ਆਰਾਮੇषੁ ਪਵਿਤ੍ਰੇषੁ ਸ਼ੁਚਿष੍ਵਾਯਤਨੇषੁ ਚ
ਉਹ ਬਾਗਾਂ ਵਿੱਚ, ਪਵਿੱਤਰ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਸੁੱਧ ਮੰਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਸ਼੍ਮਸ਼ਾਨੇ ਭਸ੍ਮਸ਼ਾਲਾਸੁ ਪਲਾਲੇषੁ ਤਟੇषੁ ਚ
ਸ਼ਮਸ਼ਾਨਾਂ, ਭਸਮ ਵਾਲੀਆਂ ਥਾਵਾਂ, ਪੂਆਲ ਦੇ ਢੇਰਾਂ ਤੇ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢਿਆਂ ਉੱਤੇ।
ਅਵਿਵਿਕ੍ਤੇषੁ ਸ੍ਥਾਨੇषੁ ਨਿਰ੍ਜਨੇषੁ ਵਨੇषੁ ਚ
ਉਹ ਚੁੱਪ ਥਾਵਾਂ, ਸੁੰਨੇ ਸਥਾਨਾਂ ਤੇ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ।
ਸ਼੍ਵੇਤਾਸ਼੍ਚ ਕਪਿਲਾਸ਼੍ਚੈਵ ਯੇ ਸਰ੍ਪਾਸ੍ਤ੍ਵਨਲਪ੍ਰਭਾਃ
ਜੋ ਸੱਪ ਚਿੱਟੇ ਜਾਂ ਭੂਰੇ ਹਨ ਜਾਂ ਅੱਗ ਵਰਗਾ ਚਮਕ ਰੱਖਦੇ ਹਨ।
ਰਕ੍ਤਵਰ੍ਣਾਃ ਸੁਵਰ੍ਣਾਭਾਃ ਪ੍ਰਵਾਲਮਣਿਸਂਨਿਭਾਃ
ਜੋ ਲਾਲ ਰੰਗ ਦੇ, ਸੋਨੇ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੇ, ਮੂੰਗੇ ਜਾਂ ਰਤਨਾਂ ਵਰਗੇ ਲੱਗਦੇ ਹਨ।
ਨਾਨਾਵਿਚਿਤ੍ਰਰਾਜੀਭਿਰਤਸੀਵਰ੍ਣਸਨ੍ਨਿਭਾਃ 1.36.
ਕਈ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀਆਂ ਰੰਗੀਨ ਧਾਰੀਆਂ ਵਾਲੇ, ਤੇ ਅਤਸੀ ਫੁੱਲ ਵਰਗਾ ਰੰਗ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ।
ਕਾਕੋਦਰਨਿਭਾਃ ਕੇਚਿਦ੍ਯੇ ਚ ਅਂਜਨਸਨ੍ਨਿਭਾਃ
ਕੁਝ ਕਾਂ ਦੀ ਤੋੜ ਵਰਗੇ, ਤੇ ਕੁਝ ਕਾਜਲ ਵਰਗੇ ਕਾਲੇ ਦਿਸਦੇ ਹਨ।
ਯਸ੍ਯ ਸਰ੍ਪੇਣ ਦष੍ਟਸ੍ਯ ਦਂਸ਼ਮਂਗੁष੍ਠਮਂਤਰਮ੍
ਜਿਸਨੂੰ ਸੱਪ ਨੇ ਡੰਸਿਆ ਹੋਵੇ, ਜੇ ਡੰਸਣ ਦੀ ਥਾਂ ਅੰਗੂਠੇ ਜਿੰਨੀ ਦੂਰੀ ਤੇ ਹੋਵੇ।
ਯਸ੍ਯ ਸਰ੍ਪੇਣ ਦष੍ਟਸ੍ਯ ਦਂਸ਼ਂ ਦ੍ਵ੍ਯਂਗੁਲਮਂਤਰਮ੍
ਜਿਸਨੂੰ ਸੱਪ ਨੇ ਡੰਸਿਆ ਹੋਵੇ, ਜੇ ਡੰਸਣ ਦੀ ਥਾਂ ਦੋ ਅੰਗੂਠਿਆਂ ਜਿੰਨੀ ਦੂਰੀ ਤੇ ਹੋਵੇ।
ਯਸ੍ਯ ਸਰ੍ਪੇਣ ਦष੍ਟਸ੍ਯ ਸਾਰ੍ਧਂ ਦ੍ਵ੍ਯਂਗੁਲਮzਤਰਮ੍
ਜਿਸਨੂੰ ਸੱਪ ਨੇ ਡੰਸਿਆ ਹੋਵੇ, ਜੇ ਡੰਸਣ ਦੀ ਥਾਂ ਢਾਈ ਅੰਗੂਠਿਆਂ ਜਿੰਨੀ ਦੂਰੀ ਤੇ ਹੋਵੇ।
ਅਨਂਤਃ ਪ੍ਰੇਕ੍ਸ਼ਤੇ ਪੂਰ੍ਵਂ ਵਾਮਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵੇ ਤੁ ਵਾਸੁਕਿਃ
ਅਨੰਤ ਪਹਿਲਾਂ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਵਾਸੁਕੀ ਵੀ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਵੱਸਦਾ ਹੈ।
ਚਲਤੇ ਭ੍ਰਮਤੇ ਪਦ੍ਮੋ ਮਹਾਪਦ੍ਮੋ ਨਿਮਜ੍ਜਤਿ
ਪਦਮ ਚੱਲਦਾ ਤੇ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ, ਮਹਾਪਦਮ ਹੇਠਾਂ ਵੱਸ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸਰ੍ਵੇषਾਂ ਕੁਰੁਤੇ ਰੂਪਂ ਕੁਲਿਕਃ ਪਨ੍ਨਗੋਤ੍ਤਮਃ
ਕੁਲਿਕ ਨਾਗ ਸਭਨਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਾ ਤਕ੍ਸ਼ਕਸ੍ਯੋਕ੍ਤਾ ਕਰ੍ਕੋਟਸ੍ਯ ਤੁ ਨੈਰ੍ऋਤੀ ਉਤ੍ਤਰਾ ਸ਼ਂਖਪਾਲਸ੍ਯ ਐਸ਼ਾਨੀ ਕਂਬਲਸ੍ਯ ਤੁ
ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਤਕਸ਼ਕ ਨੂੰ, ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਕਰਕੋਟਕ ਨੂੰ, ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਸ਼ੰਖਪਾਲ ਨੂੰ ਤੇ ਉੱਤਰੀ-ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਕੰਬਲ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ।
ਅਨਂਤਸ੍ਯ ਭਵੇਤ੍ਪਦ੍ਮਂ ਵਾਸੁਕੇਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ਤਥੋਤ੍ਪਲਮ੍
ਅਨੰਤ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ ਕਮਲ ਹੈ, ਤੇ ਵਾਸੁਕੀ ਦਾ ਨੀਲਾ ਕਵਲ ਹੈ।
ਪਦ੍ਮਸ੍ਯ ਤੁ ਭਵੇਤ੍ਪਦ੍ਮਂ ਸ਼ੂਲਂ ਪਦ੍ਮੇਤਰਸ੍ਯ ਤੁ 1.36.
