭਿਤਾਃ । । ਗृਹ੍ਣਨ੍ਤਃ ਸਮ੍ਪਦੋ ਬਾਹਯਾਦ੍ਦ੍ਰਵ੍ਯਧਾਨ੍ਯਧਨਾਦਿਕਾਃ । । ੩੨ ਕ੍ਰੋਧਾਦਾਭ੍ਯਨ੍ਤਰਾਨ੍ਦੋषਾਂਸ੍ਤਥਾ ਦੁष੍ਟਮਨੋਰਥਾਨ੍ । ਅਤ੍ਯਜਨ੍ਤੋ ਵਿਸ਼ਿष੍ਟਾਨਾਂ ਸ਼੍ਰੇष੍ਠਾਸ੍ਤੇ ਕਚਮਰ੍ਦਿਨਃ । । ੩੩ ਨੋਪਦੇਯਾਨਿ ਵਸ੍ਤ੍ਰਾਣਿ ਨਿਤ੍ਯਮਾਦਦਤੇ ਦ੍ਵਿਜਾਃ । ਹਾਪਯਨ੍ਤਿ ਨ ਹੇਯਾਨਿ ਕਥਂ ਤੇ ਗੁਰਵਃ ਕ੍ਸ਼ਿਤੌ । । ੩੪ ਦਨ੍ਤਿਕਾ ਦਿਣ੍ਡਿਕਾ ਭਣ੍ਡਾਸ਼੍ਚਣ੍ਡਾਸ਼੍ਚਣ੍ਡਾਲਚੇष੍ਟਿਤਾ । ਵੈਤਣ੍ਡਕਾਸ੍ਤੇ ਨਿਘ੍ਨਨ੍ਤਿ ਯਥਾ ਸਿਂਹੋ ਮृਗਾਨ੍ਪਸ਼ੂਨ੍ । । ੩੫ ਨਿਰ੍ਗ੍ਰਨ੍ਥਂ ਮੁਨਿਮਾਲੋਕ੍ਯ ਮਨ੍ਯਮਾਨਾਃ ਸਮੁਨ੍ਨਤਮ੍ । ਪਰਿਭੂਯਾਵਤਿष੍ਠਨ੍ਤੇ ਧਿਕ੍ਤਾਨ੍ਰਿਕ੍ਤਾਨ੍ਸਵੈਰਿਣਃ । । ੩੬ ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਸਂਸਾਰਿਕਾਃ ਸਤ੍ਤ੍ਵਾਸ਼੍ਚਿਤ੍ਤਕ੍ਲੇਸ਼ਕਲਙ੍ਕਿਤਾਃ । ਦੌਃਸ਼ੀਲ੍ਯਦੌਰ੍ਮਨਸ੍ਯਾਦ੍ਯੈਸ੍ਤੁਲ੍ਯਜਾਤੀਯਬਨ੍ਧਨਾਤ੍ । । ੩੭ ਸ਼ੂਦ੍ਰਾਂ ਪ੍ਰਰੋਚਤੇ ਵਿਪ੍ਰੋ ਰਾਗਿਣੀਂ ਮੈਥੁਨਂ ਪ੍ਰਤਿ । ਸਾ ਕਾਮਦੁਃਖਵਿਗਮੇ ਗਰ੍ਭਂ ਧਤ੍ਤੇ ਸਮਾਗਮੇ ।।੩੮ ਕਾਮਕਾਮਾਤੁਰਾਭ੍ਯਸ੍ਤੁ ਰੋਚਨ੍ਤੇ ਸ਼ੂਦ੍ਰਮਾਨਵਾਃ । ਮੈਥੁਨਂ ਪ੍ਰਤਿ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣ੍ਯੇ ਤੇऽਪਿ ਤਾਸਾਂ ਸੁਖਾਵਹਾਃ ।।੩੯ ਯੇ ਤੁ ਜਾਤ੍ਯਾਦਿਭਿਰ੍ਭਿਨ੍ਨਾ ਗਵਾਸ਼੍ਵੋष੍ਟ੍ਮਤਙ੍ਗਜਾਃ । ਤੇ ਵਿਜਾਤਿषੁ ਨੋ ਗਰ੍ਭਂ ਕੁਰ੍ਵਤੇऽਪਿ ਸੁਖਾਰ੍ਥਿਨਃ ।।1.43.੪੦ ਅਨਡ੍ਵਾਨੇਵ ਗੋਰੇਵ ਕਾਮਂ ਪੁष੍ਣਾਤਿ ਸਙ੍ਗਮੇ । ਘੋਟਕਾਸ਼੍ਚ ਰਤਿਂ ਸਮ੍ਯਕ੍ਕੁਰ੍ਵਤੇ ਵਡਵਾਸੁ ਚ ।।੪੧ ਪਤਿਂ ਕਰਭਮੇਵਾਪ੍ਯ ਕਰਭੀ ਰਮਤੇ ਮੁਦਾ । ਗਜਮੇਵ ਪਤਿਂ ਲਬ੍ਧ੍ਵਾ ਸੁਖਂ ਤਿष੍ਠਤਿ ਹਸ੍ਤਿਨੀ ।।੪੨ ਤਿਰ੍ਯਗ੍ਜਾਤਿਃ ਸ੍ਤ੍ਰਿਯਾ ਸਾਕਂ ਕੁਰ੍ਵਾਣਾऽਪਿ ਹਿ ਮੈਥੁਨਮ੍ । ਨ ਤਸ੍ਯਾਃ ਕੁਰੁਤੇ ਗਰ੍ਭਂ ਨਰੋ ਨਾਪਿ ਸੁਖਾਸਿਕਾਮ੍ ।।੪੩ ਤਿਰਸ਼੍ਚਾ ਸਹ ਕੁਰ੍ਵਾਣਾ ਮੈਥੁਨਂ ਮਨੁਜਾਙ੍ਗਨਾ । ਨਾਧਤ੍ਤੇ ਤਤ੍ਕृਤਂ ਗਰ੍ਭਂ ਨ ਯੁਕ੍ਤਂ ਮੈਥੁਨਂ ਤਯੋਃ ।।੪੪ ਨੈਵਂ ਕਸ਼੍ਚਿਦ੍ਵਿਭਾਗੋਸ੍ਤਿ ਮੈਥੁਨੇ ਸ੍ਤ੍ਰੀਮਨੁष੍ਯਯੋਃ । ਯੇਨ ਸਂਕ੍ਸ਼ੀਯਤੇ ਭੇਦਃ ਪ੍ਰਸ੍ਫੁਟਂ ਦ੍ਵਿਜਸ਼ੂਦ੍ਰਯੋਃ ।।੪੫ ਵੇਦਪਾਠਚ੍ਛਲੇਨਾਯਂ ਨ ਕ੍ਰਿਯਾਭਿਃ ਪ੍ਰਪਦ੍ਯਤੇ । ਬਹੁਭਿਰ੍ਜਡਸਙ੍ਘਾਤੈਰਵਿਸ਼ਿष੍ਟੇ ਪਦੇऽਹਨਿ ।।੪੬ ਦੇਹੇ ਦੇਹਿਨਿ ਚਾਮੁष੍ਮਿਨ੍ਨਸ਼ੁਚਾਵਨਵਸ੍ਥਿਤੇ । ਰਾਗਦ੍ਵੇषਾਦਿਭਿਰ੍ਦੋषੈਰਧਿਕਂ ਪਰਿਪੀਡਿਤੇ ।।੪੭ ਕੁਲਾਲਚਕ੍ਰਵਦ੍ਭ੍ਰਾਨ੍ਤਮਾਨਸੇ ਵਿषਯਾਰ੍ਣਵੇ । ਘੋਰਦੁਃਖਭਯਾਕ੍ਰਾਨ੍ਤੇ ਸਮਾਜੇऽਨੀਸ਼੍ਵਰਾਤ੍ਮਨਿ ।।੪੮ ਜਨ੍ਮਮृਤ੍ਯੁਜਰਾਸ਼ੋਕਾਨਿष੍ਟਯੋਗਾਗ੍ਨਿਪੀਡਿਤੇ । ਹੀਨਸਤ੍ਤ੍ਵਸ਼ਰੀਰਾਦੌ ਨ ਵਿਸ਼ੇषੋ ਵਿਭਾਵ੍ਯਤੇ ।।੪੯ ਤਸ੍ਮਾਨ੍ਮਨੁष੍ਯਭੇਦੋऽਯਂ ਸਙ੍ਕੇਤਬਲਨਿਰ੍ਮਿਤਃ । ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣ੍ਯਂ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਾਸਙ੍ਗਾਦ੍ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣੀ ਚੋਪਸੇਵਤੇ ।।