1.34.੧੦ ਵੇਪਤੇ ਵੇਦਨਾਤ੍ਰਸ੍ਤੋ ਰਕ੍ਤਨੇਤ੍ਰਸ਼੍ਚ ਜਾਯਤੇ । ਸ ਯਾਤਿ ਨਿਧਨਂ ਜਨ੍ਤੁਃ ਕਾਲਦਣ੍ਡਂ ਵਿਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ੇਤ੍ । । ੧੧ ਅष੍ਟਮ੍ਯਾਂ ਚ ਨਵਮ੍ਯਾਂ ਚ ਕृष੍ਣਪਕ੍ਸ਼ੇ ਚਤੁਰ੍ਦਸ਼ੀਮ੍ । ਨਾਗਪਞ੍ਚਮੀਦष੍ਟਾਨਾਂ ਜੀਵਿਤਸ੍ਯ ਚ ਸਂਸ਼ਯਃ । । ੧੨ ਆਰ੍ਦ੍ਰਾਸ਼੍ਲੇषਾਮਘਾਭਰਣੀਕृਤ੍ਤਿਕਾਸੁ ਵਿਸ਼ੇषਤਃ । ਵਿਸ਼ਾਖਾਂ ਤ੍ਰਿषੁ ਪੂਰ੍ਵਾਸੁ ਮੂਲਸ੍ਵਾਤੀਸ਼ਤਾਤ੍ਮਕੇ । । ਸਰ੍ਪਦष੍ਟਾ ਨ ਜੀਵਨ੍ਤਿ ਵਿषਂ ਪੀਤਂ ਚ ਯੈਸ੍ਤਥਾ । । ੧੩ ਸ਼ੂਨ੍ਯਾਗਾਰੇ ਸ਼੍ਮਸ਼ਾਨੇ ਚ ਸ਼ੁष੍ਕਵृਕ੍ਸ਼ੇ ਤਥੈਵ ਚ । ਨ ਜੀਵਨ੍ਤਿ ਨਰਾ ਦष੍ਟਾ ਨਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰੇ ਤਿਥਿਸਂਯੁਤੇ । । ੧੪ ਅष੍ਟੋਤ੍ਤਰਂ ਮਰ੍ਮ ਸ਼ਤਂ ਪ੍ਰਾਣਿਨਾਂ ਸਮੁਦਾਹृਤਮ੍ । ਤੇषਾਂ ਮਧ੍ਯੇ ਤੁ ਮਰ੍ਮਾਣਿ ਦਸ਼ ਦ੍ਵੇ ਚਾਪਿ ਕੀਰ੍ਤਿਤੇ । । ੧੫ ਸ਼ਙ੍ਖੇ ਨੇਤ੍ਰੇ ਭ੍ਰੁਵੋਰ੍ਮਧ੍ਯੇ ਬਸ੍ਤਿਭ੍ਯਾਂ ਵृषਣੋਤ੍ਤਰੇ । ਕਕ੍ਸ਼ੇ ਸ੍ਕਨ੍ਧੇ ਹਦਿ ਮਧ੍ਯੇ ਤਾਲੁਕੇ ਚਿਬੁਕੇ ਗੁਦੇ । । ੧੬ ਏषੁ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਮਰ੍ਮੇषੁ੨ ਦਂਸ਼ੈਃ ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰੇਣ ਵਾ ਹਤਃ । ਨ ਜੀਵਤਿ ਨਰੋ ਲੋਕੇ ਕਾਲਦਣ੍ਡਂ ਵਿਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ੇਤ੍ । । ੧੭ ਅਕਚਟਤਪਯਸ਼ਾਂ ਵਦਨ੍ਤਿ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾ ਜੀਵਨ੍ਤਿ ਨ ਤਤ੍ਰ ਹਿ । ਗਤਂ ਬ੍ਰੂਯਾਦ੍ਯਦਿ ਸ੍ਖਲਤਿ ਸ਼ਿਰਸ੍ਤਸ੍ਯ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਕਾਲਃ । । ੧੮ ਭਵਤਿ ਚ ਯਦਿ ਦੂਤੋ ਹ੍ਯੁਤ੍ਤਮਸ੍ਯਾਧਮੋ ਵਾ ਯਦਿ ਭਵਤਿ ਚ ਦੂਤ ਉਤ੍ਤਮੋ ਵਾਧਮਸ੍ਯ । ਆਦੌ ਦष੍ਟਸ੍ਯ ਨਾਮ ਯਦਿ ਵਦਤਿ ਕ੍ਵਚਿਦ੍ਵਕ੍ਤਿ ਤਸ੍ਯਾਥ ਪਸ਼੍ਚਾਤ੍ਤਂ ਵਰ੍ਣਭੇਦੋ ਯਦਿ ਭਵਤਿ ਸਮਃ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤ ਕਾਲਸ੍ਯ ਦੂਤਃ । । ੧੯ ਦੂਤੋ ਵਾ ਦਣ੍ਡਹਸ੍ਤੋ ਭਵਤਿ ਚ ਯੁਗਲਂ ਪਾਸ਼ਹਸ੍ਤਸ੍ਤਥਾ ਵਾ ਰਕ੍ਤਵਸ੍ਤ੍ਰਂ ਚ ਕृष੍ਣਂ ਮੁਖਸ਼ਿਰਸਿ ਗਤਮੇਕਵਸ੍ਤ੍ਰਸ਼੍ਚ ਦੂਤਃ । । ਤੈਲਾਭ੍ਯਕ੍ਤਸ਼੍ਚ ਤਦ੍ਵਦ੍ਯਦਿ ਤ੍ਵਰਿਤਗਤਿਰ੍ਮੁਕ੍ਤਕੇਸ਼ਸ਼੍ਚ ਯਾਤਿ ਯਃ ਕੁਰ੍ਯਾਦ੍ਘੋਰਸ਼ਬ੍ਦਂ ਕਰਚਰਣਯੁਗੈਃ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਕਾਲਸ੍ਯ ਦੂਤਃ । । 1.34.੨੦ ਨਾਗੋਦਯਂ ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਈਸ਼ਾਨੇਨ ਤੁ ਭਾषਿਤਮ੍ । ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਾ ਤੁ ਪੁਰਾ ਸृष੍ਟਾ ਗ੍ਰਹਾ ਨਾਗਾਸ੍ਤ੍ਵਨੇਕਸ਼ਃ । । ੨੧ ਅਨਨ੍ਤਂ ਭਾਸ੍ਕਰਂ ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍ਸੋਮਂ ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍ਤੁ ਵਾਸੁਕਿਮ੍ । ਤਕ੍ਸ਼ਕਂ ਭੂਮਿਪੁਤ੍ਰਂ ਤੁ ਕਰ੍ਕੋਟਂ ਚ ਬੁਧਂ ਵਿਦੁਃ । । ੨੨ ਪਦ੍ਮਂ ਬृਹਸ੍ਪਤਿਂ ਵਿਦ੍ਯਾਨ੍ਮਹਾਪਦ੍ਮਂ ਚ ਭਾਰ੍ਗਵਮ੍ । ਕੁਲਿਕਃ ਸ਼ਂਖਪਾਲਸ਼੍ਚ ਦ੍ਵਾਵੇਤੌ ਤੁ ਸ਼ਨੈਸ਼੍ਚਰਃ । । ੨੩ ਪੂਰ੍ਵਪਾਦਃ ਸ਼ਂਖਪਾਲੋ ਦ੍ਵਿਤੀਯਃ ਕੁਲਿਕਸ੍ਤਥਾ । ਨਿਤ੍ਯਂ ਭਾਗੇ ਯਥੋਦ੍ਦਿष੍ਟੇ ਦਿਨਰਾਤ੍ਰੀ ਤਥੈਵ ਚ । । ੨੪ ਸ਼ੁਕ੍ਰਸੋਮੌ ਚ ਮਧ੍ਯਾਹ੍ਨੇ ਉਦਯੇ ਤੁ ਕ੍ਸ਼ਮਾਸੁਤਃ । ਸ਼ਨਿਃ ਪ੍ਰਾਗष੍ਟਮੇ ਭਾਗੇ ਦਿਵਾਰਾਤ੍ਰੇ ਤ੍ਵਿਹੋਚ੍ਯਤੇ । । ੨੫ ਗ੍ਰਹਾਸ਼੍ਚ ਭੁਞ੍ਜਤੇ ਚੈਵ ਸ਼ੇषਂ ਭਾਗਸ੍ਯ ਲਕ੍ਸ਼ਣਮ੍ । ਰਵਿਵਾਰੇ ਸਦਾ ਜ੍ਞੇਯੌ ਪਾਦੌ ਦਸ਼ ਚਤੁਰ੍ਦਸ਼ । । ੨੬ ਅष੍ਟ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ ਵੈ ਚਨ੍ਦ੍ਰੇ ਦਸ਼ षष੍ਠੇ ਕੁਜੇ ਤਥਾ । ਬੁਧਸ੍ਯ ਨਵਮੇ ਪਾਦੇ ਰਾਹੌ ਚ ਦਿਵਸਸ੍ਯ ਚ । । ੨੭ ਗੁਰੋਰ੍ਦ੍ਵਿਤੀਯਃ षष੍ਠਸ਼੍ਚ षੋਡਸ਼ਸ੍ਯ ਤੁ ਵਰ੍ਜਯੇਤ੍ । ਭਾਸ੍ਕਰਸ੍ਯ ਦਿਨੇ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤੇ ਚਤੁਰ੍ਥੇ ਦਸ਼ਮੇष੍ਟਮੇ । । ੨੮ ਸ਼ਨੈਸ਼੍ਚਰਦਿਨੇ ਪਾਦਂ ਤ੍ਯਜੇਚ੍ਚੈਵ ਸੁਦਾਰੁਣਮ੍ । ਦ੍ਵਿਤੀਯਂ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਂ ਚੈਵ षੋਡਸ਼ਸ੍ਯ ਤੁ ਵਰ੍ਜਯੇਤ੍ । । ੨੯ ਮੁਹੂਰ੍ਤਘਟਿਕਾਦੂਰ੍ਦ੍ਧ੍ਵਂ ਘਟਿਕਾ ਚਤੁਰ੍ਥਂ ਭਾਗਂ ਵਿਂਸ਼ਤਿਸ਼੍ਚ । ਕੁਹੂਸੁਤਂ ਬੁਦ੍ਬੁਦਂ ਨਿਮੇषਮੇਤਤ੍ਕਾਲਸ੍ਯ ਲਕ੍ਸ਼ਣਮ੍ । । 1.34.੩੦ ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀ ਭਵਿष੍ਯੇ ਮਹਾਪੁਰਾਣੇ ਸ਼ਤਾਰ੍ਦ੍ਧਸਾਹਸ੍ਰ੍ਯਾਂ ਸਂਹਿਤਾਯਾਂ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮੇ ਪਰ੍ਵਣਿ ਪਞ੍ਚਮੀਕਲ੍ਪੇ ਦਂਸ਼ਦष੍ਟਕਦੂਤਲਕ੍ਸ਼ਣਂ ਨਾਮ ਚਤੁਸ੍ਤ੍ਰਿਂਸ਼ੋऽਧ੍ਯਾਯਃ