ਪਦਮ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ ਵੀ ਕਮਲ ਹੈ, ਪਰ ਪਦਮ ਦੇ ਦੂਜੇ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ ਤ੍ਰਿਸੂਲ ਹੈ।
ਅਨਂਤਕਪਿਲੌ ਵਿਪ੍ਰੌ ਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਿਯੌ ਸ਼ਂਖਵਾਸੁਕੀ ਪਦ੍ਮਕਰ੍ਕੋਟਕੌ ਸ਼ੂਦ੍ਰੌ ਸਦਾ ਜ੍ਞੇਯੌ ਮਨੀषਿਭਿਃ
ਅਨੰਤ ਤੇ ਕਪਿਲ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਸ਼ੰਖ ਤੇ ਵਾਸੁਕੀ ਖ਼ਤਰੀ ਹਨ, ਪਦਮ ਤੇ ਕਰਕੋਟਕ ਸ਼ੂਦਰ ਹਨ, ਇਹ ਗਿਆਨੀ ਲੋਕ ਜਾਣਦੇ ਹਨ।
ਅਨਂਤਕੁਲਿਕੌ ਵਰ੍ਣਤੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਸਂਭਵੌ
ਅਨੰਤ ਤੇ ਕੁਲਿਕ ਜਾਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੋਂ ਜੰਮੇ ਹੋਏ ਹਨ।
ਤਕ੍ਸ਼ਕਸ਼੍ਚ ਮਹਾਪਦ੍ਮ ਈषਤ੍ਪੀਤੌ ਬਭੂਵਤੁਃ
ਤਕਸ਼ਕ ਤੇ ਮਹਾਪਦਮ ਹਲਕਾ ਪੀਲਾ ਰੰਗ ਰੱਖਦੇ ਹਨ।
ਹਯਂ ਯਾਨਂ ਵृषਂ ਛਤ੍ਰਂ ਰਾਜਾਨਮਥ ਪਾਵਕਮ੍
ਘੋੜਾ, ਸਵਾਰੀ, ਬਲਦ, ਛਤਰੀ, ਰਾਜਾ ਤੇ ਅੱਗ।
ਪੂਰ੍ਣਕੁਮ੍ਭਃ ਪਤਾਕਾ ਚ ਕਾਂਚਨਂ ਮਣਯਸ੍ਤਥਾ ਏਤੇषਾਂ ਦਰ੍ਸ਼ਨਂ ਸ਼੍ਰੇष੍ਠਂ ਕਨ੍ਯਾ ਚੈਕਪ੍ਰਸੂਯਿਕਾ
ਭਰਿਆ ਘੜਾ, ਝੰਡਾ, ਸੋਨਾ, ਮੋਤੀ ਤੇ ਇਕੋ ਮਾਂ ਦੀ ਕੁੜੀ — ਇਹ ਸਭ ਚੰਗੇ ਸੁਪਨੇ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਚਤੁਃषष੍ਟਿਃ ਸਮਾਖ੍ਯਾਤਾ ਭੋਗਿਨੋ ਯੇ ਤੁ ਪਨ੍ਨਗਾਃ । ਅਦृਸ਼੍ਯਾਸ੍ਤੇषੁ षਟ੍ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਦ੍ਦृਸ਼੍ਯਾਸ੍ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਨ੍ਮਹੀਚਰਾਃ
ਚੌਂਸਠ ਭੋਗੀ ਨਾਗ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਛੱਤੀ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਹਨ, ਤੇ ਤੀਹ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਰਹਿੰਦੇ ਦਿਸਦੇ ਹਨ।
ਵਿਂਸ਼ਚ੍ਚ ਸ੍ਰਗ੍ਵਿਣਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾਃ ਸਪ੍ਤ ਮਂਡਲਿਨਸ੍ਤਥਾ । ਰਾਜੀਵਨ੍ਤੋ ਦਸ਼ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾ ਦਰ੍ਵ੍ਯਃ षੋਡਸ਼ ਪਂਚ ਚ
ਵੀਹ ਮਾਲਾ ਪਾਏ ਹੋਏ ਹਨ, ਸੱਤ ਗੋਲ ਰੂਪ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਦਸ ਕਵਲ ਰੂਪ ਹਨ, ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਤੇ ਪੰਜ ਦਰਵਿਆ ਨਾਗ ਹਨ।