1.43.੫੦ ਪਤਿਂ ਤ੍ਯਕ੍ਤ੍ਵਾ ਮੁਖਸ੍ਵਾਦਲਾਲਸੈਰ੍ਮਦਲਾਲਸੈਃ । ਆਸੇਵ੍ਯਤੇ ਵਿਟਂ ਗਤ੍ਵਾ ਬਨ੍ਧਕੀ ਚੇਟਕੈਰਪਿ । । ੫੧ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣ੍ਯਾਤ੍ਪ੍ਰਚ੍ਯਵਨ੍ਤੇऽਨ੍ਯੇ ਮਹਾਪਾਤਕਸੇਵਿਤਾਃ । ਵ੍ਯਲੀਕਕਲ੍ਪਨੈਵੈषਾ ਤਸ੍ਮਾਜ੍ਜਾਤ੍ਯਾਦਿਕਲ੍ਪਨਾ । । ੫੨ ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਭਵਿष੍ਯੇ ਮਹਾਪੁਰਾਣੇ ਸ਼ਤਾਰ੍ਦ੍ਧਸਾਹਸ੍ਰ੍ਯਾਂ ਸਂਹਿਤਾਯਾਂ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮੇ ਪਰ੍ਵਣਿ षष੍ਠੀਕਲ੍ਪੇ ਵਰ੍ਣਵ੍ਯਵਸ੍ਥਾਵਰ੍ਣਨਂ ਨਾਮ ਤ੍ਰਿਚਤ੍ਵਾਰਿਂਸ਼ੋऽਧ੍ਯਾਯਃ
ਸ਼ੂਦਰਾਂ ਦੇ ਜਿਹੜੇ ਕੁਝ ਕੁਦਰਤੀ ਅਸ਼ੁਭ ਗੁਣ ਹਨ, ਉਹੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਇਹ ਗੁਣ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਨਾ ਮੰਤ੍ਰ, ਨਾ ਅੱਗ ਦੀ ਹੋਮ, ਨਾ ਵੇਦ ਦੇ ਪਸ਼ੂ-ਬਲੀ—ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਵੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਹੋਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਸ਼ੂਦਰ ਵੀ ਇਹ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ। ਜਿਹੜੇ ਜੀਵ ਕਰਮ ਦੇ ਬੰਧਨ ਵਿੱਚ ਫਸੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਅੱਗ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹਨ, ਉਹ ਜਨਮ-ਮਰਨ ਦੀ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ੀ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਕੰਗਾਲਾਂ ਦੀ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਕਦੇ ਵੀ ਆਰਾਮ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦੇ। ਚਾਰ ਵਰਨਾਂ ਦੇ ਜਿਹੜੇ ਮਨੁੱਖ ਨੀਚ ਕਰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਧਰਮਾਂ ਦਾ ਮਿਲਾਪ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ੂਦਰ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਆਦਿ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਹਨ; ਸਾਰੇ ਧਰਮਾਂ ਦੀ ਬਰਾਬਰੀ ਕਰਕੇ, ਸੰਸਕਾਰ ਆਦਿ ਵਿਅਰਥ ਹਨ। ਕਰਮ, ਵਿਛੋੜਾ, ਮਰਨ ਆਦਿ, ਸੰਗਤ ਜਾਂ ਵਿਛੋੜਾ—ਇਹਨਾਂ ਨਾਲ, ਸ਼ੂਦਰ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਹਨ। ਬੁਧੀ, ਤਾਕਤ, ਕੁਦਰਤ, ਧਰਮ, ਜਨਮ, ਦੌਲਤ, ਕਰਤਵ, ਪਾਪ-ਪੁੰਨ, ਸਰੀਰਕ ਗੁਣ, ਬੰਧਨ, ਰੋਕ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰੀਕੇ ਦੀ ਪੀੜਾ, ਸਜ਼ਾ ਜਾਂ ਬਿਨਾ ਸਜ਼ਾ, ਜ਼ਹਿਰ ਆਦਿ ਦੁੱਖ—ਸੱਤਵ, ਰਜਸ, ਤਮਸ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਪੀੜਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਕਫ, ਵਾਤ, ਪਿੱਤ ਆਦਿ ਭਿਆਨਕ ਬਿਮਾਰੀਆਂ, ਕਦੇ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਦੀ ਕਮੀ, ਅਮ੍ਰਿਤ ਤੇ ਵਿਸ਼, ਚੰਗਾ ਤੇ ਮਾੜਾ, ਸਿੰਗਾਰ, ਪ੍ਰੇਮ-ਇੱਛਾ ਦੇ ਕੰਮ, ਦੌਲਤ ਦੀ ਆਸ, ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਗਿਰਣ ਨਾਲ, ਮਨੁੱਖ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਥਿਤੀਆਂ ਨੂੰ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਆਪਣੇ ਲਾਭ ਤੇ ਨਫ਼ਰਤ, ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤੇ ਧਨ ਦੀ ਰੱਖਿਆ—ਇਹਨਾਂ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ। ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਉਲਝਣ, ਭੁੱਖ, ਕਮਜ਼ੋਰੀ, ਬਿਮਾਰੀ, ਪੀੜਾ ਦੇ ਤਰੀਕੇ, ਚਲਾਕੀ, ਖਾਲੀਪਣ, ਸ਼ਾਂਤੀ—ਅਣਉਚਿਤ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ, ਨੇੜੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਇਆ, ਝੂਠ ਬੋਲਿਆ, ਮਾੜਿਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲਿਆ, ਦਿਲੋਂ ਕਠੋਰ, ਪਰ-ਇਸਤਰੀ ਨਾਲ, ਨੀਚ ਕਰਮ, ਹਰ ਚੀਜ਼ ਖਾਣ ਵਾਲੇ, ਭਿਆਨਕ ਪਰਿਵਾਰ, ਮਾੜਾ ਚਲਣ, ਰਾਜਿਆਂ ਤੋਂ ਜੀਵਨ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲੇ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਵਾਲੇ, ਮਾੜਾ ਕਰਮ, ਦੌਲਤ ਵਾਲੇ ਪਰ ਮਾੜੇ ਦਿਲ ਵਾਲੇ—ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਜਿਵੇਂ ਹਿਰਣ ਮਾਰ ਕੇ ਕਪੜੇ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਬਹੁਤ ਮਾੜੇ ਲੋਕ ਕਰਮ ਕਰਕੇ ਮਾਸ ਖਾਂਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਲੋਕ ਵੇਦ ਦੀ ਵਾਦ-ਵਿਵਾਦ ਪੜ੍ਹਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਸਭ ਤੋਂ ਨੀਚ ਲੋਕ ਵੇਦ ਨੂੰ ਧੋਖੇ ਨਾਲ ਵੇਚਦੇ ਹਨ। ਧੋਖੇਬਾਜ਼, ਈਰਖਾ ਵਾਲੇ, ਲਾਲਚੀ, ਮੂਰਖ, ਨਸ਼ੇ ਵਿੱਚ, ਚਾਟੂ, ਮੰਗਤੇ, ਕਠੋਰ, ਕੰਜੂਸ, ਝਗੜਾ-ਪਸੰਦ, ਮਾੜੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਜੋ ਭਾੜੇ ਵਾਲਿਆਂ ਨਾਲ ਘੁੰਮਦੀਆਂ ਹਨ, ਝੂਠਾ ਮਾਣ ਕਰਦੇ, ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ, ਚੋਰੀ-ਕਲਹ ਦੇ ਮਾਹਰ, ਭਾੜੇ ਵਾਲੇ, ਕਠੋਰ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ, ਨਾ ਵੇਚਣ ਯੋਗ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵੇਚਣ ਵਾਲੇ, ਨਾ ਖਾਣ ਯੋਗ ਚੀਜ਼ਾਂ ਖਾਣ ਵਾਲੇ, ਸ਼ੂਦਰਾਂ ਦੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਨੀਚ ਲੋਕ, ਸੇਵਾ, ਪੜ੍ਹਾਈ, ਵਪਾਰ, ਖੇਤੀ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ, ਬਾਹਰੋਂ ਧਨ, ਅਨਾਜ, ਦੌਲਤ ਲੈਣ ਵਾਲੇ। ਗੁੱਸੇ ਤੋਂ ਉਪਜੀ ਅੰਦਰਲੀ ਬੁਰਾਈ, ਮਾੜੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ, ਇਹ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦੇ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਕਚ ਮਰਦਣ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਦੋਵਾਂ ਜਨਮ ਵਾਲੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਕਪੜੇ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦੇ, ਨਾ ਹੀ ਛੱਡਣ ਯੋਗ ਚੀਜ਼ਾਂ ਛੱਡਦੇ; ਫਿਰ ਉਹ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਕਿਵੇਂ ਅਧਿਆਪਕ ਹਨ? ਹਾਥੀ, ਕੁਸ਼ਤੀਬਾਜ਼, ਝੂਠਾ ਮਾਣ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਗੁੱਸੇ ਵਾਲੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕਰਤੂਤਾਂ ਕਠੋਰ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਸਿੰਘ ਪਸ਼ੂ ਮਾਰਦੇ ਹਨ—ਜਦੋਂ ਉਹ ਨਿਰਗ੍ਰੰਥ ਮুনি ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵਧੀਆ ਸਮਝ ਕੇ, ਗਰੀਬਾਂ ਤੇ ਵੈਰੀਆਂ ਨੂੰ ਹੇਠਾਂ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਸੰਸਾਰਕ ਜੀਵ, ਮਨ ਦੀ ਪੀੜਾ ਨਾਲ ਰੰਗੇ ਹੋਏ, ਮਾੜੀ ਜਾਤ, ਮਾੜਾ ਚਲਣ, ਦੁਖ ਨਾਲ, ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਹਨ। ਜੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸ਼ੂਦਰ ਔਰਤ ਨੂੰ ਕਾਮ-ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮਿਲਣ 'ਤੇ ਗਰਭ ਧਾਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਕਾਮ-ਇੱਛਾ ਵਾਲੇ ਮਰਦ-ਔਰਤਾਂ ਸ਼ੂਦਰਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਲਈ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਜਿਹੜੇ ਜਨਮ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ ਹਨ—ਗਾਂ, ਘੋੜੇ, ਉਠ, ਹਾਥੀ—ਉਹ ਵੱਖਰੀ ਜਾਤ ਵਿੱਚ ਗਰਭ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਭਾਵੇਂ ਖੁਸ਼ੀ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋਣ। ਜਿਵੇਂ ਬਲਦ ਗਾਂ ਨਾਲ, ਘੋੜਾ ਘੋੜੀ ਨਾਲ, ਉਠੀ ਉਠ ਨਾਲ, ਹਾਥਣ ਹਾਥੀ ਨਾਲ ਖੁਸ਼ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਵੱਖਰੀ ਜਾਤ ਦੀ ਔਰਤ ਮਰਦ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਗਰਭ ਨਹੀਂ ਧਾਰਦੀ, ਨਾ ਹੀ ਖੁਸ਼ੀ ਪਾਉਂਦੀ। ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖੀ ਔਰਤ ਜਾਨਵਰ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਗਰਭ ਨਹੀਂ ਧਾਰਦੀ, ਇਹ ਮਿਲਾਪ ਠੀਕ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਨੁੱਖੀ ਮਰਦ-ਔਰਤ ਦੇ ਮਿਲਣ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵੱਖਰਾ ਭੇਦ ਨਹੀਂ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਸ਼ੂਦਰ ਦਾ ਫਰਕ ਘਟ ਜਾਂਦਾ ਹੋਵੇ। ਸਿਰਫ਼ ਵੇਦ ਪੜ੍ਹਨ ਨਾਲ, ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ, ਬਹੁਤ ਮੂਰਖ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਵਿੱਚ, ਕੋਈ ਉਚਿਤ ਅਵਸਥਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ। ਸਰੀਰ ਅਤੇ ਜੀਵ, ਅਸ਼ੁਧ ਅਤੇ ਅਸਥਿਰ, ਰਾਗ-ਦਵੈਸ਼ ਆਦਿ ਦੁਸ਼ਟੀਆਂ ਨਾਲ ਪੀੜਤ, ਮਨ ਕੁੰਭੀ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਾਂਗ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦਾ, ਭਿਆਨਕ ਦੁਖ ਤੇ ਡਰ ਨਾਲ ਪੀੜਤ, ਅਧੂਰੇ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ, ਜਨਮ-ਮਰਨ-ਬੁਢਾਪਾ-ਸ਼ੋਕ-ਅਸ਼ੁਭ ਜੋੜ ਦੀ ਅੱਗ ਨਾਲ ਪੀੜਤ, ਨੀਚ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ, ਕੋਈ ਵੱਖਰਾ ਭੇਦ ਨਹੀਂ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਭੇਦ ਸਿਰਫ਼ ਰਵਾਇਤੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹੈ। ਬ੍ਰਾਹਮਣਤਾ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਨਾਲ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਣ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਪਤੀ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਮਿੱਠੀ ਬੋਲੀਆਂ ਤੇ ਨਸ਼ੇ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ, ਵੈਸ਼ਿਆ ਭਾੜੇ ਵਾਲਿਆਂ ਜਾਂ ਨੌਕਰਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਹੋਰ ਲੋਕ ਮਹਾ-ਪਾਪ ਕਰਕੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਤਾ ਤੋਂ ਹਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਕਰਕੇ, ਜਾਤ ਆਦਿ ਦਾ ਭੇਦ ਸਿਰਫ਼ ਮਨ-ਘੜੰਤ ਹੈ।