ਜਦੋਂ ਸਰੀਰ ਕੰਬੇ, ਦਰਦ ਬਹੁਤ ਹੋਵੇ, ਅੱਖਾਂ ਲਾਲ ਹੋ ਜਾਣ, ਤਾਂ ਉਹ ਜੀਵ ਮਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਕਾਲ ਦਾ ਡੰਡਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅੱਠਵੀਂ, ਨੌਵੀਂ ਜਾਂ ਚੌਦਵੀਂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੱਖ ਦੀ ਤਿੱਥੀ ਤੇ, ਜਾਂ ਨਾਗ ਪੰਚਮੀ ਨੂੰ ਜੇ ਕੋਈ ਡੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਭਰੋਸਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। ਆਰਦਰਾ, ਆਸ਼ਲੇਸ਼ਾ, ਮਘਾ, ਭਰਨੀ, ਕ੍ਰਿਤਿਕਾ, ਵਿਸ਼ਾਖਾ, ਮੂਲ, ਸਵਾਤੀ ਆਦਿ ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਜੇ ਕੋਈ ਡੱਸਿਆ ਜਾਵੇ ਜਾਂ ਜ਼ਹਿਰ ਪੀ ਲਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਨਹੀਂ ਬਚਦਾ। ਖਾਲੀ ਘਰ, ਸ਼ਮਸ਼ਾਨ ਜਾਂ ਸੁੱਕੇ ਰੁੱਖ ਹੇਠਾਂ ਜੇ ਕੋਈ ਨਕਸ਼ਤਰ ਤੇ ਤਿੱਥੀ ਮਿਲਣ ਤੇ ਡੱਸਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਨਹੀਂ ਬਚਦਾ। ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਅੱਠ ਸੌ ਅਠ ਮਰਮ ਸਥਾਨ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਦੱਸ ਜਾਂ ਬਾਰਾਂ ਮਰਮ ਜੇ ਡੱਸਣ ਜਾਂ ਹਥਿਆਰ ਨਾਲ ਲੱਗ ਜਾਣ, ਤਾਂ ਮਨੁੱਖ ਨਹੀਂ ਬਚਦਾ, ਇਹ ਵੀ ਕਾਲ ਦਾ ਡੰਡਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਕਿਸੇ ਦਾ ਮੂੰਹ ਜਾਂ ਸਿਰ ਤੇ ਤੇਲ ਲੱਗਾ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਉਹ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਦੌੜੇ, ਵਾਲ ਖੁੱਲੇ ਹੋਣ, ਹੱਥ ਪੈਰਾਂ ਨਾਲ ਭਾਰੀ ਆਵਾਜ਼ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਸਮਝੋ ਕਿ ਕਾਲ ਦਾ ਦੂਤ ਆ ਗਿਆ। ਨਾਗਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਬਣਾਏ, ਉਹ ਗ੍ਰਹਿ ਤੇ ਨਾਗ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਨ। ਅਨੰਤ ਨੂੰ ਸੂਰਜ, ਵਾਸੁਕੀ ਨੂੰ ਚੰਦ, ਤਕਸ਼ਕ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਕਰਕੋਟਕ ਨੂੰ ਬੁੱਧ, ਪਦਮ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਸਪਤੀ, ਮਹਾਪਦਮ ਨੂੰ ਭਾਰਗਵ, ਕੁਲਿਕ ਤੇ ਸ਼ੰਖਪਾਲ ਨੂੰ ਸ਼ਨੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਦਿਨ-ਰਾਤ, ਮਹੀਨੇ, ਪੱਖ, ਨਕਸ਼ਤਰ, ਗ੍ਰਹਿ ਆਦਿ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ ਨਾਗਾਂ ਦੀਆਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਤੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਲੱਛਣ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਲੱਛਣ ਸਮਝ ਕੇ, ਜੇ ਕੋਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਡੱਸਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ।
ਤਤਃ ਪ੍ਰਣਸ਼੍ਯਤੇ ਦੁਃਖਂ ਤਤਃ ਸਂਪਦ੍ਯਤੇ ਸੁਖਮ੍
ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਦੁੱਖ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਸੁਖ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਮਜ੍ਜਾਸ੍ਥਾਨਂ ਤਤੋ ਗਤ੍ਵਾ ਮਰ੍ਮਸ੍ਥਾਨਂ ਪ੍ਰਧਾਵਤਿ 1.35.
ਫਿਰ ਮੱਜਾ ਤੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਵਿਸ਼ ਮਰਮ ਵਾਲੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਵੱਲ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਨਿਸ਼੍ਚੇष੍ਟਃ ਪਤਤੇ ਭੂਮੌ ਕਰ੍ਣਾਭ੍ਯਾਂ ਬਧਿਰੋ ਭਵੇਤ੍
ਉਹ ਬਿਲਕੁਲ ਹਿਲਦਾ ਨਹੀਂ, ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਦੋਵੇਂ ਕੰਨਾਂ ਨਾਲ ਬਹਿਰਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਦਂਡੇਨ ਹਨ੍ਯਮਾਨਸ੍ਯ ਦਂਡਰਾਜੀ ਨ ਜਾਯਤੇ
ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਲਾਠੀ ਨਾਲ ਮਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਲਾਠੀ ਰਾਜਾ ਨਹੀਂ ਬਣ ਜਾਂਦੀ।
ਕੇਸ਼ੇषੁ ਲੁਚ੍ਯਮਾਨੇषੁ ਨੈਵ ਕੇਸ਼ਾਨ੍ਪ੍ਰਵੇਦਤੇ ਸ਼ਿਥਿਲਾਨਿ ਭਵਂਤੀਹ ਸ ਗਤਾਸੁਰਿਤਿ ਸ਼੍ਰੁਤਿਃ
ਜਦੋਂ ਵਾਲ ਤੋੜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹਨੂੰ ਕੋਈ ਦਰਦ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ; ਇੱਥੇ ਅੰਗ ਢੀਲੇ ਪੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਲੋਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਸ ਦੀ ਜਿੰਦ ਛੱਡ ਗਈ।
ਏਤਾਨਿ ਯਸ੍ਯ ਰੂਪਾਣਿ ਵਿਪਰੀਤਾਨਿ ਗੌਤਮ
ਗੌਤਮ, ਇਹ ਉਹ ਰੂਪ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ ਉਲਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਵੈਦ੍ਯਾਸ੍ਤਸ੍ਯ ਨ ਪਸ਼੍ਯਂਤਿ ਯੇ ਭਵਂਤਿ ਕੁਸ਼ਿਕ੍ਸ਼ਿਤਾਃ
ਜੋ ਵਧੀਆ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਸਿੱਖੇ ਹੋਏ ਵੈਦ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਇਹਨਾਂ ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਛਾਣਦੇ।
ਤਸ੍ਯਾਗਦਂ ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਸ੍ਵਯਂ ਰੁਦ੍ਰੇਣ ਭਾषਿਤਮ੍
ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਉਹ ਦਵਾਈ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਜੋ ਆਪ ਰੁਦਰ ਨੇ ਕਹੀ ਸੀ।
ਕੁਂਕੁਮਂ ਤਗਰਂ ਕੁष੍ਠਂ ਕਾਸਮਰ੍ਦਤ੍ਵਚਂ ਤਥਾ
ਕੁੰਕੁਮਾ, ਤਗਰ, ਕੁਸ਼ਠ ਤੇ ਕਾਸਮਰਦ ਦੀ ਛਾਲ—
ਏਤਾਨਿ ਸਮਭਾਗਾਨਿ ਗੋਮੂਤ੍ਰੇਣ ਤੁ ਪੇषਯੇਤ੍ ਕਾਲਾਹਿਨਾਪਿ ਦष੍ਟੇਨ ਕ੍ਸ਼ਿਪ੍ਰਂ ਭਵਤਿ ਨਿਰ੍ਵਿषਃ
ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਬਰਾਬਰ ਹਿੱਸੇ ਲੈ ਕੇ ਗਾਂ ਦੇ ਮੂਤਰ ਵਿੱਚ ਪੀਸੋ; ਕਾਲੇ ਸੱਪ ਦੇ ਡੱਸਣ ਵਾਲਾ ਵੀ ਜਲਦੀ ਜ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਕ੍ਸ਼ਿਪ੍ਰਮੇਵ ਪ੍ਰਦਾ ਤਵ੍ਯਂ ਮृਤਸਂਜੀਵਨੌषਧਮ੍
ਉਹ ਜਿੰਦ ਵਾਪਸ ਲਿਆਉਣ ਵਾਲੀ ਦਵਾਈ ਤੁਰੰਤ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਭਵਿष੍ਯੇ ਮਹਾਪੁਰਾਣੇ ਸ਼ਤਾਰ੍ਦ੍ਧਸਾਹਸ੍ਰ੍ਯਾਂ ਸਂਹਿਤਾਯਾਂ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮੇ ਪਰ੍ਵਣਿ ਪਂਚਮੀਕਲ੍ਪੇ ਧਾਤੁਗਤਵਿषਕ੍ਰਿਯਾਵਰ੍ਣਨਂ ਨਾਮ ਪਂਚਤ੍ਰਿਂਸ਼ੋऽਧ੍ਯਾਯਃ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਭਵਿੱਖ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਪਰਵ ਵਿਚ, ਪੰਜਵੇਂ ਕਲਪ ਤੇ ਲੱਖ ਪੰਜ ਹਜ਼ਾਰ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਵਾਲੀ ਸੰਹਿਤਾ ਦੇ ਪੈਂਤੀਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਨੂੰ 'ਧਾਤੂ ਵਿੱਚ ਜ਼ਹਿਰ ਦੇ ਉਪਚਾਰ' ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
ਕੁਮਾਰਦष੍ਟਃ ਕੀਦृਕ੍ਸ੍ਯਾਤ੍ਸੂਤਿਕਾਦਂਸ਼ਿਤਸ੍ਯ ਚ
ਜਦੋਂ ਮੁੰਡਾ ਜਾਂ ਜਨਮ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਔਰਤ ਨੂੰ ਸੱਪ ਡੱਸ ਲਵੇ, ਤਾਂ ਉਸਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਕੀਹ ਹੁੰਦੇ ਹਨ?
ਰੂਪਂ ਨਪੁਂਸਕੇਨੇਹ ਵ੍ਯਂਤਰੇਣ ਚ ਕੀਦृਸ਼ਮ੍
ਜਦੋਂ ਨਪੁੰਸਕ ਜਾਂ ਅੰਦਰਲੇ ਸੱਪ ਵਲੋਂ ਡੱਸਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਵੇਲੇ ਰੂਪ ਕਿਵੇਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ?
ਕਸ਼੍ਯਪ ਉਵਾਚ ਅਤਃ ਪਰਂ ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਨਾਗਾਨਾਂ ਰੂਪਲਕ੍ਸ਼ਣਮ੍
ਕਸ਼ਯਪ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਸੱਪਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਤੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਦੱਸਾਂਗਾ।
ਅਥ ਸਰ੍ਪੇਣ ਦष੍ਟਸ੍ਯ ਊਰ੍ਧ੍ਵ ਦृष੍ਟਿਃ ਪ੍ਰਜਾਯਤੇ
ਜਦੋਂ ਸੱਪ ਡੱਸ ਲਵੇ, ਤਾਂ ਅੱਖਾਂ ਉੱਤੇ ਵੱਲ ਚੜ੍ਹ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਕਨ੍ਯਾਦष੍ਟਸ੍ਯ ਵਾਮਾ ਸ੍ਯਾਦृष੍ਟਿਰ੍ਦ੍ਵਿਜਵਰੋਤ੍ਤਮ
ਜਦੋਂ ਕੁੜੀ ਨੂੰ ਸੱਪ ਡੱਸ ਲਵੇ, ਦੋਵੇਂ ਜਨਮਾਂ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਵਧੀਆ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਖੱਬੇ ਵੱਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਗਰ੍ਭਿਣ੍ਯਾ ਵਾਥ ਦष੍ਟਸ੍ਯ ਤਥਾ ਸ੍ਵੇਦਸ਼੍ਚ ਜਾਯਤੇ ਨਪੁਂਸਕੇਨ ਦष੍ਟਸ੍ਯ ਅਂਗਮਰ੍ਦਃ ਪ੍ਰਜਾਯਤੇ
ਜਦੋਂ ਗਰਭਵਤੀ ਨੂੰ ਸੱਪ ਡੱਸ ਲਵੇ, ਤਾਂ ਪਸੀਨਾ ਆਉਂਦਾ ਹੈ; ਜੇ ਨਪੁੰਸਕ ਵਲੋਂ ਡੱਸਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਸਰੀਰ ਦਰਦ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਪਨ੍ਨਗ੍ਯਃ ਪ੍ਰਭਵੋ ਰਾਤ੍ਰੌ ਦਿਵਾ ਸਰ੍ਪੋ ਵਿषਾਧਿਕਃ
ਸੱਪਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਰਾਤ ਨੂੰ ਜ਼ਿਆਦਾ ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਸੱਪ ਦਿਨ ਚ ਜ਼ਿਆਦਾ ਜ਼ਹਿਰ ਵਾਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਅਂਧਕਾਰੇ ਤੁ ਦष੍ਟੋ ਯ ਉਦਕੇ ਗਹਨੇ ਵਨੇ ਦष੍ਟਰੂਪਾਣ੍ਯਜਾਨਨ੍ਵੈ ਕਥਂ ਵੈਦ੍ਯਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਮ੍
ਜੇ ਹਨੇਰੇ, ਪਾਣੀ ਜਾਂ ਘਣੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਸੱਪ ਡੱਸ ਲਵੇ, ਤੇ ਡੱਸਣ ਵਾਲਾ ਨਜ਼ਰ ਨਾ ਆਵੇ, ਤਾਂ ਵੈਦ ਇਲਾਜ ਕਿਵੇਂ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ?
ਚਤੁਰ੍ਵਿਧਾ ਇਹ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾਃ ਪਨ੍ਨਗਾਸ੍ਤੁ ਮਹਾਤ੍ਮਨਾ
ਇੱਥੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਚਾਰ ਕਿਸਮ ਦੇ ਸੱਪ ਦੱਸੇ ਹਨ।
ਦਰ੍ਵੀਕਰਾ ਵਾਤਵਿषਾ ਮਂਡਲਾ ਪੈਤ੍ਤਿਕਾਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ 1.36.
ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਦਰਵੀਕਾਰ, ਵਾਤ-ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ, ਮੰਡਲ ਤੇ ਪਿੱਤ-ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਰਕ੍ਤਂ ਪਰੀਕ੍ਸ਼ਯੇਦੇषਾਂ ਸਰ੍ਪਾਣਾਂ ਤੁ ਪृਥਕ੍ਪृਥਕ੍
ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੱਪਾਂ ਦਾ ਲਹੂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਜਾਂਚਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਰਕ੍ਤਂ ਘਨਂ ਚ ਬਹੁਸ਼ਃ ਸ਼ੋਣਿਤਂ ਮਂਡਲੀ ਕृਤਮ੍
ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਲਹੂ ਅਕਸਰ ਗਾੜਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਜ਼ਹਿਰ ਲਾਲ ਗੋਲ ਚੱਕਰ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਸਰ੍ਪਾ ਜ੍ਞੇਯਾਸ੍ਤੁ ਚਤ੍ਵਾਰਃ ਪਂਚਮੋ ਨੋਪਲਭ੍ਯਤੇ
ਸੱਪ ਚਾਰ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪੰਜਵਾਂ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ।
ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣੇ ਮਧੁਰਂ ਦਦ੍ਯਾਤ੍ਤਿਕ੍ਤਂ ਦਦ੍ਯਾਤ੍ਤਥੋਤ੍ਤਰੇ
ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਮਿੱਠਾ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਕਸੈਲਾ।
ਯਮਦੂਤੀਲਕ੍ਸ਼ਣਮ੍ ਕਸ਼੍ਯਪ ਉਵਾਚ ਸਵਿषਾ ਦਂष੍ਟ੍ਰਯੋਰ੍ਮਧ੍ਯੇ ਯਮਦੂਤੀ ਤੁ ਵੈ ਭਵੇਤ੍ । ਨ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾ ਬੁਧੈਃ ਕਾਰ੍ਯਾ ਤਂ ਗਤਾਸੁਂ ਵਿਰ੍ਨਿਦਸ਼ੇਤ੍ । । ੧ ਪ੍ਰਹਰਾਰ੍ਧਂ ਦਿਵਾਰਾਤ੍ਰਾਵੇਕੈਕਂ ਭੁਞ੍ਜਤੇ ਬਹਿਃ । ਏਕਸ੍ਯ ਚ ਸਮਾਨਂ ਚ ਦ੍ਵਿਤੀਯਂ षੋਡਸ਼ਂ ਤਥਾ । । ੨ ਨਾਗੋਦਯੋ ਯਮੁਦ੍ਦਿਸ਼੍ਯ ਹਤੋ ਵਿਦ੍ਧੋ ਵਿਦਾਰਿਤਃ । ਕਾਲਦष੍ਟਂ ਵਿਜਾਨੀਯਾਤ੍ਕਸ਼੍ਯਪਸ੍ਯ ਵਚੋ ਯਥਾ । । ੩ ਯਨ੍ਮਾਤ੍ਰਂ ਪਤਤੇ ਬਿਨ੍ਦੁਰ੍ਵਾਲਾਗ੍ਰਂ ਸਲਿਲੋਦ੍ਧृਤਮ੍ । ਤਨ੍ਮਾਤ੍ਰਂ ਸ੍ਰਵਤੇ ਦਂष੍ਟ੍ਰਾ ਵਿषਂ ਸਰ੍ਪਸ੍ਯ ਦਾਰੁਣਮ੍ । । ੪ ਨਾਡੀਸ਼ਤੇ ਤੁ ਸਮ੍ਪੂਰ੍ਣੇ ਦੇਹੇ ਸਙ੍ਕ੍ਰਮਤੇ ਵਿषਮ੍ । ਯਾਵਤ੍ਸਙ੍ਕ੍ਰਾਮਯੇਦ੍ਬਾਹੁਂ ਕੁਞ੍ਚਿਤਂ ਵਾ ਪ੍ਰਸਾਰਯੇਤ੍ । । ੫ ਅਨੇਨ ਕ੍ਸ਼ਣਮਾਤ੍ਰੇਣ ਵਿषਂ ਗਚ੍ਛਤਿ ਮਸ੍ਤਕੇ । ਵੇਪਤੇ ਵਿषਵੇਗੇ ਤੁ ਸ਼ਤਸ਼ੋऽਥ ਸਹਸ੍ਰਸ਼ਃ । । ੬ ਵਰ੍ਧਤੇ ਰਕ੍ਤਮਾਸਾਦ੍ਯ ਤਤੋ ਵਾਤੈਃ ਸ਼ਿਖੀ ਯਥਾ । ਤੈਲਬਿਨ੍ਦੁਰ੍ਜਲਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਯਥਾ ਵੇਗੇਨ ਵਰ੍ਧਤੇ । । ੭ ਸ਼ਿਖਣ੍ਡੀ ਆਸ਼੍ਰਯਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਮਾਰੁਤੇਨ ਸਮੀਰਿਤਃ । ਤਤਃ ਸ੍ਥਾਨਸ਼ਤਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਤ੍ਵਚਾਸ੍ਥਾਨਂ ਵਿਚੇष੍ਟਿਤਮ੍ । । ੮ ਤ੍ਵਚਾਸੁ ਦ੍ਵਿਗੁਣਂ ਵਿਦ੍ਯਾਚ੍ਛੋਣਿਤੇषੁ ਚਤੁਰ੍ਗੁਣਮ੍ । ਪਿਤ੍ਤੇ ਤੁ ਤ੍ਰਿਗੁਣਂ ਯਾਤਿ ਸ਼੍ਲੇष੍ਮੇ ਵੈ षੋਡਸ਼ਂ ਭਵੇਤ੍ । । ੯ ਵਾਯੌ ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਦ੍ਗੁਣਂ ਚੈਵ ਮਜ੍ਜਾषष੍ਟਿਗੁਣਂ ਤਥਾ । ਪ੍ਰਾਣੇ ਚੈਕਾਰ੍ਣਵੀਭੂਤੇ ਸਰ੍ਵਗਾਤ੍ਰਾਣਿ ਸਨ੍ਧਯੇਤ੍
ਕਸ਼ਯਪ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਜਿੱਥੇ ਦੋ ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਦੰਦਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਡੱਸਿਆ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਯਮਦੂਤੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗਿਆਨੀਆਂ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੇ ਜਾਨ ਚਲੀ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਇਲਾਜ ਨਾ ਕਰਨ, ਉਹ ਪੱਕਾ ਮਰ ਗਿਆ ਮੰਨੋ। ਦਿਨ ਜਾਂ ਰਾਤ ਦੇ ਅੱਧੇ ਪਹਰ ਵਿੱਚ ਜ਼ਹਿਰ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਨਾਗਾਂ ਦੀ ਚਾਲ ਹੋਵੇ, ਜੇ ਕੋਈ ਮਾਰਿਆ ਜਾਂ ਡੱਸਿਆ ਜਾਂ ਕੱਟਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਕਾਲ ਦਾ ਡੱਸਣ ਮੰਨੋ, ਜਿਵੇਂ ਕਸ਼ਯਪ ਨੇ ਆਖਿਆ। ਜਿੰਨੀ ਬੂੰਦ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗਦੀ ਹੈ ਜਾਂ ਵਾਲ ਦੀ ਨੋਕ ਜਿੰਨਾ, ਉੱਨੀ ਹੀ ਜ਼ਹਿਰ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਦੰਦਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਵਗਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਸਰੀਰ ਦੀਆਂ ਸੌ ਨਸਾਂ ਭਰ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਜ਼ਹਿਰ ਪੂਰੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿੰਨਾ ਵੇਲੇ ਵਿੱਚ ਬਾਂਹ ਮੋੜੀ ਜਾਂ ਖੋਲ੍ਹੀ ਜਾਵੇ, ਉੱਨਾ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਜ਼ਹਿਰ ਸਿਰ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜ਼ਹਿਰ ਦੇ ਜੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਸਰੀਰ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਵਾਰੀ ਕੰਬਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਲਹੂ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਹਵਾ ਨਾਲ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਫੈਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਤੇਲ ਦੀ ਬੂੰਦ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਪੰਛੀ ਹਵਾ ਨਾਲ ਉੱਡਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਜ਼ਹਿਰ ਸਰੀਰ ਦੇ ਸੌ ਸਥਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਚਮੜੀ ਰਾਹੀਂ ਫੈਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਚਮੜੀ ਵਿੱਚ ਦੋ ਗੁਣਾ, ਲਹੂ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਗੁਣਾ, ਪਿੱਤ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾ, ਕਫ ਵਿੱਚ ਸੋਲਾਂ ਗੁਣਾ, ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਤੀਹ ਗੁਣਾ, ਮੱਜਾ ਵਿੱਚ ਸੱਠ ਗੁਣਾ ਤੇ ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਵਿੱਚ ਪੂਰਾ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਅੰਗ ਢੀਲੇ ਪੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
1.35.੧੦ ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰੇ ਨਿਰੁਧ੍ਯਮਾਨੇ ਚ ਯਾਤਿ ਦष੍ਟਸ੍ਤ੍ਵਸਾਧ੍ਯਤਾਮ੍ । ਤਤੋऽਸੌ ਮ੍ਰਿਯਤੇ ਜਨ੍ਤੁਰ੍ਨਿਃਸ਼੍ਵਾਸੋਚ੍ਛ੍ਵਾਸਵਰ੍ਜਿਤਃ । । ੧੧ ਨਿष੍ਕ੍ਰਾਨ੍ਤੇ ਤੁ ਤਤੋ ਜੀਵੇ ਭੂਤੇ ਪਞ੍ਚਤ੍ਵਮਾਗਤੇ । ਤਾਨਿ ਭੂਤਾਨਿ ਗਚ੍ਛਨ੍ਤਿ ਯਸ੍ਯ ਯਸ੍ਯ ਯਥਾਤਥਮ੍ । । ੧੨ ਪृਥਿਵ੍ਯਾਪਸ੍ਤਥਾ ਤੇਜੋ ਵਾਯੁਰਾਕਾਸ਼ਮੇਵ ਚ । ਇਤ੍ਯੇषਾਮੇਵ ਸਙ੍ਘਾਤਃ ਸ਼ਰੀਰਮਭਿਧੀਯਤੇ । । ੧੩ ਪृਥਿਵੀ ਪृਥਿਵੀਂ ਯਾਤਿ ਤੋਯਂ ਤੋਯੇषੁ ਲੀਯਤੇ । ਤੇਜੋ ਗਚ੍ਛਤਿ ਚਾਦਿਤ੍ਯਂ ਮਾਰੁਤੋ ਮਾਰੁਤਂ ਵ੍ਰਜੇਤ੍ । । ੧੪ ਆਕਾਸ਼ਂ ਚੈਵਮਾਕਾਸ਼ੇ ਸਹ ਤੇਨੈਵ ਗਚ੍ਛਤਿ । ਸ੍ਵਸ੍ਥਾਨਂ ਤੇ ਪ੍ਰਪਦ੍ਯਨ੍ਤੇ ਪਰਸ੍ਪਰਨਿਯੋਜਿਤਾਃ । । ੧੫ ਨ ਜੀਵੇਦਾਗਤਃ ਕਸ਼੍ਚਿਦਿਹ ਜਨ੍ਮਨਿ ਸੁਵ੍ਰਤ । ਵਿषਾਰ੍ਤਂ ਨ ਉਪੇਕ੍ਸ਼ੇਤ ਤ੍ਵਰਿਤਂ ਤੁ ਚਿਕਿਤ੍ਸਯੇਤ੍ । । ੧੬ ਏਕਮਸ੍ਤਿ ਵਿषਂ ਲੋਕੇ ਦ੍ਵਿਤੀਯਂ ਚੋਪਪਦ੍ਯਤੇ । ਯਥਾ ਨਾਨਾਵਿਧਂ ਚੈਵ ਸ੍ਥਾਵਰਂ ਤੁ ਤਥੈਵ ਚ । । ੧੭ ਪ੍ਰਥਮੇ ਵਿषਵੇਗੇ ਤੁ ਰੋਮਹਰ੍षੋऽਭਿਜਾਯਤੇ । ਦ੍ਵਿਤੀਯੇ ਵਿषਵੇਗੇ ਤੁ ਸ੍ਵੇਦੋ ਗਾਤ੍ਰੇषੁ ਜਾਯਤੇ । । ੧੮ ਤृਤੀਯੇ ਵਿषਵੇਗੇ ਤੁ ਕਮ੍ਪੋ ਗਾਤ੍ਰੇषੁ ਜਾਯਤੇ । ਚਤੁਰ੍ਥੇ ਵਿषਵੇਗੇ ਤੁ ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰਨਿਰੋਧਕृਤ੍ । । ੧੯ ਪਞ੍ਚਮੇ ਵਿषਵੇਗੇ ਤੁ ਹਿਕ੍ਕਾ ਗਾਤ੍ਰੇषੁ ਜਾਯਤੇ । षष੍ਠੇ ਚ ਵਿषਵੇਗੇ ਤੁ ਪ੍ਰਾਣੇਭ੍ਯੋऽਪਿ ਪ੍ਰਮੁਚ੍ਯਤੇ । । ਸਪ੍ਤਧਾਤੁਵਹਾ ਹ੍ਯੇਤੇ ਵੈਨਤੇਯੇਨ ਭਾषਿਤਾਃ । । 1.35.੨੦ ਤ੍ਵਚਃ ਸ੍ਥਾਨੇ ਵਿषੇ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤੇ ਤਸ੍ਯ ਰੂਪਾਣਿ ਮੇ ਸ਼ृਣੁ । ਅਙ੍ਗਾਨਿ ਤਿਮਿਰਾਯਨ੍ਤੇ ਤਪਨ੍ਤੇ ਚ ਮੁਹੁਰ੍ਮੁਹੁਃ । । ੨੧ ਏਤਾਨਿ ਯਸ੍ਯ ਚਿਹ੍ਨਾਨਿ ਤਸ੍ਯ ਤ੍ਵਚਿ ਗਤਂ ਵਿषਮ੍ । ਤਸ੍ਯਾਗਦਂ ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਯੇਨ ਸਮ੍ਪਦ੍ਯਤੇ ਸੁਖਮ੍ । । ੨੨ ਅਰ੍ਕਮੂਲਮਪਾਮਾਰ੍ਗਂ ਪ੍ਰਿਯਙ੍ਗੁਂ ਤਗਰਂ੨ ਤਥਾ । ਏਤਦਾਲੋਡ੍ਯ ਦਾਤਵ੍ਯਂ ਤਤਃ ਸਮ੍ਪਦ੍ਯਤੇ ਸੁਖਮ੍ । । ੨੩ ਤਤਸ੍ਤਸ੍ਮਿਤ੍ਕृਤੇ ਵਿਪ੍ਰ ਨ ਨਿਵਰ੍ਤੇਤ ਚੇਦ੍ਵਿषਮ੍ । ਤ੍ਵਚਃ ਸ੍ਥਾਨਂ ਤਤੋ ਭਿਤ੍ਤ੍ਵਾ ਰਕ੍ਤਸ੍ਥਾਨਂ ਪ੍ਰਧਾਵਤਿ । । ੨੪ ਵਿषੇ ਚ ਰਕ੍ਤਂ ਸਂਪ੍ਰਾਪ੍ਤੇ ਤਸ੍ਯ ਰੂਪਾਣਿ ਮੇ ਸ਼ृਣੁ । ਦਹ੍ਯਤੇ ਮੁਹ੍ਯਤੇ੧ ਚੈਵ ਸ਼ੀਤਲਂ ਬਹੁ ਮਨ੍ਯਤੇ । । ੨੫ ਏਤਾਨਿ ਯਸ੍ਯ ਰੂਪਾਣਿ ਤਸ੍ਯ ਰਕ੍ਤਗਤਂ ਵਿषਮ੍ । ਤਤ੍ਰਾਗਦਂ ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਯੇਨ ਸਮ੍ਪਦ੍ਯਤੇ ਸੁਖਮ੍ । । ੨੬ ਉਸ਼ੀਰਂ ਚਨ੍ਦਨਂ ਕੁष੍ਠਮੁਤ੍ਪਲਂ ਤਗਰਂ ਤਥਾ । ਮਹਾਕਾਲਸ੍ਯ ਮੂਲਾਨਿ ਸਿਨ੍ਦੁਵਾਰਨਗਸ੍ਯ ਚ । । ਹਿਙ੍ਗੁਲਂ ਮਰਿਚਂ ਚੈਵ ਪੂਰ੍ਵਵੇਗੇ ਤੁ ਦਾਪੇਯਤ੍ । । ੨੭ ਬृਹਤੀ ਵृਸ਼੍ਚਿਕਾ ਕਾਲੀ ਇਨ੍ਦ੍ਰ ਵਾਰੁਣਿਮੂਲਕਮ੍
ਜਦੋਂ ਕੰਨ ਸੁਣਨਾ ਬੰਦ ਕਰ ਦੇਣ, ਤਾਂ ਡੱਸਿਆ ਮਨੁੱਖ ਅਸਾਧ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਉਹ ਜੀਵ ਸਾਹ ਤੇ ਉਚ੍ਹਾਸ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਮਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਜਾਨ ਨਿਕਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਪੰਜ ਤੱਤ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਥਾਂ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਧਰਤੀ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ, ਪਾਣੀ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ, ਅੱਗ ਸੂਰਜ ਵਿੱਚ, ਹਵਾ ਹਵਾ ਵਿੱਚ, ਆਕਾਸ਼ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਤੱਤ ਆਪਣੇ ਥਾਂ ਵਾਪਸ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਪਰਸਪਰ ਜੋੜੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਜ਼ਹਿਰ ਚੜ੍ਹ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਕੋਈ ਵੀ ਇਥੇ ਜਨਮ ਲੈ ਕੇ ਨਹੀਂ ਬਚਦਾ। ਪਰ ਜੇ ਜ਼ਹਿਰ ਲੱਗੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੇਖੋ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਛੱਡੋ ਨਾ, ਜਲਦੀ ਇਲਾਜ ਕਰੋ। ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਜ਼ਹਿਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਦੂਜਾ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਜ਼ਹਿਰ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਜੜ੍ਹੀਆਂ-ਬੂਟੀਆਂ ਵਿੱਚ। ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਜ਼ਹਿਰ ਚੜ੍ਹਣ ਤੇ ਰੋਂਵਾਂ ਖੜੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਦੂਜੀ ਵਾਰ ਪਸੀਨਾ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਤੀਜੀ ਵਾਰ ਸਰੀਰ ਕੰਬਦਾ ਹੈ, ਚੌਥੀ ਵਾਰ ਕੰਨ ਬੰਦ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪੰਜਵੀਂ ਵਾਰ ਹਿੱਕ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਛੇਵੀਂ ਵਾਰ ਪ੍ਰਾਣ ਛੱਡ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਲੱਛਣ ਵੈਨਤੇਯ ਨੇ ਦੱਸੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਚਮੜੀ ਵਿੱਚ ਜ਼ਹਿਰ ਪਹੁੰਚੇ, ਤਾਂ ਸਰੀਰ ਦੇ ਅੰਗ ਹਨੇਰੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਵਾਰ ਵਾਰ ਤਪਦੇ ਹਨ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਲੱਛਣ ਹੋਣ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਚਮੜੀ ਵਿੱਚ ਜ਼ਹਿਰ ਹੈ। ਉਸ ਲਈ ਮੈਂ ਅਉਸ਼ਧ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸੁਖ ਮਿਲਦਾ ਹੈ: ਅਰਕ ਦੀ ਜੜ੍ਹ, ਅਪਾਮਾਰਗ, ਪ੍ਰਿਅੰਗੂ, ਟਗਰ—ਇਹ ਪੀਸ ਕੇ ਦੇਣ। ਜੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਜ਼ਹਿਰ ਨਾ ਉਤਰੈ, ਤਾਂ ਜ਼ਹਿਰ ਚਮੜੀ ਤੋਂ ਲਹੂ ਵਿੱਚ ਦੌੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਜ਼ਹਿਰ ਲਹੂ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚੇ, ਤਾਂ ਸਰੀਰ ਸੜਦਾ, ਬੇਹੋਸ਼ੀ ਆਉਂਦੀ, ਤੇ ਬਹੁਤ ਠੰਡ ਲੱਗਦੀ ਹੈ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਲੱਛਣ ਹੋਣ, ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਜ਼ਹਿਰ ਲਹੂ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਉਸ ਲਈ ਮੈਂ ਅਉਸ਼ਧ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸੁਖ ਮਿਲਦਾ ਹੈ: ਉਸ਼ੀਰ, ਚੰਦਨ, ਕੁਸ਼ਠ, ਉਤਪਲ, ਟਗਰ, ਮਹਾਕਾਲ ਤੇ ਸਿੰਧਵਾਰਾ ਰੁੱਖ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ, ਹਿੰਗੁਲ ਤੇ ਮਿਰਚ—ਇਹ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਜ਼ਹਿਰ ਚੜ੍ਹਣ ਤੇ ਦੇਣ। ਬੜੀ, ਵੱਛ, ਕਾਲੀ ਤੇ ਇੰਦਰ-ਵਾਰੁਣੀ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਵੀ ਲਾਭਕਾਰੀ ਹੈ।
ਸਪ੍ਤਗਨ੍ਧਘृਤਂ ਚੈਵ ਦ੍ਵਿਤੀਯੇ ਪਰਿਕੀਰ੍ਤਿਤਮ੍ । । ੨੮ ਸਿਨ੍ਦੁਵਾਰਂ ਤਥਾ ਹਿਙ੍ਗੁਂ ਤृਤੀਯੇ ਕਾਰਯੇਦ੍ਬੁਧਃ । ਤਸ੍ਯ ਪਾਨਂ ਚ ਕੁਰ੍ਵੀਤ ਅਞ੍ਜਨਂ ਲੇਪਨਂ ਤਥਾ । । ੨੯ ਏਤੇਨੈਵੋਪਚਾਰੇਣ ਤਤਃ ਸਮ੍ਪਦ੍ਯਤੇ ਸੁਖਮ੍ । ਰਕ੍ਤਸ੍ਥਾਨਂ ਤਤੋ ਗਤ੍ਵਾ ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਥਾਨਂ ਪ੍ਰਧਾਵਤਿ । । 1.35.੩੦ ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਥਾਨਗਤੇ ਵਿਪ੍ਰ ਵਿषਰੂਪਾਣਿ ਮੇ ਸ਼ृਣੁ । ਉਤ੍ਤਿष੍ਠਤੇ ਨਿਪਤਤੇ ਦਹ੍ਯਤੇ ਮੁਹ੍ਯਤੇ ਤਥਾ । । ੩੧ ਗਾਤ੍ਰਤਃ ਪੀਤਕਃ ਸ੍ਯਾਦ੍ਵੈ ਦਿਸ਼ਃ ਪਸ਼੍ਯਤਿ ਪੀਤਿਕਾ । ਪ੍ਰਬਲਾ ਚ ਭਵਨ੍ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾ ਨ ਚਾਤ੍ਮਾਨਂ ਵਿਜਾਨਤੇ । । ਵਿषਕ੍ਰਿਯਾਂ ਤਸ੍ਯ ਕੁਰ੍ਯਾਦ੍ਯਥਾ ਸਮ੍ਪਦ੍ਯਤੇ ਸੁਖਮ੍ । । ੩੨ ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਥਾਨਮਤਿਕ੍ਰਮ੍ਯ ਸ਼੍ਲੇष੍ਮਸ੍ਥਾਨਂ ਚ ਗਚ੍ਛਤਿ । । ੩੩ ਪਿਪ੍ਪਲ੍ਯੋ ਮਧੁਕਂ ਚੈਵ ਮਧੁ ਖਣ੍ਡਂ ਘृਤਂ ਤਥਾ । ਮਧੁਸਾਰਮਲਾਬੂਂ ਚ ਜਾਤਿਂ ਸ਼ਙ੍ਕਰਵਾਲੁਕਾਮ੍ । । ਇਨ੍ਦ੍ਰਵਾਰੁਣਿਕਾਮੂਲਂ ਗਵਾਂ ਮੂਤ੍ਰੇਣ ਪੇषਯੇਤ੍ । । ੩੪ ਨਸ੍ਯਂ ਤਸ੍ਯ ਪ੍ਰਯੁਞ੍ਜੀਤ ਪਾਨਮਾਲੇਪਨਾਞ੍ਜਨਮ੍ । ਏਤੇਨੈਵੋਪਚਾਰੇਣ ਤਤਃ ਸਮ੍ਪਦ੍ਯਤੇ ਸੁਖਮ੍ । । ੩੫ ਸ਼੍ਲੇष੍ਮਸ੍ਥਾਨਂ ਤਤਃ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤੇ ਤਸ੍ਯ ਰੂਪਾਣਿ ਮੇ ਸ਼ृਣੁ । ਗਾਤ੍ਰਾਣਿ੧ ਤਸ੍ਯ ਰੁਧ੍ਯਨ੍ਤੇ ਨਿਃਸ਼੍ਵਾਸਸ਼੍ਚ ਨ ਜਾਯਤੇ । । ਲਾਲਾ ਚ ਸ੍ਰਵਤੇ ਤਸ੍ਯ ਕਣ੍ਠੋ ਘੁਰੁਘੁਰਾਯਤੇ । । ੩੬ ਏਤਾਨਿ ਯਸ੍ਯ ਰੂਪਾਣਿ ਤਸ੍ਯ ਸ਼੍ਲੇष੍ਮਗਤਂ ਵਿषਮ੍ । ਤਸ੍ਯਾਗਦਂ ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਯੇਨ ਸਮ੍ਪਦ੍ਯਤੇ ਸੁਖਮ੍ । । ੩੭ ਤ੍ਰਿਕੁਟਕੀ ਸ਼੍ਲੇष੍ਮਾਤਕੋ ਲੋਧ੍ਰਞ੍ਚ ਮਧੁਸਾਰਕਮ੍ । ਏਤਾਨਿ ਸਮਭਾਗਾਨਿ ਗਵਾਂ ਮੂਤ੍ਰੇਣ ਪੇषਯੇਤ੍ । । ੩੮ ਤਸ੍ਯ ਪਾਨਂ ਚ ਕੁਰ੍ਵੀਤ ਅਞ੍ਜਨਂ ਲੇਪਨਂ ਤਥਾ । ਏਤੇਨੈਵੋਪਚਾਰੇਣ ਤਤਃ ਸਮ੍ਪਦ੍ਯਤੇ ਸੁਖਮ੍ । । ੩੯ ਸ਼੍ਲੇष੍ਮਸ੍ਥਾਨਮਤਿਕ੍ਰਮ੍ਯ ਵਾਯੁਸ੍ਥਾਨਂ ਚ ਗਚ੍ਛਤਿ । ਤਤ੍ਰ ਰੂਪਾਣਿ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਵਾਯੁਸ੍ਥਾਨਗਤੇ ਵਿषੇ । । 1.35.੪੦ ਆਧ੍ਮਾਯਤੇ ਚ ਜਠਰਂ ਬਾਨ੍ਧਵਾਂਸ਼੍ਚ ਨ ਪਸ਼੍ਯਤਿ । ਈਦृਸ਼ਂ ਕੁਰੁਤੇ ਰੂਪਂ ਵृष੍ਟਿਭਙ੍ਗਸ਼੍ਚ ਜਾਯਤੇ । । ੪੧ ਏਤਾਨਿ ਯਸ੍ਯ ਰੂਪਾਣਿ ਤਸ੍ਯ ਵਾਯੁਗਤਂ ਵਿषਮ੍ । ਤਸ੍ਯਾਗਦਂ ਪ੍ਰਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਯੇਨ ਸਮ੍ਪਦ੍ਯਤੇ ਸੁਖਮ੍ । ।੪ ੨ ਸ਼ੋਣਾਮੂਲਂ ਪ੍ਰਿਯਾਲਂ ਚ ਰਕ੍ਤਂ ਚ ਗਜਪਿਪ੍ਪਲੀਮ੍ । ਭਾਰ੍ਙ੍ਗੀਂ ਵਚਾਂ ਪਿਪ੍ਪਲੀਂ ਚ ਦੇਵਦਾਰੁਂ ਮਧੂਕਕਮ੍ । । ੪੩ ਮਧੂਕਸਾਰਂ ਸਹਸਿਨ੍ਦੁਵਾਰਂ ਹਿਙ੍ਗੁਂ ਚ ਪਿष੍ਟਾ ਗੁਟਿਕਾਂ ਚ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍ । ਦਦ੍ਯਾਚ੍ਚ ਤਸ੍ਯਾਞ੍ਜਨਲੇਪਨਾਦਿ ਏषੋऽਗਦਃ ਸਰ੍ਪਵਿषਾਣਿ ਹਨ੍ਯਾਤ੍ । । ੪੪ ਅਞ੍ਜਨਂ ਚੈਵ ਨਸ੍ਯਂ ਚ ਕ੍ਸ਼ਿਪ੍ਰਂ ਦਦ੍ਯਾਦ੍ਵਿषਾਨ੍ਵਿਤੇ । ਵਾਯੁਸ੍ਥਾਨਂ ਤਤੋ ਮੁਕ੍ਤ੍ਵਾ ਮਜ੍ਜਾਸ੍ਥਾਨਂ ਪ੍ਰਧਾਵਤਿ । ।੪੫ ਵਿषੇ ਮਜ੍ਜਾਗਤੇ ਵਿਪ੍ਰ ਤਸ੍ਯ ਰੂਪਾਣਿ ਮੇ ਸ਼ृਣੁ । ਦृष੍ਟਿਸ਼੍ਚ ਹੀਯਤੇ ਤਸ੍ਯ ਭृਸ਼ਮਙ੍ਗਾਨਿ ਮੁਞ੍ਚਤਿ । ।੪ ੬ ਏਤਾਨਿ ਯਸ੍ਯ ਰੂਪਾਣਿ ਤਸ੍ਯ ਮਜ੍ਜਾਗਤਂ ਵਿषਮ੍ । ਤਸ੍ਯਾਗਦਂ ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਯੇਨ ਸਮ੍ਪਦ੍ਯਤੇ ਸੁਖਮ੍ । । ੪੭ ਘृਤਮਧੁਸ਼ਰ੍ਕਰਾਨ੍ਵਿਤਮੁਸ਼ੀਰਂ ਚਂਦਨਂ ਤਥਾ
ਸੱਤ ਖੁਸ਼ਬੂਆਂ ਵਾਲਾ ਘਿਉ ਦੂਜੇ ਪੱਧਰ ਲਈ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਤੀਜੇ ਪੱਧਰ 'ਚ ਸਿੰਧਵਾਰ ਤੇ ਹਿੰਗ ਪਾਉਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਿਸ਼ਰਣ ਕਰਕੇ ਪੀਣਾ, ਅੰਜਨ ਲਾਉਣਾ ਜਾਂ ਲੇਪ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਇਲਾਜ ਕਰਨ ਤੇ ਆਰਾਮ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਰਕਤ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਤੋਂ ਪਿੱਤ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਵੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਪਿੱਤ ਵਾਲੀ ਥਾਂ 'ਚ ਪਹੁੰਚਣ ਤੇ ਇਸ ਦੇ ਲੱਛਣ ਸੁਣੋ: ਉਹ ਉੱਠਦਾ, ਡਿੱਗਦਾ, ਸੜਦਾ ਤੇ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਸਰੀਰ 'ਤੇ ਪੀਲਾਪਣ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਹਰ ਪਾਸੇ ਪੀਲਾਪਣ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਮੂਰਛਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਛਾਣਦਾ। ਇਸ ਨੂੰ ਠੀਕ ਕਰਨ ਲਈ ਜਿਹੜਾ ਇਲਾਜ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ, ਉਹੀ ਵਰਤਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਪਿੱਤ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਇਹ ਸ਼ਲੇਸ਼ਮ ਵਾਲੀ ਥਾਂ 'ਚ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਪਿੱਛੇ ਦੱਸੇ ਨੁਸਖੇ ਅਨੁਸਾਰ ਇਲਾਜ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਪਿੱਪਲੀ, ਮਧੂਕ, ਖੰਡ, ਘਿਉ, ਮਧੂਸਾਰ, ਮਲਾਬੂ, ਜਾਤੀ, ਸ਼ੰਕਰ ਵਾਲੂਕਾ, ਇੰਦਰਵਾਰੁਣੀ ਦਾ ਮੂਲ ਲੈ ਕੇ, ਗਾਂ ਦੇ ਮੂਤਰ ਨਾਲ ਪੀਸ ਕੇ, ਨਸਿਆ, ਪੀਣ, ਲੇਪ ਜਾਂ ਅੰਜਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਆਰਾਮ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਸ਼ਲੇਸ਼ਮ ਵਾਲੀ ਥਾਂ 'ਚ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੇ ਲੱਛਣ ਸੁਣੋ: ਉਸ ਦੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਅੰਗ ਜਕੜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਸਾਹ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ, ਲਾਰ ਵਗਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਗਲਾ ਘੁਰਘੁਰਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਇਹ ਲੱਛਣ ਆਉਣ, ਸਮਝੋ ਕਿ ਵਿਸ਼ ਸ਼ਲੇਸ਼ਮ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ। ਉਸ ਲਈ ਅਗਦ (ਵਿਸ਼ਨਾਸ਼ਕ) ਨੁਸਖਾ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਆਰਾਮ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤ੍ਰਿਕੁਟਕੀ, ਸ਼ਲੇਸ਼ਮਾਤਕ, ਲੋਧਰ ਤੇ ਮਧੂਸਾਰਕ, ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਬਰਾਬਰ ਲੈ ਕੇ, ਗਾਂ ਦੇ ਮੂਤਰ ਨਾਲ ਪੀਸੋ। ਫਿਰ ਇਹ ਮਿਸ਼ਰਣ ਪੀਣਾ, ਅੰਜਨ ਲਾਉਣਾ ਜਾਂ ਲੇਪ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਆਰਾਮ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਸ਼ਲੇਸ਼ਮ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਵਾਯੂ ਵਾਲੀ ਥਾਂ 'ਚ ਵਿਸ਼ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਥੇ ਦੇ ਲੱਛਣ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ: ਪੇਟ ਫੁੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਛਾਣਦਾ, ਅਜੀਬ ਲੱਛਣ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਮੀਂਹ ਰੁਕਣ ਵਰਗਾ ਅਸਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਇਹ ਲੱਛਣ ਆਉਣ, ਸਮਝੋ ਕਿ ਵਿਸ਼ ਵਾਯੂ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ। ਉਸ ਲਈ ਅਗਦ (ਵਿਸ਼ਨਾਸ਼ਕ) ਨੁਸਖਾ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਆਰਾਮ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ੋਣਾਮੂਲ, ਪ੍ਰਿਆਲ, ਰਕਤ, ਗਜਪਿੱਪਲੀ, ਭਾਰੰਗੀ, ਵਚ, ਪਿੱਪਲੀ, ਦੇਵਦਾਰੂ, ਮਧੂਕ, ਮਧੂਕਸਾਰ, ਸਿੰਧਵਾਰ, ਹਿੰਗ, ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪੀਸ ਕੇ ਗੋਲੀ ਬਣਾਈਏ। ਇਹ ਅੰਜਨ, ਨਸਿਆ ਜਾਂ ਲੇਪ ਵਜੋਂ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਵਿਸ਼ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਖਤਮ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਵਿਸ਼ ਵਾਯੂ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਤੋਂ ਮੱਜਾ ਵਾਲੀ ਥਾਂ 'ਚ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੇ ਲੱਛਣ ਸੁਣੋ: ਉਸ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਘੱਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਸਰੀਰ ਦੇ ਅੰਗ ਢੀਲੇ ਪੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਇਹ ਲੱਛਣ ਆਉਣ, ਸਮਝੋ ਕਿ ਵਿਸ਼ ਮੱਜਾ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ। ਉਸ ਲਈ ਅਗਦ (ਵਿਸ਼ਨਾਸ਼ਕ) ਨੁਸਖਾ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਆਰਾਮ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਘਿਉ, ਸ਼ਹਦ, ਚੀਨੀ, ਉਸ਼ੀਰਾ ਤੇ ਚੰਦਨ ਨਾਲ ਬਣੀ ਦਵਾਈ ਵਰਤਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।