ਦੁਂਦੁਭੋ ਡੁਂਡੁਭਸ਼੍ਚੈਵ ਚੇਟਭਸ਼੍ਚੇਂਦ੍ਰਵਾਹਨਃ ਏਵਮੇਵ ਤੁ ਸਰ੍ਪਾਣਾਂ ਸ਼ਤਦ੍ਵਿਨਵਤਿ ਸ੍ਮृਤਮ੍
ਦੁੰਦੁਭੀ, ਡੁੰਡੁਭ, ਚੇਟਭ ਤੇ ਇੰਦਰਵਾਹਨ — ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਗਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਇਕ ਸੋ ਨੱਬੇ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਵਰਾਹਕਰ੍ਣੀਂ ਗਜਪਿਪ੍ਪਲੀਂ ਚ ਗਾਂਧਾਰਿਕਾਂ ਪਿਪ੍ਪਲਦੇਵਦਾਰੁ
ਵਰਾਹਕਰਨੀ, ਗਜਪਿੱਪਲੀ, ਗਾਂਧਾਰਿਕਾ, ਪਿੱਪਲੀ ਤੇ ਦੇਵਦਾਰੂ।
ਲਕ੍ਸ਼ਣਂ ਸਰ੍ਵੈਨਾਗਾਨਾਂ ਰੂਪਵਰ੍ਣੌ ਵਿषਂ ਤਥਾ ॥ 1.36.
ਸਭ ਨਾਗਾਂ ਦੀ ਪਹਚਾਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਰੂਪ, ਰੰਗ ਤੇ ਜ਼ਹਿਰ ਹੈ।
ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਸਂਪੂਜਯੇਨ੍ਨਾਗਾਨ੍ਸਦਾ ਭਕ੍ਤ੍ਯਾ ਸਮਨ੍ਵਿਤਃ
ਇਸ ਲਈ, ਸਦਾ ਨਾਗਾਂ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
ਸ਼੍ਰਾਵਣੇ ਮਾਸਿ ਪਂਚਮ੍ਯਾਂ ਸ਼ੁਕ੍ਲਪਕ੍ਸ਼ੇ ਨਰਾ ਧਿਪ । ਦ੍ਵਾਰਸ੍ਯੋਭਯਤੋ ਲੇਖ੍ਯਾ ਗੋਮਯੇਨ ਵਿषੋਲ੍ਬਣਾਃ
ਸਾਵਣ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਪੰਜਮੀ ਨੂੰ, ਚੰਨਣੇ ਪੱਖ ਵਿੱਚ, ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦੇ ਦੋਵੇਂ ਪਾਸੇ ਗੋਬਰ ਨਾਲ ਭਾਰੀ ਨਾਗ ਬਣਾਵੇ।
ਪੂਜਯੇਦ੍ਵਿਧਿਵਦ੍ਦ੍ਵਾਰਂ ਦਧਿਦੂਰ੍ਵਾਕ੍ਸ਼ਤੈਃ ਕੁਸ਼ੈਃ । ਗਂਧਪੁष੍ਪੋਪਹਾਰੈਸ਼੍ਚ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਾਨਾਂ ਚ ਤਰ੍ਪਣੈਃ
ਉਹ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦੀ ਠੀਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਦਹੀਂ, ਦੁਬ, ਅਖੰਡ ਚੌਲ ਤੇ ਕੁਸ਼ ਨਾਲ, ਸੁਗੰਧ ਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਭੇਟ ਦੇ ਕੇ ਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰਕੇ ਪੂਜਾ ਕਰੇ।
ਯੇ ਤ੍ਵਸ੍ਯਾਂ ਪੂਜਂਤੀਹ ਨਾਗਾਨ੍ਭਕ੍ਤਿਪੁਰਃਸਰਾਃ।। ਨ ਤੇषਾਂ ਸਰ੍ਵਪਤੋ ਵੀਰ ਭਯਂ ਭਵਤਿ ਕਰ੍ਹਿਚਿਤ੍
ਜੋ ਇੱਥੇ ਨਾਗਾਂ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਨਾਗਾਂ ਵਲੋਂ ਕੋਈ ਡਰ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ।