੩੮ ਸ਼ਰ੍ਵਾਯ ਸ਼ਰ੍ਵਪੁਤ੍ਰਾਯ ਕ੍ਸ਼ੋਣ੍ਯੁਤ੍ਸਙ੍ਗਭਵਾਯ ਚ । ਕੁਜਾਯ ਲਲਿਤਾਙ੍ਗਾਯ ਲੋਹਿਤਾਙ੍ਗਾਯ ਵੈ ਤਥਾ । । ੩੯ ੴਕਾਰਪੂਰ੍ਵਕੈਰ੍ਮਨ੍ਤ੍ਰੈਃ ਸ੍ਵਾਹਾਕਾਰਸਮਨ੍ਵਿਤੈਃ । ਅष੍ਟੋਤ੍ਤਰਸ਼ਤਂ ਵੀਰ ਅਰ੍ਧਾਰ੍ਧਮਰ੍ਧਮੇਵ ਚ । । 1.31.੪੦ ਏਤੈਰ੍ਮਨ੍ਤ੍ਰਪਦੈਰ੍ਭਕ੍ਤ੍ਯਾ ਸ਼ਕ੍ਤ੍ਯਾ ਵਾ ਕਾਮਤੋ ਨृਪ । ਖਾਦਿਰੈਃ ਸੁਸਮਿਦ੍ਭਿਸ੍ਤੁ ਚਾਜ੍ਯਦੁਗ੍ਧੈਰ੍ਯਵੈਸ੍ਤਿਲੈਃ । । ੪੧ ਭਕ੍ਸ਼੍ਯੈਰ੍ਨਾਨਾਵਿਧੈਸ਼੍ਚਾਨ੍ਯੈਃ ਸ਼ਕ੍ਤ੍ਯਾ ਭਕ੍ਤ੍ਯਾ ਸਮਨ੍ਵਿਤਃ । ਹੁਤ੍ਵਾਹੁਤੀਸ੍ਤਤੋ੪ ਵੀਰ ਦੇਵਂ ਸਂਸ੍ਥਾਪਯੇਤ੍ਕ੍ਸ਼ਿਤੌ । । ੪੨ ਸੌਵਰ੍ਣਂ ਰਾਜਤਂ ਵਾਪਿ ਸ਼ਕ੍ਤ੍ਯਾ ਦਾਰੁਮਯਂ ਨृਪ । ਦੇਵਦਾਰੁਮਯਂ ਵਾਪਿ ਸ਼੍ਰੀਖਣ੍ਡਚਨ੍ਦਨੈਰਪਿ । । ੪੩ ਤਾਮ੍ਰੇ ਪਾਤ੍ਰੇ ਰੌਪ੍ਯਮਯੇ ਚਾਜ੍ਯਕੁਙ੍ਕੁਮਕੇਸਰੈਃ । ਅਨ੍ਯੈਰ੍ਵਾ ਲੋਹਿਤੈਰ੍ਵਾਪਿ ਪੁष੍ਪੈਃ ਪਤ੍ਰੈਃ ਫਲੈਰਪਿ । । ਰਕ੍ਤੈਸ਼੍ਚ ਵਿਵਿਧੈਰ੍ਵੀਰ ਅਥ ਵਾ ਸ਼ਕ੍ਤਿਤੋऽਰ੍ਚਯੇਤ੍
ਸ਼ਰਵ ਨੂੰ, ਸ਼ਰਵ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ, ਧਰਤੀ ਦੀ ਗੋਦ ਤੋਂ ਜਨਮੇ ਨੂੰ, ਕੁਜ ਨੂੰ, ਸੁੰਦਰ ਅੰਗਾਂ ਵਾਲੇ ਨੂੰ, ਤੇ ਲਾਲ ਰੰਗ ਵਾਲੇ ਨੂੰ—
੪੪ ਯਾਵਦ੍ਵਿਸृਜਤੇ ਵਿਤ੍ਤਂ ਵਿਤ੍ਤਵਾਨ੍ਵੀਰ ਭਕ੍ਤਿਤਃ । ਤਾਵਦ੍ਵਿਵਰ੍ਧਤੇ ਪੁਣ੍ਯਂ ਦਾਤੁਂ ਸ਼ਤਸਹਸ੍ਰਿਕਮ੍ । । ੪੫ ਅਨ੍ਯੇ ਤਾਮ੍ਰਮਯੇ ਪਾਤ੍ਰੇ ਵਂਸ਼ਜੇ ਮृਨ੍ਮਯੇऽਪਿ ਵਾ । ਪੂਜਯਨ੍ਤਿ ਨਰਾਃ ਸ਼ਕ੍ਤ੍ਯਾ ਕृਤ੍ਵਾ ਕੁਙ੍ਕੁਮਕੇਸ਼ਰੈਃ । । ਪੁਰੁषਾਕृਤਿਕृਤਂ ਪਾਤ੍ਰ ਇਮਂ ਮਨ੍ਤ੍ਰੈਃ ਸਮਰ੍ਚਯੇਤ੍ । । ੪੬ ਅਗ੍ਰਿਰ੍ਮੂਰ੍ਧੇਤਿ ਮਨ੍ਤ੍ਰੇਣ ਗਨ੍ਧਪੁष੍ਪਾਦਿਭਿਸ੍ਤਥਾ । ਧੂਪੈਰਭ੍ਯਰ੍ਚ੍ਯ ਵਿਧਿਵਦ੍ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਾਯ ਪ੍ਰਦੀਯਤੇ । । ੪੭ ਗੁਡੌਦਨਂ ਘृਤਂ ਕ੍ਸ਼ੀਰਂ ਗੋਧੂਮਾਞ੍ਛਾਲਿਤਣ੍ਡੁਲਾਨ੍ ।।। ਅਵੇਕ੍ਸ਼੍ਯ ਸ਼ਕ੍ਤਿਂ ਦਦ੍ਯਾਦ੍ਵੈ ਦਰਿਦ੍ਰੋ ਵਿਤ੍ਤਵਾਂਸ੍ਤਥਾ । । ੪੮ ਵਿਤ੍ਤਸ਼ਾਠ੍ਯਂ ਨ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਂ ਵਿਦ੍ਯਮਾਨੇ ਧਨੇ ਨृਪ । ਵਿਤ੍ਤਸ਼ਾਠ੍ਯਂ ਹਿ ਕੁਰ੍ਵਾਣੋ ਨਾਮੁਤ੍ਰ ਬਲਭਾਗ੍ਭਵੇਤ੍ । ।੪ ੯ ਸ਼ਤਾਨੀਕ ਉਵਾਚ ਅਙ੍ਗਾਰਕੇਣ ਸਂਯੁਕ੍ਤਾ ਚਤੁਰ੍ਥੀ ਨਕ੍ਤਭੋਜਨੈਃ । ਉਪੋष੍ਯਾ ਕਤਿਮਾਤ੍ਰਾ ਤੁ ਉਤਾਹੋ ਸਕृਦੇਵ ਤੁ
ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਦਾਨ ਕਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਓਦੋਂ ਤੱਕ ਉਸਦਾ ਪੁੰਨ ਵਧਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਲੱਖਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਦਾਨ ਕਰੇ।
੯ ਕਦ੍ਰੂਰੁਵਾਚ ਵੀਕ੍ਸ਼ੇऽਹਮੇਕਨਯਨਾ ਕृष੍ਣਬਾਲਸਮਨ੍ਵਿਤਮ੍ । ਦ੍ਵਿਨੇਤ੍ਰਾ ਤ੍ਵਂ ਤੁ ਵਿਨਤੇ ਨ ਪਸ਼੍ਯਸਿ ਪਣਂ ਕੁਰੁ । । 1.32.੧੦ ਵਿਨਤੋਵਾਚ ਅਹਂ ਦਾਸੀ ਭਵਿਤ੍ਰੀ ਤੇ ਕृष੍ਣੇ ਕੇਸ਼ੇ ਪ੍ਰਦਰ੍ਸ਼ਿਤੇ । ਨ ਚੇਦ੍ਦਰ੍ਸ਼ਯਸੇ ਕਦ੍ਰੁ ਮਮ ਦਾਸੀ ਭਵਿष੍ਯਸਿ । । ੧੧ ਏਵਂ ਤੇ ਵਿਪਣਂ ਕृਤ੍ਵਾ ਗਤੇ ਕ੍ਰੋਧਸਮਨ੍ਵਿਤੇ । ਵਿਨਤਾ ਸ਼ਯਨੇ ਸੁਪ੍ਤਾ ਕਦ੍ਰੂਰ੍ਜਿਹ੍ਮਮਚਿਨ੍ਤਯਤ੍ । । ੧੨ ਆਹੂਯ ਪੁਤ੍ਰਾਨ੍ਪ੍ਰੋਵਾਚ ਬਾਲਾ ਭੂਤ੍ਵਾ ਹਯੋਤ੍ਤਮੇ । ਤਿष੍ਠਧ੍ਵਂ ਵਿਪਣੇ ਜੇष੍ਯੇ ਵਿਨਤਾਂ ਜਯਗਰ੍ਦ੍ਧਿਨੀਮ੍ । । ੧੩ ਪ੍ਰੋਚੁਸ੍ਤੇ ਜਿਹ੍ਮਬੁਦ੍ਧਿਂ ਤਾਂ ਨਾਗਾ ਮਾਤਾਂ੧ ਵਿਗृਹ੍ਯ ਤੁ । ਅਧਰ੍ਮ੍ਯਮੇਤਨ੍ਮਾਤਸ੍ਤੇ ਨ ਕਰਿष੍ਯਾਮ ਤੇ ਵਚਃ । । ੧੪ ਤਾਞ੍ਸ਼ਸ਼ਾਪ ਰੁषਾ ਕਦ੍ਰੂਃ ਪਾਵਕੋ ਵਃ ਪ੍ਰਧਕ੍ਸ਼੍ਯਤਿ । ਗਤੇ ਬਹੁਤਿਥੇ ਕਾਲੇ ਪਾਣ੍ਡਵੋ ਜਨਮੇਜਯਃ । । ੧੫ ਸਰ੍ਪਸਤ੍ਰਂ ਸ ਕਰ੍ਤਾ ਵੈ ਭੁਵਿ ਹ੍ਯਨ੍ਯੈਃ ਸੁਦੁष੍ਕਰਮ੍ । ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਸਤ੍ਰੇ ਸ ਤਿਗ੍ਮਾਂਸ਼ੁਃ ਪਾਵਕੋ ਵਃ ਪ੍ਰਧਕ੍ਸ਼੍ਯਤਿ । । ੧੬ ਏਵਂ ਸ਼ਪ੍ਤ੍ਵਾ ਰੁषਾ ਕਦ੍ਰੂਃ ਕਿਞ੍ਚਿਨ੍ਨੋਕ੍ਤਵਤੀ ਤੁ ਸਾ । ਮਾਤ੍ਰਾ ਸ਼ਪ੍ਤਾਸ੍ਤਥਾ ਨਾਗਾਃ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਂ ਨਾਨ੍ਵਪਤ੍ਸਤ । । ੧੭ ਵਾਸੁਕਿਂ ਦੁਃਖਿਤਂ ਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਪ੍ਰੋਵਾਚ ਸਾਨ੍ਤ੍ਵਯਨ੍ । ਮਾ ਸ਼ੁਚੋ ਵਾਸੁਕੇऽਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਸ਼ृਣੁ ਮਦ੍ਵਚਨ ਪਰਮ੍ । । ੧੮ ਯਾਯਾਵਰਕੁਲੇ ਜਾਤੋ ਜਰਤ੍ਕਾਰੂਰਿਤਿ ਦ੍ਵਿਜਃ । ਭਵਿष੍ਯਤਿ ਮਹਾਤੇਜਾਸ੍ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਕਾਲੇ ਤਪੋਨਿਧਿਃ
ਕਦਰੂ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਇੱਕ ਅੱਖ ਨਾਲ ਵੇਖ ਰਹੀ ਹਾਂ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਾਲ ਕਾਲੇ ਹਨ, ਪਰ ਤੂੰ, ਵਿਨਤਾ, ਦੋ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦੀ। ਆਓ, ਅਸੀਂ ਇੱਕ ਦਾਅ ਲਾਈਏ।
ਤਤਃ ਪ੍ਰਣਸ਼੍ਯਤੇ ਦੁਃਖਂ ਤਤਃ ਸਂਪਦ੍ਯਤੇ ਸੁਖਮ੍
ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਦੁੱਖ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਸੁਖ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਮਜ੍ਜਾਸ੍ਥਾਨਂ ਤਤੋ ਗਤ੍ਵਾ ਮਰ੍ਮਸ੍ਥਾਨਂ ਪ੍ਰਧਾਵਤਿ 1.35.
ਫਿਰ ਮੱਜਾ ਤੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਵਿਸ਼ ਮਰਮ ਵਾਲੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਵੱਲ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਨਿਸ਼੍ਚੇष੍ਟਃ ਪਤਤੇ ਭੂਮੌ ਕਰ੍ਣਾਭ੍ਯਾਂ ਬਧਿਰੋ ਭਵੇਤ੍
ਉਹ ਬਿਲਕੁਲ ਹਿਲਦਾ ਨਹੀਂ, ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਦੋਵੇਂ ਕੰਨਾਂ ਨਾਲ ਬਹਿਰਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਦਂਡੇਨ ਹਨ੍ਯਮਾਨਸ੍ਯ ਦਂਡਰਾਜੀ ਨ ਜਾਯਤੇ
ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਲਾਠੀ ਨਾਲ ਮਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਲਾਠੀ ਰਾਜਾ ਨਹੀਂ ਬਣ ਜਾਂਦੀ।
ਕੇਸ਼ੇषੁ ਲੁਚ੍ਯਮਾਨੇषੁ ਨੈਵ ਕੇਸ਼ਾਨ੍ਪ੍ਰਵੇਦਤੇ ਸ਼ਿਥਿਲਾਨਿ ਭਵਂਤੀਹ ਸ ਗਤਾਸੁਰਿਤਿ ਸ਼੍ਰੁਤਿਃ
ਜਦੋਂ ਵਾਲ ਤੋੜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹਨੂੰ ਕੋਈ ਦਰਦ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ; ਇੱਥੇ ਅੰਗ ਢੀਲੇ ਪੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਲੋਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਸ ਦੀ ਜਿੰਦ ਛੱਡ ਗਈ।
ਏਤਾਨਿ ਯਸ੍ਯ ਰੂਪਾਣਿ ਵਿਪਰੀਤਾਨਿ ਗੌਤਮ
ਗੌਤਮ, ਇਹ ਉਹ ਰੂਪ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ ਉਲਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਵੈਦ੍ਯਾਸ੍ਤਸ੍ਯ ਨ ਪਸ਼੍ਯਂਤਿ ਯੇ ਭਵਂਤਿ ਕੁਸ਼ਿਕ੍ਸ਼ਿਤਾਃ
ਜੋ ਵਧੀਆ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਸਿੱਖੇ ਹੋਏ ਵੈਦ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਇਹਨਾਂ ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਛਾਣਦੇ।
ਤਸ੍ਯਾਗਦਂ ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਸ੍ਵਯਂ ਰੁਦ੍ਰੇਣ ਭਾषਿਤਮ੍
ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਉਹ ਦਵਾਈ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਜੋ ਆਪ ਰੁਦਰ ਨੇ ਕਹੀ ਸੀ।
ਕੁਂਕੁਮਂ ਤਗਰਂ ਕੁष੍ਠਂ ਕਾਸਮਰ੍ਦਤ੍ਵਚਂ ਤਥਾ
ਕੁੰਕੁਮਾ, ਤਗਰ, ਕੁਸ਼ਠ ਤੇ ਕਾਸਮਰਦ ਦੀ ਛਾਲ—
ਏਤਾਨਿ ਸਮਭਾਗਾਨਿ ਗੋਮੂਤ੍ਰੇਣ ਤੁ ਪੇषਯੇਤ੍ ਕਾਲਾਹਿਨਾਪਿ ਦष੍ਟੇਨ ਕ੍ਸ਼ਿਪ੍ਰਂ ਭਵਤਿ ਨਿਰ੍ਵਿषਃ
ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਬਰਾਬਰ ਹਿੱਸੇ ਲੈ ਕੇ ਗਾਂ ਦੇ ਮੂਤਰ ਵਿੱਚ ਪੀਸੋ; ਕਾਲੇ ਸੱਪ ਦੇ ਡੱਸਣ ਵਾਲਾ ਵੀ ਜਲਦੀ ਜ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਕ੍ਸ਼ਿਪ੍ਰਮੇਵ ਪ੍ਰਦਾ ਤਵ੍ਯਂ ਮृਤਸਂਜੀਵਨੌषਧਮ੍
ਉਹ ਜਿੰਦ ਵਾਪਸ ਲਿਆਉਣ ਵਾਲੀ ਦਵਾਈ ਤੁਰੰਤ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਭਵਿष੍ਯੇ ਮਹਾਪੁਰਾਣੇ ਸ਼ਤਾਰ੍ਦ੍ਧਸਾਹਸ੍ਰ੍ਯਾਂ ਸਂਹਿਤਾਯਾਂ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮੇ ਪਰ੍ਵਣਿ ਪਂਚਮੀਕਲ੍ਪੇ ਧਾਤੁਗਤਵਿषਕ੍ਰਿਯਾਵਰ੍ਣਨਂ ਨਾਮ ਪਂਚਤ੍ਰਿਂਸ਼ੋऽਧ੍ਯਾਯਃ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਭਵਿੱਖ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਪਰਵ ਵਿਚ, ਪੰਜਵੇਂ ਕਲਪ ਤੇ ਲੱਖ ਪੰਜ ਹਜ਼ਾਰ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਵਾਲੀ ਸੰਹਿਤਾ ਦੇ ਪੈਂਤੀਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਨੂੰ 'ਧਾਤੂ ਵਿੱਚ ਜ਼ਹਿਰ ਦੇ ਉਪਚਾਰ' ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
ਕੁਮਾਰਦष੍ਟਃ ਕੀਦृਕ੍ਸ੍ਯਾਤ੍ਸੂਤਿਕਾਦਂਸ਼ਿਤਸ੍ਯ ਚ
ਜਦੋਂ ਮੁੰਡਾ ਜਾਂ ਜਨਮ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਔਰਤ ਨੂੰ ਸੱਪ ਡੱਸ ਲਵੇ, ਤਾਂ ਉਸਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਕੀਹ ਹੁੰਦੇ ਹਨ?
ਰੂਪਂ ਨਪੁਂਸਕੇਨੇਹ ਵ੍ਯਂਤਰੇਣ ਚ ਕੀਦृਸ਼ਮ੍
ਜਦੋਂ ਨਪੁੰਸਕ ਜਾਂ ਅੰਦਰਲੇ ਸੱਪ ਵਲੋਂ ਡੱਸਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਵੇਲੇ ਰੂਪ ਕਿਵੇਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ?
ਕਸ਼੍ਯਪ ਉਵਾਚ ਅਤਃ ਪਰਂ ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਨਾਗਾਨਾਂ ਰੂਪਲਕ੍ਸ਼ਣਮ੍
ਕਸ਼ਯਪ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਸੱਪਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਤੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਦੱਸਾਂਗਾ।
ਅਥ ਸਰ੍ਪੇਣ ਦष੍ਟਸ੍ਯ ਊਰ੍ਧ੍ਵ ਦृष੍ਟਿਃ ਪ੍ਰਜਾਯਤੇ
ਜਦੋਂ ਸੱਪ ਡੱਸ ਲਵੇ, ਤਾਂ ਅੱਖਾਂ ਉੱਤੇ ਵੱਲ ਚੜ੍ਹ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
1.31.੫੦ ਸੁਮਨ੍ਤੁਰੁਵਾਚ ਚਤੁਰ੍ਥੀ ਸਾ ਚਤੁਰ੍ਥੀ ਸਾ ਯਦਾਙ੍ਗਾਰਕਸਂਯੁਤਾ । ਉਪੋष੍ਯਾ ਤਤ੍ਰ ਤਤ੍ਰੈਵ ਪ੍ਰਦੇਯੋ ਵਿਧਿਵਦ੍ਗੁਡਃ । । ੫੧ ਉਪੋष੍ਯ ਨਕ੍ਤੇਨ ਵਿਭੋ ਚਤਸ੍ਰਃ ਕੁਜਸਂਯੁਤਾ । ਚਤੁਰ੍ਥ੍ਯਾਂ ਚ ਚਤੁਰ੍ਥ੍ਯਾਂ ਚ ਵਿਧਾਨਂ ਸ਼ृਣੁ ਯਾਦृਸ਼ਮ੍ । । ੫੨ ਸੌਵਰ੍ਣਂ ਤੁ ਕੁਜਂ ਕृਤ੍ਵਾ ਸਵਿਨਾਯਕਮਾਦਰਾਤ੍ । ਦਸ਼ਸੌਵਰ੍ਣਿਕਂ ਮੁਖ੍ਯਂ ਦਸ਼ਾਰ੍ਧਮਰ੍ਧਮੇਵ ਚ । ।੫ ੩ ਸੌਵਰ੍ਣਪਾਤ੍ਰੇ ਰੌਪ੍ਯੇ ਵਾ ਭਕ੍ਤ੍ਯਾ ਤਾਮ੍ਰਮਯੇऽਪਿ ਵਾ । ਵਿਂਸ਼ਤ੍ਪਲਾਨਿ ਪਾਤ੍ਰਾਣਿ ਵਿਂਸ਼ਤ੍ਯਰ੍ਧਪਲਾਨਿ ਵਾ । । ੫੪ ਵਿਂਸ਼ਤ੍ਕਰ੍षਾਣਿ ਵਾ ਵੀਰ ਵਿਂਸ਼ਦਰ੍ਧਾਰ੍ਧਮੇਵ ਵਾ । ਰੌਪ੍ਯਸਙ੍ਖ੍ਯਂ ਪਲਂ ਕਾਰ੍ਯਂ ਪਲਾਰ੍ਧਮਰ੍ਧਮੇਵ ਚ । । ੫੫ ਸ਼ਕ੍ਤ੍ਯਾ ਵਿਤ੍ਤੈਸ਼੍ਚ ਭਕ੍ਤ੍ਯਾ ਚ ਪਾਤ੍ਰੇ ਤਾਮ੍ਰਮਯੇऽਪਿ ਤੁ । ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਾਪ੍ਯ ਗ੍ਰਹੇਸ਼ਂ ਵੈ ਵਸ੍ਤ੍ਰੈਃ ਸਮ੍ਪਰਿਵੇष੍ਟਿਤਮ੍ । । ਵਿਵਿਧੈਃ ਸਾਧਕੈ ਰਕ੍ਤੈਃ ਪੁष੍ਪੈ ਰਕ੍ਤੈਃ ਸਮਨ੍ਵਿਤਮ੍ । । ੫੬ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਾਯ ਸਦਾ ਦਦ੍ਯਾਦ੍ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਾਸਹਿਤਂ ਨृਪ । ਵਾਚਕਾਯ ਮਹਾਬਾਹੋ ਗੁਣਿਨੇ ਸ਼੍ਰੇਯਸੇ ਨृਪ । । ੫੭ ਇਤਿ ਤੇ ਕਥਿਤਾ ਪੁਣ੍ਯਾ ਤਿਥੀਨਾਮੁਤ੍ਤਮਾ ਤਿਥਿਃ । ਯਾਮੁਪੋष੍ਯ ਨਰੋ ਰੂਪਂ ਦਿਵ੍ਯਮਾਪ੍ਨੋਤਿ ਭਾਰਤ । । ੫੮ ਕਾਨ੍ਤ੍ਯਾਤ੍ਰੇਯਸਮਂ ਵੀਰਂ ਤੇਜਸਾ ਰਵਿਸਨ੍ਨਿਭਮ੍ । ਪ੍ਰਭਯਾ ਰਵਿਕਲ੍ਪਂ ਚ ਸਮੀਰਬਲਸਂਸ਼੍ਰਿਤਮ੍ । । ੫੯ ਈਦृਗ੍ਰੂਪਂ ਸਮਾਪ੍ਯੇਹ ਯਾਤਿ ਭੌਮਸਦੋ ਨृਪ । ਪ੍ਰਸਾਦਾਦ੍ਵਿਘ੍ਨਨਾਥਸ੍ਯ ਤਥਾ ਗਣਪਤੇਰ੍ਨृਪ । । 1.31.੬੦ ਪਠਤਾਂ ਸ਼ृਣ੍ਵਤਾਂ ਰਾਜਨ੍ਕੁਰ੍ਵਤਾਂ ਚ ਵਿਸ਼ੇषਤਃ । ਬ੍ਰਹ੍ਮਹਤ੍ਯਾਦਿਪਾਪਾਨਿ ਕ੍ਸ਼ੀਯਨ੍ਤੇ ਨਾਤ੍ਰ ਸਂਸ਼ਯਃ । । ऋਦ੍ਧਿਂ ਵृਦ੍ਧਿਂ ਤਥਾ ਲਕ੍ਸ਼੍ਮੀਂ ਲਭਤੇ ਨਾਤ੍ਰ ਸਂਸ਼ਯਃ । । । ੬੧ ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਭਵਿष੍ਯੇ ਮਹਾਪੁਰਾਣੇ ਸ਼ਤਾਰ੍ਦ੍ਧਸਾਹਸ੍ਰ੍ਯਾਂ ਸਂਹਿਤਾਯਾਂ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮੇ ਪਰ੍ਵਣਿ ਚਤੁਰ੍ਥੀਕਲ੍ਪੇ ਸੁਖਾਵਹਾਙ੍ਗਾਰਕਚਤੁਰ੍ਥੀਵ੍ਰਤਨਿਰੂਪਣਂ ਨਾਮੈਕਤ੍ਰਿਂਸ਼ੋऽਧ੍ਯਾਯਃ
ਜਦੋਂ ਚੌਥੀ ਤਿੱਥੀ ਅੰਗਾਰਕ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਦਿਨ ਉਪਵਾਸ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਤੇ ਠੀਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਗੁੜ ਦਾ ਦਾਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਮਨੁੱਖ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਿਯਮਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹਨੂੰ ਵੱਡਾ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਸੋਨੇ ਜਾਂ ਚਾਂਦੀ ਜਾਂ ਤਾਮੇ ਦੇ ਪਾਤਰ ਵਿੱਚ, ਭਗਤੀ ਨਾਲ, ਆਪਣੇ ਸਮਰਥ ਅਨੁਸਾਰ, ਲਾਲ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜਾ ਕੇ, ਵਸਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕ ਕੇ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਦਾਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਚੌਥੀ ਤਿੱਥੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹਨ, ਜਿਹੜਾ ਮਨੁੱਖ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਪਵਾਸ ਕਰਕੇ ਮਨਾਊਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਦਿਵਿਆ ਰੂਪ, ਚਮਕ ਤੇ ਤੇਜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਰਤਾਂ ਦੀ ਕਥਾ ਪੜ੍ਹਨ, ਸੁਣਨ ਜਾਂ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਵੱਡੇ ਪਾਪ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਉਹਨੂੰ ਵਾਧੂ, ਵਾਧੂ ਤੇ ਲੱਖਮੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।
thumb|400px|ਅਗ੍ਨਿਚਯਨੇ ਅਸ਼੍ਵਪਰਿਕ੍ਰਮਣਮ੍ thumb|400px| ਉਚ੍ਚੈਃਸ਼੍ਰਵਾ ਨਾਗਪਞ੍ਚਮੀਪੂਜਨਮ੍ ਸੁਮਨ੍ਤੁਰੁਵਾਚ ਪਞ੍ਚਮੀ ਦਯਿਤਾ ਰਾਜਨ੍ਨਾਗਾਨਾਂ ਨਨ੍ਦਿਵਰ੍ਧਿਨੀ । ਪਞ੍ਚਮ੍ਯਾਂ ਕਿਲ ਨਾਗਾਨਾਂ ਭਵਤੀਤ੍ਯੁਤ੍ਸਵੋ ਮਹਾਨ੍ । । ੧ ਵਾਸੁਕਿਸ੍ਤਕ੍ਸ਼ਕਸ਼੍ਚੈਵ ਕਾਲਿਯੋ ਮਣਿਭਦ੍ਰਕਃ । ਐਰਾਵਤੋ ਧृਤਰਾष੍ਟ੍ਰਃ੧ ਕਰ੍ਕੋਟਕਧਨਞ੍ਜਯੌ । । ਏਤੇ ਪ੍ਰਯਚ੍ਛਨ੍ਤ੍ਯਭਯਂ ਪ੍ਰਾਣਿਨਾਂ ਪ੍ਰਾਣਜੀਵਿਤਾਮ੍ । । ੨ ਪਞ੍ਚਮ੍ਯਾਂ ਸ੍ਨਪਯਨ੍ਤੀਹ ਨਾਗਾਨ੍ਕ੍ਸ਼ੀਰੇਣ ਯੇ ਨਰਾਃ । ਤੇषਾਂ ਕੁਲੇ ਪ੍ਰਯਚ੍ਛਨ੍ਤਿ ਤੇऽਭਯਪ੍ਰਾਣਦਕ੍ਸ਼ਿਣਾਮ੍ । । ੩ ਸ਼ਪ੍ਤਾ ਨਾਗਾ ਯਦਾ ਮਾਤ੍ਰਾ ਦਹ੍ਯਮਾਨਾ ਦਿਵਾਨਿਸ਼ਮ੍ । ਨਿਰ੍ਵਾਪਯਨ੍ਤਿ ਸ੍ਨਪਨੈਰ੍ਗਵਾਂ੩ ਕ੍ਸ਼ੀਰੇਣ ਮਿਸ਼੍ਰਿਤੈਃ । । ੪ ਯੇ ਸ੍ਨਪਯਨ੍ਤਿ ਵੈ ਨਾਗਾਨ੍ਭਕ੍ਤ੍ਯਾ ਸ਼੍ਰਦ੍ਧਾਸਮਨ੍ਵਿਤਾ । ਤੇषਾਂ ਕੁਲੇ ਸਰ੍ਪਭਯਂ ਨ ਭਵੇਦਿਤਿ ਨਿਸ਼੍ਚਯਃ । । ੫ ਸ਼ਤਾਨੀਕ ਉਵਾਚ ਮਾਤ੍ਰਾ ਸ਼ਪ੍ਤਾਃ ਕਥਂ ਨਾਗਾਃ ਕਿਂ ਸਮੁਦ੍ਦਿਸ਼੍ਯ ਕਾਰਣਮ੍ । ਕਥਂ ਚਾਨਨ੍ਦਕਰਣਂ ਕਸ੍ਯ ਵਾ ਸਮ੍ਪ੍ਰਸਾਦਜਮ੍ । । ੬ ਸੁਮਨ੍ਤੁਰੁਵਾਚ [http://puranastudy.freeoda.com/pur_index3/uchchaish.htm ਉਚ੍ਚੈਃਸ਼੍ਰਵਾ] ਅਸ਼੍ਵਰਤ੍ਨਂ ਸ਼੍ਵੇਤੋ ਜਾਤੋऽਮृਤੋਦ੍ਭਵਃ । ਤਂ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਚਾਬ੍ਰਵੀਤ੍ਕਦ੍ਰੂਰ੍ਨਾਗਾਨਾਂ ਜਨਨੀ ਸ੍ਵਸਾਮ੍ । । ੭ ਅਸ਼੍ਵਰਤ੍ਨਮਿਦਂ ਸ਼੍ਵੇਤਂ ਸਮ੍ਪ੍ਰੇਕ੍ਸ਼ੇऽਮृਤਸਮ੍ਭਵਮ੍ । ਕृष੍ਣਾਂਸ਼੍ਚ ਵੀਕ੍ਸ਼ਸੇ ਬਾਲਾਨ੍ਸਰ੍ਵਂ ਸ਼੍ਵੇਤਮੁਤਾਮ੍ਬਰੇ । । ੮ ਵਿਨਤੋਵਾਚ ਸਰ੍ਵਸ਼੍ਵੇਤੋ ਹਯਵਰੋ ਨਾਸ੍ਯ ਕृष੍ਣੋ ਨ ਲੋਹਿਤਃ । ਕਥਂ ਪਸ਼੍ਯਸਿ ਕृष੍ਣਂ ਤ੍ਵਂ ਵਿਨਤੋਵਾਚ ਤਾਂ ਸ੍ਵਸਾਮ੍
ਸੁਮੰਤੁ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਪੰਜਵੀਂ ਤਿੱਥੀ ਸੱਪਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਪਿਆਰੀ ਹੈ, ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਵਧਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਪੰਜਵੀਂ ਤਿੱਥੀ ਨੂੰ ਸੱਪਾਂ ਦਾ ਵੱਡਾ ਤਿਉਹਾਰ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਾਸੁਕੀ, ਤਕਸ਼ਕ, ਕਾਲੀਆ, ਮਣਿਭਦਰ, ਏਰਾਵਤ, ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ, ਕਰਕੋਟਕ ਤੇ ਧਨੰਜੈ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਨਿਡਰਤਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਜਿਹੜੇ ਮਨੁੱਖ ਪੰਜਵੀਂ ਨੂੰ ਸੱਪਾਂ ਨੂੰ ਦੁੱਧ ਨਾਲ ਨ੍ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘਰ-ਕੁਲ ਨੂੰ ਇਹ ਸੱਪ ਨਿਡਰਤਾ ਤੇ ਪ੍ਰਾਣ-ਦਾਨ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਮਾਂ ਵਲੋਂ ਸ਼ਾਪੇ ਹੋਏ ਸੱਪ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਸੜਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਗਾਂ ਦੇ ਦੁੱਧ ਨਾਲ ਨ੍ਹਾ ਕੇ ਠੰਡ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਹੜੇ ਮਨੁੱਖ ਭਗਤੀ ਤੇ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਸੱਪਾਂ ਨੂੰ ਨ੍ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘਰ-ਕੁਲ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਵੀ ਸੱਪਾਂ ਦਾ ਡਰ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ।
( ੧੯ ਭਗਿਨੀਂ ਚ ਜਰਤ੍ਕਾਰੁਂ ਤਸ੍ਮੈ ਤ੍ਵਂ ਪ੍ਰਤਿਦਾਸ੍ਯਸਿ । ਭਵਿਤਾ ਤਸ੍ਯ ਪੁਤ੍ਰੋऽਸਾਵਾਸ੍ਤੀਕ ਇਤਿ ਵਿਸ਼੍ਰੁਤਃ । । 1.32.੨੦ ਸ ਤਤ੍ਸਤ੍ਰਂ ਪ੍ਰਵृਦ੍ਧਂ ਵੈ ਨਾਗਾਨਾਂ ਭਯਦਂ ਮਹਤ੍ । ਨਿषੇਧੇਤ੍ਸੁਮਤਿਰ੍ਵਾਗ੍ਭਿਰਗ੍ਰ੍ਯਾਭਿਸ੍ਤਂ ਨਵਿष੍ਯਤਿ । । ੨੧ ਤਦਿਮਾਂ ਭਗਿਨੀਂ ਰਾਜਂਸ੍ਤਸ੍ਯ ਤ੍ਵਂ ਪ੍ਰਤਿਦਾਸ੍ਯਸਿ । ਜਰਤ੍ਕਾਰੁਂ ਜਰਤ੍ਕਾਰੋਃ ਪ੍ਰਦਦ੍ਯਾ ਅਵਿਚਾਰਯਨ੍ । । ੨੨ ਯਦਾਸੌ ਪ੍ਰਾਰ੍ਥਤੇऽਰਣ੍ਯੇ ਯਤ੍ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ਧਿ ਵਦਿष੍ਯਤਿ । ਤਤ੍ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਮਸ਼ਙ੍ਕੇਨ ਯਦੀਚ੍ਛੇਃ ਸ਼੍ਰੇਯ ਆਤ੍ਮਨਃ । । ੨੩ ਪਿਤਾਮਹਵਚਃ ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਵਾਸੁਕਿਃ ਪ੍ਰਣਿਪਤ੍ਯ ਚ । ਤਥਾਕਰੋਦ੍ਯਥਾ ਚੋਕ੍ਤਂ ਯਤ੍ਨਂ ਚ ਪਰਮਾਸ੍ਥਿਤਃ । । ੨੪ ਤਚ੍ਛ੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਪਨ੍ਨਗਾਃ ਸਰ੍ਵੇ ਪ੍ਰਹਰ੍षੋਤ੍ਫੁਲ੍ਲਲੋਚਨਾਃ । ਪੁਨਰ੍ਜਾਤਮਿਵਾਤ੍ਮਾਨਂ ਮੇਨਿਰੇ ਭੁਜਗੋਤ੍ਤਮਾਃ । । ੨੫ ਤਤ੍ਰ ਸਤ੍ਰਂ ਮਹਾਬਾਹੋ੧ ਤਵ ਪਿਤ੍ਰਾ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਿਤਮ੍ । ऋਤ੍ਵਿਗ੍ਭਿਃ ਸ ਹਿ ਤੇਨੇਹ ਸਰ੍ਵਲੋਕੇषੁ ਦੁष੍ਕਰਮ੍ । । ੨੬ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਂ ਚ ਵਿष੍ਣੁਨਾ ਪੂਰ੍ਵਂ ਧਰ੍ਮਪੁਤ੍ਰਸ੍ਯ ਧੀਮਤਃ । ਅਵਸ਼੍ਯਂ ਤਸ੍ਯ ਭਵਿਤਾ ਨਾਗਾਨਾਂ ਭਯਕਾਰਕਮ੍
ਤੂੰ ਆਪਣੀ ਭੈਣ ਜਰਤਕਾਰੁ ਉਸ ਨੂੰ ਵਿਆਹ ਦੇਵੇਂਗਾ। ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਆਸਤੀਕ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਵੇਗਾ। ਉਹ ਪੁੱਤਰ ਨਾਗਾਂ ਦੇ ਵੱਡੇ ਯਜਨ ਨੂੰ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਡਰ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣੇਗਾ, ਆਪਣੀ ਚਤੁਰਾਈ ਅਤੇ ਮਿੱਠੇ ਬੋਲਾਂ ਨਾਲ ਰੋਕ ਲਏਗਾ। ਇਸ ਲਈ, ਰਾਜਨ, ਤੂੰ ਆਪਣੀ ਭੈਣ ਜਰਤਕਾਰੁ ਨੂੰ ਜਰਤਕਾਰੁ ਨੂੰ ਬਿਨਾ ਕੋਈ ਸੋਚੇ ਸਮਝੇ ਵਿਆਹ ਦੇ ਦੇਵੀਂ। ਜਦ ਉਹ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕੁਝ ਮੰਗੇ, ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿੰਤ ਹੋ ਕੇ ਕਰ ਦੇਵੀਂ, ਜੇ ਤੂੰ ਆਪਣੀ ਭਲਾਈ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈਂ। ਪਿਤਾਮਾ ਦੇ ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਵਾਸੁਕੀ ਨੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਜਿਵੇਂ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਉਹੀ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਪੂਰੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਾਲ ਲੱਗ ਗਿਆ। ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਸਾਰੇ ਨਾਗ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਚਮਕ ਉਠੀਆਂ ਅਤੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਮੁੜ ਜੰਮੇ ਸਮਝਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਉਥੇ, ਮਹਾਬਲੀ ਰਾਜਨ, ਤੇਰੇ ਪਿਤਾ ਵੱਲੋਂ ਵੱਡਾ ਯਜਨ ਕਰਵਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਜੋ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਕਰਨਾ ਔਖਾ ਸੀ। ਇਹ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਵੱਲੋਂ ਧਰਮਪੁੱਤਰ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਇਹ ਯਜਨ ਨਾਗਾਂ ਲਈ ਡਰ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣੇਗਾ।
ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਂ ਭੋਜਯੇਤ੍ਪਸ਼੍ਚਾਦ੍ ਘृਤਪਾਯਸਮੋਦਕੈਃ । ।੪ ੯ ਅਨਨ੍ਤੋ ਵਾਸੁਕਿਃ ਸ਼ਙ੍ਖਃ ਪਦ੍ਮਃ ਕਮ੍ਬਲ ਏਵ ਚ । ਤਥਾ ਕਰ੍ਕੋਟਕੋ ਨਾਗੋ ਨਾਗੋ ਹ੍ਯਸ਼੍ਵਤਰੋ ਨृਪ । । 1.32.੫੦ ਧृਤਰਾष੍ਟ੍ਰਃ ਸ਼ਙ੍ਖਪਾਲਃ ਕਾਲਿਯਸ੍ਤਕ੍ਸ਼ਕਸ੍ਤਥਾ । ਪਿਙ੍ਗਲਸ਼੍ਚ ਤਥਾ ਨਾਗੋ ਮਾਸਿ ਮਾਸਿ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤਾਃ । । ੫੧ ਵਤ੍ਸਰਾਨ੍ਤੇ ਪਾਰਣਂ ਸ੍ਯਾਦ੍ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਾਨ੍ਭੋਜਯੇਦ੍ਬਹੂਨ੍ । ਇਤਿਹਾਸਵਿਦੇ ਨਾਗਂ ਗੈਰਿਕੇਣ ਕृਤਂ ਨृਪ । । ਤਥਾਰ੍ਚਨਾ ਪ੍ਰਦਾਤਵ੍ਯਾ ਵਾਚਕਾਯ ਮਹੀਪਤੇ । । ੫੨ ਏष ਵੈ ਨਾਗਪਞ੍ਚਮ੍ਯਾ੫ ਵਿਧਿਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾ ਬੁਧੈਰ੍ਨृਪ । ਤਵ ਪਿਤ੍ਰਾ ਕृਤਸ਼੍ਚੈਵ ਪਿਤੁਰ੍ਮੋਕ੍ਸ਼ਾਯ ਭਾਰਤ । । ੫੩ ਤ੍ਵਮੇਕਮੇਕਂ ਵੈ ਵੀਰ ਪਞ੍ਚਮ੍ਯਾਂ ਭਰਤਰ੍षਭ । ਸੁਵਰ੍ਣਭਾਰਨਿष੍ਪਨ੍ਨਂ ਨਾਗਂ ਦਤ੍ਤ੍ਵਾ ਤਥਾ ਚ ਗਾਮ੍ । । ੫੪ ਵ੍ਯਾਸਾਯ ਕੁਰੁਸ਼ਾਰ੍ਦੂਲ ਪਿਤੁਰਾਨृਣ੍ਯਮਾਪ੍ਨੁਯਾਃ । ਤਵ ਪਿਤ੍ਰਾ ਕृਤਾ ਹ੍ਯੇਵਂ ਪਞ੍ਚਮ੍ਯੁਪਾਸਨਾ ਨृਪ । । ੫੫ ਉਤ੍ਸृਜ੍ਯ ਨਾਗਤਾਂ ਵੀਰ ਤਵ ਪੂਰ੍ਵਪਿਤਾਮਹਃ । ਪੁष੍ਪੋਤ੍ਤਰਂ ਸਦੋ ਗਤ੍ਵਾ ਤਥਾ ਪੁष੍ਪਸਦੋ ਨृਪ । । ੫੬ ਸੁਨਾਸੀਰਸਦੋ ਗਤ੍ਵਾ ਤਦਾ ਭਰ੍ਗਸਦੋ ਗਤਃ । ਸ੍ਵਭੂਸਦਸ੍ਤਤੋ ਗਤ੍ਵਾ ਕਞ੍ਜਜਸ੍ਯ ਸਦੋ ਗਤਃ । । ੫੭ ਅਨ੍ਯੇऽਪਿ ਯੇ ਕਰਿष੍ਯਨ੍ਤਿ ਇਦਂ ਵ੍ਰਤਮਨੁਤ੍ਤਮਮ੍ । ਦष੍ਟਕੋ ਮੋਕ੍ਸ਼੍ਯਤੇ ਤੇषਾਂ ਸ਼ੁਭਂ ਸ੍ਥਾਨਮਵਾਪ੍ਸ੍ਯਤਿ । । ੫੮ ਯਸ਼੍ਚੇਦਂ ਸ਼ृਣੁਯਾਨ੍ਨਿਤ੍ਯਂ ਨਰਃ੧ ਸ਼੍ਰਦ੍ਧਾਸਮਨ੍ਵਿਤਃ । ਕੁਲੇ ਤਸ੍ਯ ਨ ਨਾਗੇਭ੍ਯੋ ਭਯਂ ਭਵਤਿ ਕੁਤ੍ਰਚਿਤ੍ । । ੫੯ ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਭਵਿष੍ਯੇ ਮਹਾਪੁਰਾਣੇ ਸ਼ਤਾਰ੍ਦ੍ਧਸਾਹਸ੍ਰ੍ਯਾਂ ਸਂਹਿਤਾਯਾਂ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮੇ ਪਰ੍ਵਣਿ ਪਞ੍ਚਮੀਕਲ੍ਪੇ ਨਾਗਪਞ੍ਚਮੀਵ੍ਰਤਵਰ੍ਣਨਂ ਨਾਮ ਦ੍ਵਾਤ੍ਰਿਂਸ਼ੋऽਧ੍ਯਾਯਃ
ਫਿਰ, ਇੱਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਘਿਉ, ਖੀਰ ਅਤੇ ਮਿੱਠੇ ਪਾਣੀਆਂ ਨਾਲ ਭੋਜਨ ਕਰਵਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਅਨੰਤ, ਵਾਸੁਕੀ, ਸ਼ੰਖ, ਪਦਮ, ਕੰਬਲ, ਕਰਕੋਟਕ, ਅਸ਼ਵਤਰਾ, ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ, ਸ਼ੰਖਪਾਲ, ਕਾਲੀਆ, ਤਕਸ਼ਕ, ਪਿੰਗਲਾ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਨਾਗ ਹਰ ਮਹੀਨੇ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸਾਲ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਕਰਵਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਗੇਰੂ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਨਾਗ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਵੀ ਵਾਚਕ ਨੂੰ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਨਾਗਪੰਚਮੀ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਗਿਆਨੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਤੇਰੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਤੂੰ ਵੀ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਸ਼ੇਰ, ਪੰਚਮੀ ਨੂੰ ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਨਾਗ ਅਤੇ ਇੱਕ ਗਾਂ ਦਾਨ ਕਰ, ਤਾਂ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਕਰਜ਼ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਵੇਂਗਾ। ਤੇਰੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਇਹ ਪੰਚਮੀ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਤੇਰੇ ਪੂਰਵਜ ਨੇ ਨਾਗਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਲੀ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਸਭਾ, ਫਿਰ ਸੁਨਾਸੀਰ ਦੀ ਸਭਾ, ਫਿਰ ਭਰਗ ਦੀ ਸਭਾ, ਫਿਰ ਆਪਣੀ ਧਰਤੀ ਦੀ ਸਭਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਕੰਜਜ ਦੀ ਸਭਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਜੋ ਹੋਰ ਵੀ ਇਹ ਵਧੀਆ ਵਰਤ ਕਰਣਗੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੱਪ ਦੇ ਡੱਸਣ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲੇਗੀ ਅਤੇ ਚੰਗਾ ਥਾਂ ਮਿਲੇਗਾ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਇਹ ਕਹਾਣੀ ਨਿੱਤ ਸੁਣੇਗਾ, ਉਸਦੇ ਘਰ-ਕੁਟੰਬ ਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਨਾਗਾਂ ਤੋਂ ਡਰ ਨਹੀਂ ਰਹੇਗਾ।
ਸਰ੍ਪਭੇਦਮ੍ ਸ਼ਤਾਨੀਕ ਉਵਾਚ ਸਰ੍ਪਾਣਾਂ ਕਤਿ ਰੂਪਾਣਿ ਕੇ ਵਰ੍ਣਾਃ ਕਿਂ ਚ ਲਕ੍ਸ਼ਣਮ੍ । ਕਾ ਜਾਤਿਸ੍ਤੁ ਭਵੇਤ੍ਤੇषਾਂ ਕੇषੁ ਯੋਨਿਕੁਲੇषੁ ਵਾ । । ੧ ਸੁਮਨ੍ਤੁਰੁਵਾਚ ਪੁਰਾ ਮੇਰੌ ਨਗਵਰੇ ਕਸ਼੍ਯਪਂ ਤਪਸਾਂ ਨਿਧਿਮ੍ । ਪ੍ਰਣਮ੍ਯ ਸ਼ਿਰਸਾ ਭਕ੍ਤਯਾ ਗੌਤਮੋ ਵਾਕ੍ਯਮਬ੍ਰਵੀਤ੍ । । ੨ ਸਰ੍ਪਾਣਾਂ ਕਤਿ ਰੂਪਾਣਿ ਕਿਂ ਚਿਹ੍ਨਂ ਕਿਂ ਚ ਲਕ੍ਸ਼ਣਮ੍ । ਜਾਤਿਂ ਕੁਲਂ ਤਧਾ ਵਰ੍ਣਾਨ੍ਬ੍ਰੂਹਿ ਸਰ੍ਵਂ ਪ੍ਰਜਾਪਤੇ । । ੩ ਕਥਂ ਵਾ ਜਾਯਤੇ ਸਰ੍ਪਃ ਕਧਂ ਮੁਞ੍ਚੇਦ੍ਵਿषਂ ਪ੍ਰਭੋ । ਵਿषਵੇਗਾਃ ਕਤਿ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾਃ ਕਤ੍ਯੇਵ ਵਿषਨਾਡਿਕਾਃ । ।੪ ਦਂष੍ਟ੍ਰਾਃ ਕਤਿਵਿਧਾਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾਃ ਕਿਂ ਪ੍ਰਮਾਣਂ ਵਿषਾਗਮੇ । ਗृਹ੍ਣੀਤੇ ਤੁ ਕਦਾ ਗਰ੍ਭਂ ਕਥਂ ਚੇਹ ਪ੍ਰਸੂਯਤੇ । । ੫ ਕੀਦृਸ਼ੀ ਸ੍ਤ੍ਰੀ ਪੁਮਾਂਸ਼੍ਚੈਵ ਕੀਦृਸ਼ਸ਼੍ਚ ਨਪੁਂਸਕਃ । ਕਿਂ ਨਾਮ ਦਸ਼ਨਂ ਚੈਵ ਏਤਤ੍ਕਥਯ ਸੁਵ੍ਰਤ । । ੬ ਤਸ੍ਯ੧ ਤਦ੍ਵਚਨਂ ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਕਸ਼੍ਯਪਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯਭਾषਤ । ਸ਼ृਣੁ ਗੌਤਮ ਤਤ੍ਤ੍ਵੇਨ ਸਰ੍ਪਾਣਾਮਿਹ ਲਕ੍ਸ਼ਣਮ੍ । ।੭ ਮਾਸ੍ਯਾषਾਢੇ ਤਥਾ ਜ੍ਯੇष੍ਠੇ ਪ੍ਰਮਾਦ੍ਯਨ੍ਤਿ ਭੁਜਙ੍ਗਮਾਃ । ਤਤੋ ਨਾਗੋऽਥ ਨਾਗੀ ਚ ਮੈਥੁਨੇ ਸਮ੍ਪ੍ਰਪਦ੍ਯਤੇ । । ੮ ਚਤੁਰੋ ਵਾਰ੍षਿਕਾਨ੍ਮਾਸਾਨ੍ਨਾਗੀ ਗਰ੍ਭਮਧਾਰਯਤ੍ । ਤਤਃ ਕਾਰ੍ਤ੍ਤਿਕਮਾਸੇ ਤੁ ਅਣ੍ਡਕਾਨਿ ਪ੍ਰਸੂਯਤੇ । । ੯ ਅਣ੍ਡਕਾਨਾਂ ਤੁ ਵਿਜ੍ਞੇਯੇ ਦ੍ਵੇਸ਼ਤੇ ਦ੍ਵੇ ਚ ਵਿਂਸ਼ਤੀ । ਤਾਨ੍ਯੇਵ ਭਕ੍ਸ਼ਯੇਤ੍ਸਾ ਤੁ ਭੋਗੈਕਂ ਘृਣਯਾ ਤ੍ਯਜੇਤ੍ । । 1.33.੧੦ ਸ੍ਵਰ੍ਣਾਰ੍ਕਵਰ੍ਣਾਦ੍ਵੈ ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਪੁਮਾਨ੍ਸਞ੍ਜਾਯਤੇऽਣ੍ਡਕਾਤ੍ । ਤਾਨ੍ਯੇਵ ਖਾਦਤੇ ਸਰ੍ਪ ਅਹੋਰਾਤ੍ਰਾਣਿ ਵਿਂਸ਼ਤਿਮ੍ । । ੧੧ ਸ੍ਵਰ੍ਣਕੇਤਕਵਰ੍ਣਾਭਾਦ੍ਦੀਰ੍ਘਰਾਜੀਵਸਨ੍ਨਿਭਾਤ੍ । ਤਸ੍ਮਾਦੁਤ੍ਪਦ੍ਯਤੇ ਸ੍ਤ੍ਰੀ ਵੈ ਅਣ੍ਡਾਦ੍ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਸਤ੍ਤਮ । । ੧੨ ਸ਼ਿਰੀषਪੁष੍ਪਵਰ੍ਣਾਭਾਦਣ੍ਡਕਾਤ੍ਸ੍ਯਾਨ੍ਨਪੁਂਸਕਃ । ਤਤੋ ਭਿਨਤ੍ਤਿ ਚਾਣ੍ਡਾਨਿ षਣ੍ਮਾਸੇਨ ਤੁ ਗੌਤਮ । । ੧੩ ਤਤਸ੍ਤੇ ਪ੍ਰੀਤਿਸਮ੍ਬਨ੍ਧਾਤ੍ਸ੍ਨੇਹਂ ਬਧ੍ਨਨ੍ਤਿ ਬਾਲਕਾਃ । ਤਤੋऽਸੌ ਸਪ੍ਤਰਾਤ੍ਰੇਣ ਕृष੍ਣੋ ਭਵਤਿ ਪਨ੍ਨਗਃ । । ੧੪ ਆਯੁਃਪ੍ਰਮਾਣਂ ਸਰ੍ਪਾਣਾਂ ਸ਼ਤਂ ਵਿਂਸ਼ੋਤ੍ਤਰਂ ਸ੍ਮृਤਮ੍ । ਮृਤ੍ਯੁਸ਼੍ਚਾष੍ਟਵਿਧੋ ਜ੍ਞੇਯਃ ਸ਼ृਣੁष੍ਵਾਤ੍ਰ ਯਥਾਕ੍ਰਮਮ੍ । । ੧੫ ਮਯੂਰਾਨ੍ਮਾਨੁषਾਦ੍ਵਾਪਿ ਚਕੋਰਾਦ੍ਗੋਖੁਰਾਤ੍ਤਥਾ
ਸ਼ਤਾਨੀਕ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ: ਸੱਪਾਂ ਦੇ ਕਿੰਨੇ ਰੂਪ ਹਨ, ਉਹਦੇ ਰੰਗ ਕਿਹੜੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਹਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਤੇ ਲੱਛਣ ਕੀ ਹਨ? ਉਹਦੇ ਜਨਮ ਕਿਵੇਂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਕਿਹੜੇ ਕੁਲਾਂ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ? ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਕਿਵੇਂ ਜ਼ਹਿਰ ਛੱਡਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਹਦੇ ਜ਼ਹਿਰ ਦੇ ਵਗ ਕਿੰਨੇ ਹਨ? ਉਹਦੇ ਦੰਦ ਕਿੰਨੇ ਕਿਸਮ ਦੇ ਹਨ, ਜ਼ਹਿਰ ਕਿਵੇਂ ਚੜ੍ਹਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹ ਕਦੋਂ ਗਰਭ ਧਾਰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਕਿਵੇਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ? ਉਹਦੇ ਨਰ, ਮਾਦਾ ਤੇ ਨਪੁੰਸਕ ਕਿਹੋ ਜਿਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਹਦੇ ਦੰਦਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਕੀ ਹਨ? ਇਹ ਸਭ ਦੱਸੋ। ਸੁਮੰਤੁ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਪਹਿਲਾਂ, ਮੇਰੂ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਕਸ਼੍ਯਪ ਨੇ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਪੁੱਛਿਆ ਸੀ। ਸੱਪਾਂ ਦੇ ਰੂਪ, ਚਿੰਨ੍ਹ, ਲੱਛਣ, ਜਾਤੀ, ਕੁਲ ਤੇ ਰੰਗ ਸਭ ਦੱਸੋ। ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਕਿਵੇਂ ਜ਼ਹਿਰ ਛੱਡਦੇ ਹਨ, ਜ਼ਹਿਰ ਦੇ ਵਗ ਕਿੰਨੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਜ਼ਹਿਰ ਦੀਆਂ ਨਲੀਆਂ ਕਿੰਨੀ ਹਨ, ਇਹ ਵੀ ਦੱਸੋ। ਉਹਦੇ ਦੰਦ ਕਿੰਨੇ ਕਿਸਮ ਦੇ ਹਨ, ਜ਼ਹਿਰ ਕਿਵੇਂ ਚੜ੍ਹਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਦੋਂ ਗਰਭ ਧਾਰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਕਿਵੇਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਇਹ ਵੀ ਦੱਸੋ। ਉਹਦੇ ਨਰ, ਮਾਦਾ ਤੇ ਨਪੁੰਸਕ ਕਿਹੋ ਜਿਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਹਦੇ ਦੰਦਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਕੀ ਹਨ, ਇਹ ਵੀ ਦੱਸੋ। ਕਸ਼੍ਯਪ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ: ਗੌਤਮ, ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣ, ਮੈਂ ਸੱਪਾਂ ਦੇ ਲੱਛਣ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ। ਆਸ਼ਾੜ ਅਤੇ ਜੇਠ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਸੱਪ ਬਹੁਤ ਚੁਸਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਫਿਰ ਨਾਗ ਤੇ ਨਾਗਣੀ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਨਾਗਣੀ ਚਾਰ ਮਹੀਨੇ ਗਰਭ ਧਾਰਦੀ ਹੈ, ਫਿਰ ਕਾਰਤਿਕ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਅੰਡੇ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਅੰਡੇ ਵੀ ਵੀਹ ਜਾਂ ਬਾਈ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਅੰਡਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਹੁਤ ਵਾਰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੀ ਖਾ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਹੀ ਛੱਡਦੀ ਹੈ। ਸੋਨੇ ਵਰਗਾ ਰੰਗ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਨਰ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀਹ ਰਾਤਾਂ ਤੱਕ ਆਪਣੇ ਅੰਡੇ ਖਾਂਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਸੋਨੇ ਜਾਂ ਕੇਤਕੀ ਵਰਗਾ ਰੰਗ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਮਾਦਾ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸ਼ੀਰੀਸ਼ ਫੁੱਲ ਵਰਗਾ ਰੰਗ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਨਪੁੰਸਕ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਛੇ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਉਹ ਅੰਡੇ ਫਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਉਹ ਬੱਚੇ ਮਾਂ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਜੋੜ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਸੱਤਵੇਂ ਦਿਨ ਉਹ ਕਾਲਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੱਪਾਂ ਦੀ ਉਮਰ ਇੱਕ ਸੌ ਵੀਹ ਸਾਲ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮੌਤ ਦੇ ਅੱਠ ਕਾਰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਮੋਰ, ਮਨੁੱਖ, ਚਕੋਰ, ਗੋੜਾ ਆਦਿ।
ਬਿਡਾਲਾਨ੍ਨਕੁਲਾਚ੍ਚੈਵ ਵਰਾਹਾਦ੍ਵृਸ਼੍ਚਿਕਾਤ੍ਤਥਾ । । ਏਤੇषਾਂ ਯਦਿ ਮੁਚ੍ਯੇਤ ਜੀਵੇਦ੍ਵਿਂਸ਼ੋਤ੍ਤਰਂ ਸ਼ਤਮ੍ । । ੧੬ ਸਪ੍ਤਾਹੇ ਤੁ ਤਤਃ ਪੂਰ੍ਣੇ ਦਂष੍ਟ੍ਰਾਣਾਂ ਚਾਧਿਰੋਹਣਮ੍ । ਵਿषਸ੍ਯਾਗਮਨਂ ਤਤ੍ਰ ਨਿਕ੍ਸ਼ਿਪੇਚ੍ਚ ਪੁਨਃ ਪੁਨਃ । । ੧੭ ਏਵਂ ਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾ ਤੁ ਤਤ੍ਤ੍ਵੇਨ ਵਿषਕਰ੍ਮ੍ਮਾਰਭੇਤ ਵੈ । ਏਕਵਿਂਸ਼ਤਿਰਾਤ੍ਰੇਣ ਵਿषਦਂष੍ਟ੍ਰਾ ਸੁਜਾਯਤੇ । । ਨਾਗੀਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਸਮਾਵਰ੍ਤੀ ਬਾਲਸਰ੍ਪਃ ਸ ਉਚ੍ਯਤੇ । । ੧੮ ਪਞ੍ਚਵਿਂਸ਼ਤਿਰਾਤ੍ਰਸ੍ਤੁ ਸਦ੍ਯਃ ਪ੍ਰਾਣਹਰੋ ਭਵੇਤ੍ । षਣ੍ਮਾਸਾਜ੍ਜਾਤਮਾਤ੍ਰਸ੍ਤੁ ਕਞ੍ਚੁਕਂ ਵੈ ਪ੍ਰਮੁਞ੍ਚਤਿ । । ੧੯ ਪਾਦਾਨਾਂ ਚਾਪਿ ਵਿਜ੍ਞੇਯੇ ਦ੍ਵੇ ਸ਼ਤੇ ਦ੍ਵੇ ਚ ਵਿਂਸ਼ਤੀ । ਗੋਲੋਮਸਦृਸ਼ਾਃ ਪਾਦਾਃ ਪ੍ਰਵਿਸ਼ਨ੍ਤਿ ਕ੍ਰਮਨ੍ਤਿ ਚ । । 1.33.੨੦ ਸਨ੍ਧੀਨਾਂ ਚਾਸ੍ਯ ਵਿਜ੍ਞੇਯੇ ਦ੍ਵੇਸ਼ਤੇ ਵਿਂਸ਼ਤੀ ਤਥਾ । ਅਂਗੁਲ੍ਯਸ਼੍ਚਾਪਿ ਵਿਜ੍ਞੇਯਾ ਦ੍ਵੇ ਸ਼ਤੇ ਵਿਂਸ਼ਤੀ ਤਥਾ । । ੨੧ ਅਕਾਲਜਾਤਾ ਯੇ ਸਰ੍ਪਾ ਨਿਰ੍ਵਿषਾਸ੍ਤੇ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤਾਃ । ਪਞ੍ਚਸਪ੍ਤਤਿਵਰ੍षਾਣਿ ਆਯੁਸ੍ਤੇषਾਂ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤਮ੍ । । ੨੨ ਰਕ੍ਤਪੀਤਸ਼ੁਕ੍ਲਦਨ੍ਤਾ ਅਨੀਲਾ ਮਨ੍ਦਵੇਗਿਨਃ । ਏਤੇ ਅਲ੍ਪਾਯੁषੋ ਜ੍ਞੇਯੋ ਅਨ੍ਯੇ ਚ ਭੀਰਵਃ ਸ੍ਮृਤਾ । । ੨੩ ਏਕਂ ਚਾਸ੍ਯ ਭਵੇਦ੍ਵਕ੍ਤ੍ਰਂ ਦ੍ਵੇ ਜਿਹ੍ਵੇ ਚ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤੇ । ਦ੍ਵਾਤ੍ਰਿਂਸ਼ਦ੍ਦਸ਼ਨਾਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾਃ ਪਨ੍ਨਾਗਾਨਾਂ ਨ ਸਂਸ਼ਯਃ । । ੨੪ ਤੇषਾਂ ਮਧ੍ਯੇ ਚਤਸ੍ਰਸ੍ਤੁ ਦਂष੍ਟ੍ਰਾ ਯਾਃ ਸੁਵਿषਾਵਹਾਃ । ਮਕਰੀ ਕਰਾਲੀ ਕਾਲਰਾਤ੍ਰੀ ਯਮਦੂਤੀ ਤਥੈਵ ਚ । । ੨੫ ਸਰ੍ਵਾਸਾਂ ਚੈਵ ਦਂष੍ਟ੍ਰਾਣਾਂ ਦੇਵਤਾਃ ਪਰਿਕੀਰ੍ਤਿਤਾਃ । ਪ੍ਰਥਮਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਦੇਵਤ੍ਯਾ ਦ੍ਵਿਤੀਯਾ ਵਿष੍ਣੁਦੇਵਤਾ । । ਤृਤੀਯਾ ਰੁਦ੍ਰਦੇਵਤ੍ਯਾ ਚਤੁਰ੍ਥੀ ਯਮਦੇਵਤਾ । । ੨੬ ਹੀਨਾ ਪ੍ਰਮਾਣਤਃ ਸਾ ਤੁ ਵਾਮਨੇਤ੍ਰਂ ਸਮਾਸ਼੍ਰਿਤਾ । ਨਾਸ੍ਯਾਂ ਮਨ੍ਤ੍ਰਾਃ ਪ੍ਰਯੋਕ੍ਤਵ੍ਯਾ ਨੌषਧਂ ਨੈਵ ਭੇषਜਮ੍ । । ੨੭ ਵੈਦ੍ਯਃ ਪਰਾਙ੍ਮੁਖੋ ਯਾਤਿ ਮृਤ੍ਯੁਸ੍ਤਸ੍ਯਾ ਵਿਲੇਖਨਾਤ੍ । ਚਿਕਿਤ੍ਸਾ ਨ ਬੁਧੈਃ ਕਾਰ੍ਯਾ ਤਦਨ੍ਤਂ ਤਸ੍ਯ ਜੀਵਿਤਮ੍ । । ੨੮ ਮਕਰੀਂ ਮਾਸਿਕਾਂ ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍ਕਰਾਲੀ ਚ ਦ੍ਵਿਮਾਸਿਕਾ । ਕਾਲਰਾਤ੍ਰੀ ਭਵੇਤ੍ਤ੍ਰੀਣਿ ਚਤੁਰੋ ਯਮਦੂਤਿਕਾ । । ੨੯ ਮਕਰੀਂ ਗੁਡੌਦਨਂ੧ ਦਦ੍ਯਾਤ੍ਕषਾਯਾਨ੍ਨਂ ਕਰਾਲਿਕਾਮ੍ । ਕਾਲਰਾਤ੍ਰੀਂ ਕਟੁਯੁਤਂ ਦੂਤੀਂ ਵੈ ਸਾਨ੍ਨਿਪਾਤਿਕਮ੍ । । 1.33.੩੦ ਮਕਰੀ ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਕਂ ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍ਕਰਾਲੀ ਕਾਕਪਾਦਿਕਾ । ਕਰਾਕृਤਿਃ ਕਾਲਰਾਤ੍ਰਿਰ੍ਯਾਮ੍ਯਾ ਕੂਰ੍ਮਾਕृਤਿਃ ਸ੍ਮृਤਾ । । ੩੧ ਮਕਰੀ ਵਾਤੁਲਾ ਜ੍ਞੇਯਾ ਕਰਾਲੀ ਪੈਤ੍ਤਿਕੀ ਸ੍ਮृਤਾ । ਕਫਾਤ੍ਮਿਕਾ ਕਾਲਰਾਤ੍ਰੀ ਯਮਦੂਤੀ ਸਾਨ੍ਨਿਪਾਤਕੀ । । ੩੨ ਸ਼ੁਕ੍ਲਾ ਤੁ ਮਕਰੀ ਜ੍ਞੇਯਾ ਕਰਾਲੀ ਰਕ੍ਤਸਨ੍ਨਿਭਾ । ਕਾਲਰਾਤ੍ਰੀ ਭਵੇਤ੍ਪੀਤਾ ਕृष੍ਣਾ ਚ ਯਮਦੂਤਿਕਾ । । ੩੩ ਵਾਮਾ ਸ਼ੁਕ੍ਲਾ ਚ ਕृष੍ਣਾ ਚ ਰਕ੍ਤਾ ਪੀਤਾ ਚ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਾ । ਸਮਾਸੇਨ ਤੁ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਯਥੈਤਾ ਵਰ੍ਣਤਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ । । ੩੪ ਸ਼ੁਕ੍ਲਾ ਤੁ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣੀ ਜ੍ਞੇਯਾ ਰਕ੍ਤਾ ਤੁ ਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਿਯਾ ਸ੍ਮृਤਾ । ਵੈਸ਼੍ਯਾ ਤੁ ਪੀਤਿਕਾ ਜ੍ਞੇਯਾ ਕृष੍ਣਾ ਸ਼ੂਦ੍ਰਾ ਤੁ ਕਥ੍ਯਤੇ । । ਅਤਃ ਪਰਂ ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਦਂष੍ਟ੍ਰਾਣਾਂ ਵਿषਲਕ੍ਸ਼ਣਮ੍ । । ੩੫ ਦਂष੍ਟ੍ਰਾਣਾਂ ਤੁ ਵਿषਂ ਨਾਸ੍ਤਿ ਨਿਤ੍ਯਮੇਵ ਭੁਜਙ੍ਗਮੇ । ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਂ ਨੇਤ੍ਰਮਾਸਾਦ੍ਯ ਵਿषਂ ਸਰ੍ਪਸ੍ਯ ਤਿष੍ਠਤਿ । । ੩੬ ਸਙ੍ਕੁਦ੍ਧਸ੍ਯੇਹ ਸਰ੍ਪਸ੍ਯ ਵਿषਂ ਗਚ੍ਛਤਿ ਮਸ੍ਤਕੇ । ਮਸ੍ਤਕਾਦ੍ਧਮਨੀਂ ਯਾਤਿ ਤਤੋ ਨਾਡੀषੁ ਗਚ੍ਛਤਿ । । ੩੭ ਨਾਡੀਭ੍ਯਃ ਪਦ੍ਯਤੇ ਦਂष੍ਟ੍ਰਾਂ ਵਿषਂ ਤਤ੍ਰ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ । ਤਤ੍ਸਰ੍ਵਂ ਕਥਯਿष੍ਯਾਮਿ ਯਥਾਵਦਨੁਪੂਰ੍ਵਸ਼ਃ । । ੩੮ ਅष੍ਟਭਿਃ ਕਾਰਣੈਃ ਸਰ੍ਪੋ ਦਸ਼ਤੇ ਨਾਤ੍ਰ ਸਂਸ਼ਯਃ । ਆਕ੍ਰਾਨ੍ਤੋ ਦਸ਼ਤੇ ਪੂਰ੍ਵਂ ਦ੍ਵਿਤੀਯਂ ਪੂਰ੍ਵਵੈਰਿਣਮ੍ । । ੩੯ ਤृਤੀਯਂ ਦਸ਼ਤੇ ਭੀਤਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਥਂ ਮਦਦਰ੍ਪਿਤਃ । ਪਞ੍ਚਮਂ ਤੁ ਕ੍ਸ਼ੁਧਾਵਿष੍ਟਃ षष੍ਠਂ ਚੇਹ ਵਿषੋਲ੍ਬਣਃ । । ਸਪ੍ਤਮਂ ਪੁਰਰਕ੍ਸ਼ਾਰ੍ਥਮष੍ਟਮਂ ਕਾਲਚੋਦਿਤਃ । । 1.33.੪੦ ਯਸ੍ਤੁ ਸਰ੍ਪੋ ਦਸ਼ਿਤ੍ਵਾ੩ ਤੁ ਉਦਰਂ ਪਰਿਵਰ੍ਤਯੇਤ੍ । ਬਲਭੁਗ੍ਨਾਕृਤਿਂ ਦਂष੍ਟ੍ਰਾਮਾਕ੍ਰਾਨ੍ਤਂ ਤਂ ਵਿਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ੇਤ੍ । ।੪ ੧ ਯਸ੍ਯ ਸਰ੍ਪੇਣ ਦष੍ਟਸ੍ਯ ਗਭੀਰਂ ਦृਸ਼੍ਯਤੇ ਵ੍ਰਣਮ੍ । ਵੈਰਦष੍ਟਂ ਵਿਜਾਨੀਯਾਤ੍ਕਸ਼੍ਯਪਸ੍ਯ ਵਚੋ ਯਥਾ । ।੪ ੨ ਏਕਂ ਦਂष੍ਟ੍ਰਾਪਦਂ ਯਸ੍ਯ ਅਵ੍ਯਕ੍ਤਂ ਨ ਚ ਕਲ੍ਪਿਤਮ੍ । ਭੀਤਦष੍ਟਂ ਵਿਜਾਨੀਯਾਦ੍ਯਥੋਵਾਚ ਪ੍ਰਜਾਪਤਿਃ । । ੪੩ ਯਸ੍ਯ ਸਰ੍ਪੇਣ ਦष੍ਟਸ੍ਯ ਰੇਖਾ ਦਨ੍ਤਸ੍ਯ ਜਾਯਤੇ । ਮਦਦष੍ਟਂ ਵਿਜਾਨੀਯਾਤ੍ਕਸ਼੍ਯਪਸ੍ਯ ਵਚੋ ਯਥਾ । । ੪੪ ਦ੍ਵੇ ਚ ਦਂष੍ਟ੍ਰਾਪਦੇ ਯਸ੍ਯ ਦृਸ਼੍ਯਨ੍ਤੇ ਚ ਮਹਾਕ੍ਸ਼ਤਮ੍ । ਕ੍ਸ਼ੁਧਾਵਿष੍ਟਂ ਵਿਜਾਨੀਯਾਦ੍ਯਥੋਵਾਚ ਪ੍ਰਜਾਪਤਿਃ । । ੪੫ ਦ੍ਵੇ ਦਂष੍ਟ੍ਰੇ ਯਸ੍ਯ ਦृਸ਼੍ਯੇਤੇ ਕ੍ਵਚਿਦ੍ਰੁਧਿਰਸਙ੍ਕੁਲੇ । ਵਿषੋਲ੍ਬਣਂ ਵਿਜਾਨੀਯਾਦ੍ਦਂਸ਼ਂ ਤਂ ਨਾਤ੍ਰ ਸਂਸ਼ਯਃ । । ੪੬ ਅਪਤ੍ਯਰਕ੍ਸ਼ਣਾਰ੍ਥਾਯ ਜਾਨੀਯਾਤ੍ਤਂ ਨ ਸਂਸ਼ਯਃ । ਯਤ੍ਤੁ ਕਾਕਪਦਾਕਾਰਂ ਤ੍ਰਿਭਿਰ੍ਦਨ੍ਤੈਸ੍ਤੁ ਲਕ੍ਸ਼ਿਤਮ੍ । । ੪੭ ਮਹਾਨਾਗ ਇਤਿ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਂ ਕਾਲਦਣ੍ਡਂ ਵਿਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ੇਤ੍ । ਤ੍ਰਿਵਿਧਂ ਦष੍ਟਜਾਤੈਸ੍ਤੁ ਲਕ੍ਸ਼ਣਂ ਸਮੁਦਾਹृਤਮ੍ । ।੪੮ ਦष੍ਟਾਨੁਪੀਤਂ ਵਿਜ੍ਞੇਯਂ ਕਸ਼੍ਯਪਸ੍ਯ ਵਚੋ ਯਥਾ । ਵਿषਭਾਗਾਤ੍ਤੁ ਸਰ੍ਪਸ੍ਯ ਤ੍ਰਿਭਾਗਸ੍ਤਤ੍ਰ ਸਂਕ੍ਰਮੇਤ੍ । । ੪੯ ਉਦਰਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯੇਦ੍ਯਸ੍ਤੁ ਉਦ੍ਧਤਂ ਤਂ ਵਿਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ੇਤ੍ । ਛਰ੍ਦਿਤਂ ਵਿषਵੇਗੇਨ ਨਿਰ੍ਵਿषਃ ਪਨ੍ਨਗੋ ਭਵੇਤ੍ । । 1.33.੫੦ ਅਸਾਧ੍ਯਸ਼੍ਚਾਪਿ ਵਿਜ੍ਞੇਯਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਦਂष੍ਟ੍ਰਾਭਿਪੀਡਿਤਃ । ਗ੍ਰੀਵਾਭਙ੍ਗੋ ਭਵੇਤ੍ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ਸਨ੍ਦष੍ਟੋ ਵਿषਯੋਗਤਃ । । ਇਤੋ ਦਂਸ਼ਸ੍ਤਤਃ ਸ਼ੁਦ੍ਧੋ ਵ੍ਯਨ੍ਤਰਃ ਪਰਿਕੀਰ੍ਤਿਤਃ । । ੫੧ ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਭਵਿष੍ਯੇ ਮਹਾਪੁਰਾਣੇ ਸ਼ਤਾਰ੍ਦ੍ਧਸਾਹਸ੍ਰ੍ਯਾਂ ਸਂਹਿਤਾਯਾਂ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮੇ ਪਰ੍ਵਣਿ ਪਞ੍ਚਮੀਕਲ੍ਪੇ ਸਰ੍ਪਦਂष੍ਟ੍ਰਾਵਰ੍ਣਨਂ ਨਾਮ ਤ੍ਰਯਸ੍ਤ੍ਰਿਂਸ਼ੋऽਧ੍ਯਾਯਃ
ਬਿੱਲੀ, ਨੇਵਲਾ, ਸੂਰ ਤੇ ਬਿਛੂ ਤੋਂ ਜੇ ਸੱਪ ਬਚ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਉਹ ਇੱਕ ਸੌ ਵੀਹ ਸਾਲ ਜੀਉਂਦਾ ਹੈ। ਸੱਤ ਦਿਨ ਪੂਰੇ ਹੋਣ ਤੇ ਉਸਦੇ ਦੰਦ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਜ਼ਹਿਰ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਵਾਰ ਵਾਰ ਚੜ੍ਹਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਭ ਜਾਣ ਕੇ ਹੀ ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਕੰਮ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਇੱਕੀ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਦੰਦ ਵਾਲਾ ਸੱਪ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਨਾਗਣੀ ਦੇ ਕੋਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਬਾਲ ਸੱਪ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਪੱਚੀ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਮੌਤ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਛੇ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਸੱਪ ਆਪਣੀ ਖਾਲ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਪੈਰ ਵੀ ਦੋ ਸੌ ਬਾਈ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਗੋਲੋਮਾਂ ਵਰਗੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਕਦੇ ਅੰਦਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਕਦੇ ਬਾਹਰ। ਜੋ ਸੱਪ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਬਿਨਾ ਜ਼ਹਿਰ ਵਾਲੇ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਮਰ ਪਚੱਤਰ ਸਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਲਾਲ, ਪੀਲੇ, ਚਿੱਟੇ ਦੰਦ ਵਾਲੇ, ਨੀਲੇ ਤੇ ਹੌਲੀ ਚੱਲਣ ਵਾਲੇ ਸੱਪ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਵਾਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਹੋਰ ਡਰਾਉਣੇ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸੱਪ ਦਾ ਇੱਕ ਮੂੰਹ, ਦੋ ਜੀਭਾਂ ਤੇ ਬੱਤੀ ਦੰਦ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਚਾਰ ਦੰਦ ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ—ਮਕਰੀ, ਕਰਾਲੀ, ਕਾਲਰਾਤਰੀ ਤੇ ਯਮਦੂਤੀ। ਹਰ ਦੰਦ ਦੀ ਆਪਣੀ ਦੇਵੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਪਹਿਲੀ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਦੂਜੀ ਵਿਸ਼ਨੂੰ, ਤੀਜੀ ਰੁਦਰ, ਚੌਥੀ ਯਮ। ਜੇ ਦੰਦ ਛੋਟਾ ਹੋਵੇ ਤੇ ਵਾਮ ਨੇਤਰ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਸ ਉੱਤੇ ਨਾ ਕੋਈ ਮੰਤ੍ਰ, ਨਾ ਕੋਈ ਦਵਾਈ ਲਾਗੂ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਵੈਦ ਉਥੋਂ ਮੂੰਹ ਮੋੜ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਮੌਤ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੈ। ਮਕਰੀ ਇੱਕ ਮਹੀਨਾ, ਕਰਾਲੀ ਦੋ ਮਹੀਨੇ, ਕਾਲਰਾਤਰੀ ਤਿੰਨ, ਯਮਦੂਤੀ ਚਾਰ ਮਹੀਨੇ ਚੱਲਦੀ ਹੈ। ਮਕਰੀ ਨੂੰ ਗੁੜ-ਚਾਵਲ, ਕਰਾਲੀ ਨੂੰ ਕਸ਼ਾਇਆ, ਕਾਲਰਾਤਰੀ ਨੂੰ ਤਿੱਖਾ, ਯਮਦੂਤੀ ਨੂੰ ਮਿਲਿਆ-ਜੁਲਿਆ ਭੋਜਨ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਮਕਰੀ ਹਵਾ ਵਾਲੀ, ਕਰਾਲੀ ਪਿੱਤ ਵਾਲੀ, ਕਾਲਰਾਤਰੀ ਕਫ ਵਾਲੀ, ਯਮਦੂਤੀ ਤਿੰਨੋ ਮਿਲੀ-ਜੁਲੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਚਿੱਟੀ ਮਕਰੀ, ਲਾਲ ਕਰਾਲੀ, ਪੀਲੀ ਕਾਲਰਾਤਰੀ, ਕਾਲੀ ਯਮਦੂਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਵਾਮ ਪਾਸੇ ਚਿੱਟੀ, ਕਾਲੀ, ਲਾਲ, ਪੀਲੀ ਦੱਖਣ ਪਾਸੇ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਚਿੱਟੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣੀ, ਲਾਲ ਕਸ਼ਤਰੀ, ਪੀਲੀ ਵੈਸ਼, ਕਾਲੀ ਸ਼ੂਦਰ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹੁਣ ਦੰਦਾਂ ਦੇ ਜ਼ਹਿਰ ਦੇ ਲੱਛਣ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ। ਸੱਪ ਦੇ ਦੰਦਾਂ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਜ਼ਹਿਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਜ਼ਹਿਰ ਸੱਪ ਦੀ ਸੱਜੀ ਅੱਖ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਸੱਪ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਜ਼ਹਿਰ ਸਿਰ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਨਲੀਆਂ ਵਿੱਚ, ਫਿਰ ਦੰਦਾਂ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਅੱਠ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਸੱਪ ਡੱਸਦਾ ਹੈ—ਪਹਿਲਾਂ ਜਦ ਉਸਨੂੰ ਰੋਡਿਆ ਜਾਵੇ, ਦੂਜਾ ਵੈਰੀ ਨੂੰ, ਤੀਜਾ ਡਰ ਕਰਕੇ, ਚੌਥਾ ਮਸਤ ਹੋ ਕੇ, ਪੰਜਵਾਂ ਭੁੱਖ ਕਰਕੇ, ਛੇਵਾਂ ਜ਼ਹਿਰ ਨਾਲ, ਸੱਤਵਾਂ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ, ਅੱਠਵਾਂ ਸਮੇਂ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ। ਜੇ ਸੱਪ ਡੱਸ ਕੇ ਪੇਟ ਮੋੜ ਲਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਰੋਡਿਆ ਹੋਇਆ ਮੰਨੋ। ਜੇ ਡੱਸਣ ਨਾਲ ਗਹਿਰੀ ਚੋਟ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਵੈਰੀ ਨੂੰ ਡੱਸਿਆ ਮੰਨੋ। ਜੇ ਡੱਸਣ ਦੀ ਲਕੀਰ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਮਸਤ ਹੋ ਕੇ ਡੱਸਿਆ ਮੰਨੋ। ਜੇ ਦੋ ਦੰਦਾਂ ਦੀ ਵੱਡੀ ਚੋਟ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਡੱਸਿਆ ਮੰਨੋ। ਜੇ ਦੋ ਦੰਦਾਂ ਨਾਲ ਕਦੇ-ਕਦੇ ਖੂਨ ਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਜ਼ਹਿਰ ਨਾਲ ਡੱਸਿਆ ਮੰਨੋ। ਜੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਵੀ ਇਹੀ ਮੰਨੋ। ਜੇ ਤਿੰਨ ਦੰਦਾਂ ਨਾਲ ਕਾਂਵੇ ਪੈਰ ਵਰਗਾ ਨਿਸ਼ਾਨ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਮਹਾਨਾਗ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤਿੰਨ ਤਰੀਕੇ ਦੇ ਡੱਸਣ ਦੇ ਲੱਛਣ ਹਨ। ਜੇ ਡੱਸਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਲਟੀ ਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਸੱਪ ਦਾ ਜ਼ਹਿਰ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਚਾਰ ਦੰਦਾਂ ਨਾਲ ਡੱਸਿਆ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਅਸਾਧ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਗਰਦਨ ਟੁੱਟ ਜਾਵੇ ਜਾਂ ਥੋੜ੍ਹੀ ਚੋਟ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਸਾਫ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਕਾਲਲਕ੍ਸ਼ਣਮ੍ ਕਸ਼੍ਯਪ ਉਵਾਚ ਅਤਃ ਪਰਂ ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਕਾਲਦष੍ਟਸ੍ਯ ਲਕ੍ਸ਼ਣਮ੍ । ਸ਼ृਣੁ ਗੌਤਮ ਤਤ੍ਤ੍ਵੇਨ ਯਾਦृਸ਼ੋ ਭਵਤੇ ਨਰਃ । । ੧ ਜਿਹ੍ਰਾਭਙ੍ਗੋऽਥ ਹृਚ੍ਛੂਲਂ ਚਕ੍ਸ਼ੁਰ੍ਭ੍ਯਾਂ ਚ ਨ ਪਸ਼੍ਯਤਿ । ਦਂਸ਼ਂ ਚ ਦਗ੍ਧਸਂਕਾਸ਼ਂ ਪਕ੍ਵਜਮ੍ਬੂਫਲੋਪਮਮ੍ । । ੨ ਵੈਵਰ੍ਣ੍ਯਂ ਚੈਵ ਦਨ੍ਤਾਨਾਂ ਸ਼੍ਯਾਵੋ ਭਵਤਿ ਵਰ੍ਣਤਃ । ਸਰ੍ਵੇष੍ਵਙ੍ਗੇषੁ ਸ਼ੈਥਿਲ੍ਯਂ ਪੁਰੀषਸ੍ਯ ਚ ਭੇਦਨਮ੍ । । ੩ ਭਗ੍ਨਸ੍ਕਨ੍ਧਕਟਿਗ੍ਰੀਵ ਊਰ੍ਧ੍ਵਦृष੍ਟਿਰਧੋਮੁਖਃ । ਦਹ੍ਯਤੇ ਵੇਪਤੇ ਚੈਵ ਸ੍ਵਪਤੇ ਚ ਮੁਹੁਰ੍ਮੁਹੁਃ । । ੪ ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰੇਣ ਚ੍ਛਿਦ੍ਯਮਾਨਸ੍ਯ ਰੁਧਿਰਂ ਨ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ । ਦਣ੍ਡੇਨ ਤਾਡ੍ਯਮਾਨਸ੍ਯ ਦਣ੍ਡਰਾਜੀ ਨ ਜਾਯਤੇ । । ੫ ਦਂਸ਼ੇ ਕਾਕਪਦਂ ਸੁਨੀਲਮਸਕृਜ੍ਜਮ੍ਬੂਫਲਾਭਂ ਘਨਮੁਚ੍ਛੂਨਂ ਰੁਧਿਰਾਰ੍ਦ੍ਰਸੇਕਬਹੁਲਂ ਕृਚ੍ਛ੍ਰਾਨ੍ਨਿਰੋਧੋ ਭਵੇਤ੍ । ਹਿਕ੍ਕਾਸ਼੍ਵਾਸਗਲਗ੍ਰਹਸ਼੍ਚ ਸੁਮਹਾਨ੍ਪਾਣ੍ਡੁਸ੍ਤ੍ਵਚਾ ਦृਸ਼੍ਯਤੇ ਸ਼ੁष੍ਕਾਙ੍ਗਃ ਪ੍ਰਵਦਨ੍ਤਿ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਨਿਪੁਣਾਸ੍ਤਤ੍ਕਾਲਦष੍ਟਂ ਵਿਦੁਃ । । ੬ ਦਂਸ਼ੇ ਯਸ੍ਯਾਥ ਸ਼ੋਥਃ ਪ੍ਰਚਲਿਤਵਲਿਤਂ ਮਣ੍ਡਲਂ ਵਾ ਸੁਨੀਲਂ ਪ੍ਰਸ੍ਵੇਦੋ ਗਾਤ੍ਰ ਭੇਦਃ ਸ੍ਰਵਤਿ ਚ ਰੁਧਿਰਂ ਸਾਨੁਨਾਸਂ ਚ ਜਲ੍ਪੇਤ੍ । ਦਨ੍ਤੋष੍ਠਾਭ੍ਯਾਂ ਵਿਯੋਗੋ ਭ੍ਰਮਤਿ ਚ ਹृਦਯਂ ਸਨ੍ਨਿਰੋਧਸ਼੍ਚ ਤੀਵ੍ਰੋ ਦਿਵ੍ਯਾਨਾਮੇष ਦਂਸ਼ਃ ਸ੍ਥਲਵਿਪੁਲਮਯੋ ਵਿਦ੍ਧਿ ਤਂ ਕਾਲਦष੍ਟਮ੍ । । ੭ ਦਨ੍ਤੈਰ੍ਦਨ੍ਤਾਨ੍ਸ੍ਪृਸ਼ਤਿ ਬਹੁਸ਼ੋ ਦृष੍ਟਿਰਾਯਾਸਖਿਨ੍ਨਾ ਸ੍ਥੂਲੋ ਦਂਸ਼ਃ ਸ੍ਰਵਤਿ ਰੁਧਿਰਂ ਕੇਕਰਂ ਚਕ੍ਸ਼ੁਰੇਕਮ੍ । । ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਦਿष੍ਟਃ ਸ਼੍ਵਸਿਤਿ ਸਤਤਂ ਸਾਨੁਨਾਸਂ ਚ ਭਾषੇਤ੍ਪਾਪਂ ਬ੍ਰੂਤੇ ਸਕਲਗਦਿਤਂ ਕਾਲਦਣ੍ਡਂ ਤਮਾਹੁਃ । । ੮ ਵੇਪਤੇ ਵੇਦਨਾ ਤੀਵ੍ਰਾ ਰਕ੍ਤਨੇਤ੍ਰਸ਼੍ਚ ਜਾਯਤੇ । ਗ੍ਰੀਵਾਭਙ੍ਗਸ਼੍ਚਲਾ ਨਾਭਿਃ ਕਾਲਦष੍ਟਂ ਵਿਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ੇਤ੍ । । ੯ ਦਰ੍ਪਣੇ ਸਲਿਲੇ ਵਾਪਿ ਆਤ੍ਮਚ੍ਛਾਯਾਂ ਨ ਪਸ਼੍ਯਤਿ । ਮਨ੍ਦਰਸ਼੍ਮਿਂ ਤਥਾ ਤੀਵ੍ਰਂ ਤੇਜੋਹੀਨਂ ਦਿਵਾਕਰਮ੍
ਕਸ਼ਯਪ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਹੁਣ ਮੈਂ ਕਾਲ ਦੇ ਡੱਸਣ ਵਾਲੇ ਲੱਛਣ ਦੱਸਾਂਗਾ। ਗੌਤਮ, ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਜੀਭ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਦਰਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਸਕਦਾ, ਡੱਸਣ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਸੜੀ ਹੋਈ ਜਾਂ ਪੱਕੇ ਜਾਮੁਣ ਵਰਗੀ ਲੱਗਦੀ ਹੈ। ਦੰਦਾਂ ਦਾ ਰੰਗ ਵੀ ਮਟਮੈਲਾ ਜਾਂ ਨੀਲਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸਰੀਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਅੰਗ ਢੀਲੇ ਪੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪਖਾਨਾ ਖੁਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੰਧਾ, ਕਮਰ ਜਾਂ ਗਰਦਨ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉੱਪਰ ਵੱਲ ਤੱਕਦਾ ਜਾਂ ਥੱਲੇ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਸਰੀਰ ਸੜਦਾ ਤੇ ਕੰਬਦਾ ਹੈ, ਵਾਰ ਵਾਰ ਸੁੱਤ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਚਾਕੂ ਨਾਲ ਕੱਟੀਏ ਤਾਂ ਲਹੂ ਨਹੀਂ ਨਿਕਲਦਾ, ਲੱਕੜ ਨਾਲ ਮਾਰੇ ਤਾਂ ਨਿਸ਼ਾਨ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦਾ। ਜਿੱਥੇ ਡੱਸਿਆ ਹੋਵੇ, ਉੱਥੇ ਕਾਂ ਦੀ ਲਕੀਰ ਵਰਗਾ ਨੀਲਾ ਨਿਸ਼ਾਨ, ਜਾਮੁਣ ਵਰਗਾ ਗੂੜ੍ਹਾ ਤੇ ਲਹੂ ਨਾਲ ਭਿੱਜਿਆ ਹੋਇਆ ਦਿਖਾਈ ਦੇਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਬਹੁਤ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ ਸਾਹ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਹਿੱਕ, ਸਾਹ ਚੜ੍ਹਨਾ, ਗਲਾ ਰੁੱਕਣਾ, ਚਮੜੀ ਪੀਲੀ ਹੋ ਜਾਣਾ, ਸਰੀਰ ਸੁੱਕ ਜਾਣਾ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਲੱਛਣ ਜਦੋਂ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਗਿਆਨੀ ਲੋਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਕਾਲ ਨੇ ਡੱਸਿਆ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਡੱਸਣ ਨਾਲ ਸੋਜ ਆ ਜਾਵੇ, ਗੋਲ ਚੱਕਰ ਬਣ ਜਾਵੇ, ਨੀਲਾ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਪਸੀਨਾ ਆਵੇ, ਸਰੀਰ ਦਰਦ ਕਰੇ, ਲਹੂ ਵਗੇ, ਨੱਕ ਨਾਲ ਬੋਲਣ ਲੱਗ ਪਵੇ, ਦੰਦ ਜਾਂ ਹੋਠ ਵੱਖ ਹੋ ਜਾਣ, ਦਿਲ ਘੁੰਮਣ ਲੱਗ ਪਵੇ, ਤੇ ਸਰੀਰ ਬਿਲਕੁਲ ਢੀਲਾ ਹੋ ਜਾਵੇ—ਇਹ ਸਭ ਲੱਛਣ ਜ਼ਮੀਨ ਤੇ ਪੈਂਦੇ ਹਨ, ਇਹ ਵੀ ਕਾਲ ਦੇ ਡੱਸਣ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਹਨ। ਜੇ ਦੰਦਾਂ ਨਾਲ ਦੰਦ ਰਗੜੇ, ਅੱਖਾਂ ਵਿਚ ਥਕਾਵਟ ਹੋਵੇ, ਡੱਸਣ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਤੋਂ ਲਹੂ ਵਗੇ, ਅੱਖ ਜਾਂ ਗਲਾ ਇਕ ਪਾਸੇ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਨੱਕ ਨਾਲ ਬੋਲਣ ਲੱਗ ਪਵੇ, ਪਾਪ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਵੀ ਕਾਲ ਦਾ ਡੰਡਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਸਰੀਰ ਕੰਬੇ, ਦਰਦ ਬਹੁਤ ਹੋਵੇ, ਅੱਖਾਂ ਲਾਲ ਹੋ ਜਾਣ, ਗਰਦਨ ਟੁੱਟ ਜਾਵੇ, ਨਾਭੀ ਹਿਲਣ ਲੱਗ ਪਵੇ, ਇਹ ਵੀ ਕਾਲ ਦੇ ਡੱਸਣ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਹਨ। ਜੇ ਦਰਪਣ ਜਾਂ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਪਰਛਾਈ ਨਾ ਵੇਖ ਸਕੇ, ਜਾਂ ਸੂਰਜ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਬਹੁਤ ਹੌਲੀ ਜਾਂ ਬਿਨਾ ਚਮਕ ਵਾਲੀ ਲੱਗੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਵੀ ਕਾਲ ਨੇ ਡੱਸਿਆ ਮੰਨੋ।
1.34.੧੦ ਵੇਪਤੇ ਵੇਦਨਾਤ੍ਰਸ੍ਤੋ ਰਕ੍ਤਨੇਤ੍ਰਸ਼੍ਚ ਜਾਯਤੇ । ਸ ਯਾਤਿ ਨਿਧਨਂ ਜਨ੍ਤੁਃ ਕਾਲਦਣ੍ਡਂ ਵਿਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ੇਤ੍ । । ੧੧ ਅष੍ਟਮ੍ਯਾਂ ਚ ਨਵਮ੍ਯਾਂ ਚ ਕृष੍ਣਪਕ੍ਸ਼ੇ ਚਤੁਰ੍ਦਸ਼ੀਮ੍ । ਨਾਗਪਞ੍ਚਮੀਦष੍ਟਾਨਾਂ ਜੀਵਿਤਸ੍ਯ ਚ ਸਂਸ਼ਯਃ । । ੧੨ ਆਰ੍ਦ੍ਰਾਸ਼੍ਲੇषਾਮਘਾਭਰਣੀਕृਤ੍ਤਿਕਾਸੁ ਵਿਸ਼ੇषਤਃ । ਵਿਸ਼ਾਖਾਂ ਤ੍ਰਿषੁ ਪੂਰ੍ਵਾਸੁ ਮੂਲਸ੍ਵਾਤੀਸ਼ਤਾਤ੍ਮਕੇ । । ਸਰ੍ਪਦष੍ਟਾ ਨ ਜੀਵਨ੍ਤਿ ਵਿषਂ ਪੀਤਂ ਚ ਯੈਸ੍ਤਥਾ । । ੧੩ ਸ਼ੂਨ੍ਯਾਗਾਰੇ ਸ਼੍ਮਸ਼ਾਨੇ ਚ ਸ਼ੁष੍ਕਵृਕ੍ਸ਼ੇ ਤਥੈਵ ਚ । ਨ ਜੀਵਨ੍ਤਿ ਨਰਾ ਦष੍ਟਾ ਨਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰੇ ਤਿਥਿਸਂਯੁਤੇ । । ੧੪ ਅष੍ਟੋਤ੍ਤਰਂ ਮਰ੍ਮ ਸ਼ਤਂ ਪ੍ਰਾਣਿਨਾਂ ਸਮੁਦਾਹृਤਮ੍ । ਤੇषਾਂ ਮਧ੍ਯੇ ਤੁ ਮਰ੍ਮਾਣਿ ਦਸ਼ ਦ੍ਵੇ ਚਾਪਿ ਕੀਰ੍ਤਿਤੇ । । ੧੫ ਸ਼ਙ੍ਖੇ ਨੇਤ੍ਰੇ ਭ੍ਰੁਵੋਰ੍ਮਧ੍ਯੇ ਬਸ੍ਤਿਭ੍ਯਾਂ ਵृषਣੋਤ੍ਤਰੇ । ਕਕ੍ਸ਼ੇ ਸ੍ਕਨ੍ਧੇ ਹਦਿ ਮਧ੍ਯੇ ਤਾਲੁਕੇ ਚਿਬੁਕੇ ਗੁਦੇ । । ੧੬ ਏषੁ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਮਰ੍ਮੇषੁ੨ ਦਂਸ਼ੈਃ ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰੇਣ ਵਾ ਹਤਃ । ਨ ਜੀਵਤਿ ਨਰੋ ਲੋਕੇ ਕਾਲਦਣ੍ਡਂ ਵਿਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ੇਤ੍ । । ੧੭ ਅਕਚਟਤਪਯਸ਼ਾਂ ਵਦਨ੍ਤਿ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾ ਜੀਵਨ੍ਤਿ ਨ ਤਤ੍ਰ ਹਿ । ਗਤਂ ਬ੍ਰੂਯਾਦ੍ਯਦਿ ਸ੍ਖਲਤਿ ਸ਼ਿਰਸ੍ਤਸ੍ਯ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਕਾਲਃ । । ੧੮ ਭਵਤਿ ਚ ਯਦਿ ਦੂਤੋ ਹ੍ਯੁਤ੍ਤਮਸ੍ਯਾਧਮੋ ਵਾ ਯਦਿ ਭਵਤਿ ਚ ਦੂਤ ਉਤ੍ਤਮੋ ਵਾਧਮਸ੍ਯ । ਆਦੌ ਦष੍ਟਸ੍ਯ ਨਾਮ ਯਦਿ ਵਦਤਿ ਕ੍ਵਚਿਦ੍ਵਕ੍ਤਿ ਤਸ੍ਯਾਥ ਪਸ਼੍ਚਾਤ੍ਤਂ ਵਰ੍ਣਭੇਦੋ ਯਦਿ ਭਵਤਿ ਸਮਃ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤ ਕਾਲਸ੍ਯ ਦੂਤਃ । । ੧੯ ਦੂਤੋ ਵਾ ਦਣ੍ਡਹਸ੍ਤੋ ਭਵਤਿ ਚ ਯੁਗਲਂ ਪਾਸ਼ਹਸ੍ਤਸ੍ਤਥਾ ਵਾ ਰਕ੍ਤਵਸ੍ਤ੍ਰਂ ਚ ਕृष੍ਣਂ ਮੁਖਸ਼ਿਰਸਿ ਗਤਮੇਕਵਸ੍ਤ੍ਰਸ਼੍ਚ ਦੂਤਃ । । ਤੈਲਾਭ੍ਯਕ੍ਤਸ਼੍ਚ ਤਦ੍ਵਦ੍ਯਦਿ ਤ੍ਵਰਿਤਗਤਿਰ੍ਮੁਕ੍ਤਕੇਸ਼ਸ਼੍ਚ ਯਾਤਿ ਯਃ ਕੁਰ੍ਯਾਦ੍ਘੋਰਸ਼ਬ੍ਦਂ ਕਰਚਰਣਯੁਗੈਃ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਕਾਲਸ੍ਯ ਦੂਤਃ । । 1.34.੨੦ ਨਾਗੋਦਯਂ ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਈਸ਼ਾਨੇਨ ਤੁ ਭਾषਿਤਮ੍ । ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਾ ਤੁ ਪੁਰਾ ਸृष੍ਟਾ ਗ੍ਰਹਾ ਨਾਗਾਸ੍ਤ੍ਵਨੇਕਸ਼ਃ । । ੨੧ ਅਨਨ੍ਤਂ ਭਾਸ੍ਕਰਂ ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍ਸੋਮਂ ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍ਤੁ ਵਾਸੁਕਿਮ੍ । ਤਕ੍ਸ਼ਕਂ ਭੂਮਿਪੁਤ੍ਰਂ ਤੁ ਕਰ੍ਕੋਟਂ ਚ ਬੁਧਂ ਵਿਦੁਃ । । ੨੨ ਪਦ੍ਮਂ ਬृਹਸ੍ਪਤਿਂ ਵਿਦ੍ਯਾਨ੍ਮਹਾਪਦ੍ਮਂ ਚ ਭਾਰ੍ਗਵਮ੍ । ਕੁਲਿਕਃ ਸ਼ਂਖਪਾਲਸ਼੍ਚ ਦ੍ਵਾਵੇਤੌ ਤੁ ਸ਼ਨੈਸ਼੍ਚਰਃ । । ੨੩ ਪੂਰ੍ਵਪਾਦਃ ਸ਼ਂਖਪਾਲੋ ਦ੍ਵਿਤੀਯਃ ਕੁਲਿਕਸ੍ਤਥਾ । ਨਿਤ੍ਯਂ ਭਾਗੇ ਯਥੋਦ੍ਦਿष੍ਟੇ ਦਿਨਰਾਤ੍ਰੀ ਤਥੈਵ ਚ । । ੨੪ ਸ਼ੁਕ੍ਰਸੋਮੌ ਚ ਮਧ੍ਯਾਹ੍ਨੇ ਉਦਯੇ ਤੁ ਕ੍ਸ਼ਮਾਸੁਤਃ । ਸ਼ਨਿਃ ਪ੍ਰਾਗष੍ਟਮੇ ਭਾਗੇ ਦਿਵਾਰਾਤ੍ਰੇ ਤ੍ਵਿਹੋਚ੍ਯਤੇ । । ੨੫ ਗ੍ਰਹਾਸ਼੍ਚ ਭੁਞ੍ਜਤੇ ਚੈਵ ਸ਼ੇषਂ ਭਾਗਸ੍ਯ ਲਕ੍ਸ਼ਣਮ੍ । ਰਵਿਵਾਰੇ ਸਦਾ ਜ੍ਞੇਯੌ ਪਾਦੌ ਦਸ਼ ਚਤੁਰ੍ਦਸ਼ । । ੨੬ ਅष੍ਟ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ ਵੈ ਚਨ੍ਦ੍ਰੇ ਦਸ਼ षष੍ਠੇ ਕੁਜੇ ਤਥਾ । ਬੁਧਸ੍ਯ ਨਵਮੇ ਪਾਦੇ ਰਾਹੌ ਚ ਦਿਵਸਸ੍ਯ ਚ । । ੨੭ ਗੁਰੋਰ੍ਦ੍ਵਿਤੀਯਃ षष੍ਠਸ਼੍ਚ षੋਡਸ਼ਸ੍ਯ ਤੁ ਵਰ੍ਜਯੇਤ੍ । ਭਾਸ੍ਕਰਸ੍ਯ ਦਿਨੇ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤੇ ਚਤੁਰ੍ਥੇ ਦਸ਼ਮੇष੍ਟਮੇ । । ੨੮ ਸ਼ਨੈਸ਼੍ਚਰਦਿਨੇ ਪਾਦਂ ਤ੍ਯਜੇਚ੍ਚੈਵ ਸੁਦਾਰੁਣਮ੍ । ਦ੍ਵਿਤੀਯਂ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਂ ਚੈਵ षੋਡਸ਼ਸ੍ਯ ਤੁ ਵਰ੍ਜਯੇਤ੍ । । ੨੯ ਮੁਹੂਰ੍ਤਘਟਿਕਾਦੂਰ੍ਦ੍ਧ੍ਵਂ ਘਟਿਕਾ ਚਤੁਰ੍ਥਂ ਭਾਗਂ ਵਿਂਸ਼ਤਿਸ਼੍ਚ । ਕੁਹੂਸੁਤਂ ਬੁਦ੍ਬੁਦਂ ਨਿਮੇषਮੇਤਤ੍ਕਾਲਸ੍ਯ ਲਕ੍ਸ਼ਣਮ੍ । । 1.34.੩੦ ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀ ਭਵਿष੍ਯੇ ਮਹਾਪੁਰਾਣੇ ਸ਼ਤਾਰ੍ਦ੍ਧਸਾਹਸ੍ਰ੍ਯਾਂ ਸਂਹਿਤਾਯਾਂ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮੇ ਪਰ੍ਵਣਿ ਪਞ੍ਚਮੀਕਲ੍ਪੇ ਦਂਸ਼ਦष੍ਟਕਦੂਤਲਕ੍ਸ਼ਣਂ ਨਾਮ ਚਤੁਸ੍ਤ੍ਰਿਂਸ਼ੋऽਧ੍ਯਾਯਃ
ਜਦੋਂ ਸਰੀਰ ਕੰਬੇ, ਦਰਦ ਬਹੁਤ ਹੋਵੇ, ਅੱਖਾਂ ਲਾਲ ਹੋ ਜਾਣ, ਤਾਂ ਉਹ ਜੀਵ ਮਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਕਾਲ ਦਾ ਡੰਡਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅੱਠਵੀਂ, ਨੌਵੀਂ ਜਾਂ ਚੌਦਵੀਂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੱਖ ਦੀ ਤਿੱਥੀ ਤੇ, ਜਾਂ ਨਾਗ ਪੰਚਮੀ ਨੂੰ ਜੇ ਕੋਈ ਡੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਭਰੋਸਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। ਆਰਦਰਾ, ਆਸ਼ਲੇਸ਼ਾ, ਮਘਾ, ਭਰਨੀ, ਕ੍ਰਿਤਿਕਾ, ਵਿਸ਼ਾਖਾ, ਮੂਲ, ਸਵਾਤੀ ਆਦਿ ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਜੇ ਕੋਈ ਡੱਸਿਆ ਜਾਵੇ ਜਾਂ ਜ਼ਹਿਰ ਪੀ ਲਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਨਹੀਂ ਬਚਦਾ। ਖਾਲੀ ਘਰ, ਸ਼ਮਸ਼ਾਨ ਜਾਂ ਸੁੱਕੇ ਰੁੱਖ ਹੇਠਾਂ ਜੇ ਕੋਈ ਨਕਸ਼ਤਰ ਤੇ ਤਿੱਥੀ ਮਿਲਣ ਤੇ ਡੱਸਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਨਹੀਂ ਬਚਦਾ। ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਅੱਠ ਸੌ ਅਠ ਮਰਮ ਸਥਾਨ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਦੱਸ ਜਾਂ ਬਾਰਾਂ ਮਰਮ ਜੇ ਡੱਸਣ ਜਾਂ ਹਥਿਆਰ ਨਾਲ ਲੱਗ ਜਾਣ, ਤਾਂ ਮਨੁੱਖ ਨਹੀਂ ਬਚਦਾ, ਇਹ ਵੀ ਕਾਲ ਦਾ ਡੰਡਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਕਿਸੇ ਦਾ ਮੂੰਹ ਜਾਂ ਸਿਰ ਤੇ ਤੇਲ ਲੱਗਾ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਉਹ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਦੌੜੇ, ਵਾਲ ਖੁੱਲੇ ਹੋਣ, ਹੱਥ ਪੈਰਾਂ ਨਾਲ ਭਾਰੀ ਆਵਾਜ਼ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਸਮਝੋ ਕਿ ਕਾਲ ਦਾ ਦੂਤ ਆ ਗਿਆ। ਨਾਗਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਬਣਾਏ, ਉਹ ਗ੍ਰਹਿ ਤੇ ਨਾਗ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਨ। ਅਨੰਤ ਨੂੰ ਸੂਰਜ, ਵਾਸੁਕੀ ਨੂੰ ਚੰਦ, ਤਕਸ਼ਕ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਕਰਕੋਟਕ ਨੂੰ ਬੁੱਧ, ਪਦਮ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਸਪਤੀ, ਮਹਾਪਦਮ ਨੂੰ ਭਾਰਗਵ, ਕੁਲਿਕ ਤੇ ਸ਼ੰਖਪਾਲ ਨੂੰ ਸ਼ਨੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਦਿਨ-ਰਾਤ, ਮਹੀਨੇ, ਪੱਖ, ਨਕਸ਼ਤਰ, ਗ੍ਰਹਿ ਆਦਿ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ ਨਾਗਾਂ ਦੀਆਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਤੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਲੱਛਣ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਲੱਛਣ ਸਮਝ ਕੇ, ਜੇ ਕੋਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਡੱਸਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ।
ਯਮਦੂਤੀਲਕ੍ਸ਼ਣਮ੍ ਕਸ਼੍ਯਪ ਉਵਾਚ ਸਵਿषਾ ਦਂष੍ਟ੍ਰਯੋਰ੍ਮਧ੍ਯੇ ਯਮਦੂਤੀ ਤੁ ਵੈ ਭਵੇਤ੍ । ਨ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾ ਬੁਧੈਃ ਕਾਰ੍ਯਾ ਤਂ ਗਤਾਸੁਂ ਵਿਰ੍ਨਿਦਸ਼ੇਤ੍ । । ੧ ਪ੍ਰਹਰਾਰ੍ਧਂ ਦਿਵਾਰਾਤ੍ਰਾਵੇਕੈਕਂ ਭੁਞ੍ਜਤੇ ਬਹਿਃ । ਏਕਸ੍ਯ ਚ ਸਮਾਨਂ ਚ ਦ੍ਵਿਤੀਯਂ षੋਡਸ਼ਂ ਤਥਾ । । ੨ ਨਾਗੋਦਯੋ ਯਮੁਦ੍ਦਿਸ਼੍ਯ ਹਤੋ ਵਿਦ੍ਧੋ ਵਿਦਾਰਿਤਃ । ਕਾਲਦष੍ਟਂ ਵਿਜਾਨੀਯਾਤ੍ਕਸ਼੍ਯਪਸ੍ਯ ਵਚੋ ਯਥਾ । । ੩ ਯਨ੍ਮਾਤ੍ਰਂ ਪਤਤੇ ਬਿਨ੍ਦੁਰ੍ਵਾਲਾਗ੍ਰਂ ਸਲਿਲੋਦ੍ਧृਤਮ੍ । ਤਨ੍ਮਾਤ੍ਰਂ ਸ੍ਰਵਤੇ ਦਂष੍ਟ੍ਰਾ ਵਿषਂ ਸਰ੍ਪਸ੍ਯ ਦਾਰੁਣਮ੍ । । ੪ ਨਾਡੀਸ਼ਤੇ ਤੁ ਸਮ੍ਪੂਰ੍ਣੇ ਦੇਹੇ ਸਙ੍ਕ੍ਰਮਤੇ ਵਿषਮ੍ । ਯਾਵਤ੍ਸਙ੍ਕ੍ਰਾਮਯੇਦ੍ਬਾਹੁਂ ਕੁਞ੍ਚਿਤਂ ਵਾ ਪ੍ਰਸਾਰਯੇਤ੍ । । ੫ ਅਨੇਨ ਕ੍ਸ਼ਣਮਾਤ੍ਰੇਣ ਵਿषਂ ਗਚ੍ਛਤਿ ਮਸ੍ਤਕੇ । ਵੇਪਤੇ ਵਿषਵੇਗੇ ਤੁ ਸ਼ਤਸ਼ੋऽਥ ਸਹਸ੍ਰਸ਼ਃ । । ੬ ਵਰ੍ਧਤੇ ਰਕ੍ਤਮਾਸਾਦ੍ਯ ਤਤੋ ਵਾਤੈਃ ਸ਼ਿਖੀ ਯਥਾ । ਤੈਲਬਿਨ੍ਦੁਰ੍ਜਲਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਯਥਾ ਵੇਗੇਨ ਵਰ੍ਧਤੇ । । ੭ ਸ਼ਿਖਣ੍ਡੀ ਆਸ਼੍ਰਯਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਮਾਰੁਤੇਨ ਸਮੀਰਿਤਃ । ਤਤਃ ਸ੍ਥਾਨਸ਼ਤਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਤ੍ਵਚਾਸ੍ਥਾਨਂ ਵਿਚੇष੍ਟਿਤਮ੍ । । ੮ ਤ੍ਵਚਾਸੁ ਦ੍ਵਿਗੁਣਂ ਵਿਦ੍ਯਾਚ੍ਛੋਣਿਤੇषੁ ਚਤੁਰ੍ਗੁਣਮ੍ । ਪਿਤ੍ਤੇ ਤੁ ਤ੍ਰਿਗੁਣਂ ਯਾਤਿ ਸ਼੍ਲੇष੍ਮੇ ਵੈ षੋਡਸ਼ਂ ਭਵੇਤ੍ । । ੯ ਵਾਯੌ ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਦ੍ਗੁਣਂ ਚੈਵ ਮਜ੍ਜਾषष੍ਟਿਗੁਣਂ ਤਥਾ । ਪ੍ਰਾਣੇ ਚੈਕਾਰ੍ਣਵੀਭੂਤੇ ਸਰ੍ਵਗਾਤ੍ਰਾਣਿ ਸਨ੍ਧਯੇਤ੍
ਕਸ਼ਯਪ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਜਿੱਥੇ ਦੋ ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਦੰਦਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਡੱਸਿਆ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਯਮਦੂਤੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗਿਆਨੀਆਂ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੇ ਜਾਨ ਚਲੀ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਇਲਾਜ ਨਾ ਕਰਨ, ਉਹ ਪੱਕਾ ਮਰ ਗਿਆ ਮੰਨੋ। ਦਿਨ ਜਾਂ ਰਾਤ ਦੇ ਅੱਧੇ ਪਹਰ ਵਿੱਚ ਜ਼ਹਿਰ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਨਾਗਾਂ ਦੀ ਚਾਲ ਹੋਵੇ, ਜੇ ਕੋਈ ਮਾਰਿਆ ਜਾਂ ਡੱਸਿਆ ਜਾਂ ਕੱਟਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਕਾਲ ਦਾ ਡੱਸਣ ਮੰਨੋ, ਜਿਵੇਂ ਕਸ਼ਯਪ ਨੇ ਆਖਿਆ। ਜਿੰਨੀ ਬੂੰਦ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗਦੀ ਹੈ ਜਾਂ ਵਾਲ ਦੀ ਨੋਕ ਜਿੰਨਾ, ਉੱਨੀ ਹੀ ਜ਼ਹਿਰ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਦੰਦਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਵਗਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਸਰੀਰ ਦੀਆਂ ਸੌ ਨਸਾਂ ਭਰ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਜ਼ਹਿਰ ਪੂਰੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿੰਨਾ ਵੇਲੇ ਵਿੱਚ ਬਾਂਹ ਮੋੜੀ ਜਾਂ ਖੋਲ੍ਹੀ ਜਾਵੇ, ਉੱਨਾ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਜ਼ਹਿਰ ਸਿਰ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜ਼ਹਿਰ ਦੇ ਜੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਸਰੀਰ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਵਾਰੀ ਕੰਬਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਲਹੂ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਹਵਾ ਨਾਲ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਫੈਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਤੇਲ ਦੀ ਬੂੰਦ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਪੰਛੀ ਹਵਾ ਨਾਲ ਉੱਡਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਜ਼ਹਿਰ ਸਰੀਰ ਦੇ ਸੌ ਸਥਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਚਮੜੀ ਰਾਹੀਂ ਫੈਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਚਮੜੀ ਵਿੱਚ ਦੋ ਗੁਣਾ, ਲਹੂ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਗੁਣਾ, ਪਿੱਤ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾ, ਕਫ ਵਿੱਚ ਸੋਲਾਂ ਗੁਣਾ, ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਤੀਹ ਗੁਣਾ, ਮੱਜਾ ਵਿੱਚ ਸੱਠ ਗੁਣਾ ਤੇ ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਵਿੱਚ ਪੂਰਾ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਅੰਗ ਢੀਲੇ ਪੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
1.35.੧੦ ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰੇ ਨਿਰੁਧ੍ਯਮਾਨੇ ਚ ਯਾਤਿ ਦष੍ਟਸ੍ਤ੍ਵਸਾਧ੍ਯਤਾਮ੍ । ਤਤੋऽਸੌ ਮ੍ਰਿਯਤੇ ਜਨ੍ਤੁਰ੍ਨਿਃਸ਼੍ਵਾਸੋਚ੍ਛ੍ਵਾਸਵਰ੍ਜਿਤਃ । । ੧੧ ਨਿष੍ਕ੍ਰਾਨ੍ਤੇ ਤੁ ਤਤੋ ਜੀਵੇ ਭੂਤੇ ਪਞ੍ਚਤ੍ਵਮਾਗਤੇ । ਤਾਨਿ ਭੂਤਾਨਿ ਗਚ੍ਛਨ੍ਤਿ ਯਸ੍ਯ ਯਸ੍ਯ ਯਥਾਤਥਮ੍ । । ੧੨ ਪृਥਿਵ੍ਯਾਪਸ੍ਤਥਾ ਤੇਜੋ ਵਾਯੁਰਾਕਾਸ਼ਮੇਵ ਚ । ਇਤ੍ਯੇषਾਮੇਵ ਸਙ੍ਘਾਤਃ ਸ਼ਰੀਰਮਭਿਧੀਯਤੇ । । ੧੩ ਪृਥਿਵੀ ਪृਥਿਵੀਂ ਯਾਤਿ ਤੋਯਂ ਤੋਯੇषੁ ਲੀਯਤੇ । ਤੇਜੋ ਗਚ੍ਛਤਿ ਚਾਦਿਤ੍ਯਂ ਮਾਰੁਤੋ ਮਾਰੁਤਂ ਵ੍ਰਜੇਤ੍ । । ੧੪ ਆਕਾਸ਼ਂ ਚੈਵਮਾਕਾਸ਼ੇ ਸਹ ਤੇਨੈਵ ਗਚ੍ਛਤਿ । ਸ੍ਵਸ੍ਥਾਨਂ ਤੇ ਪ੍ਰਪਦ੍ਯਨ੍ਤੇ ਪਰਸ੍ਪਰਨਿਯੋਜਿਤਾਃ । । ੧੫ ਨ ਜੀਵੇਦਾਗਤਃ ਕਸ਼੍ਚਿਦਿਹ ਜਨ੍ਮਨਿ ਸੁਵ੍ਰਤ । ਵਿषਾਰ੍ਤਂ ਨ ਉਪੇਕ੍ਸ਼ੇਤ ਤ੍ਵਰਿਤਂ ਤੁ ਚਿਕਿਤ੍ਸਯੇਤ੍ । । ੧੬ ਏਕਮਸ੍ਤਿ ਵਿषਂ ਲੋਕੇ ਦ੍ਵਿਤੀਯਂ ਚੋਪਪਦ੍ਯਤੇ । ਯਥਾ ਨਾਨਾਵਿਧਂ ਚੈਵ ਸ੍ਥਾਵਰਂ ਤੁ ਤਥੈਵ ਚ । । ੧੭ ਪ੍ਰਥਮੇ ਵਿषਵੇਗੇ ਤੁ ਰੋਮਹਰ੍षੋऽਭਿਜਾਯਤੇ । ਦ੍ਵਿਤੀਯੇ ਵਿषਵੇਗੇ ਤੁ ਸ੍ਵੇਦੋ ਗਾਤ੍ਰੇषੁ ਜਾਯਤੇ । । ੧੮ ਤृਤੀਯੇ ਵਿषਵੇਗੇ ਤੁ ਕਮ੍ਪੋ ਗਾਤ੍ਰੇषੁ ਜਾਯਤੇ । ਚਤੁਰ੍ਥੇ ਵਿषਵੇਗੇ ਤੁ ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰਨਿਰੋਧਕृਤ੍ । । ੧੯ ਪਞ੍ਚਮੇ ਵਿषਵੇਗੇ ਤੁ ਹਿਕ੍ਕਾ ਗਾਤ੍ਰੇषੁ ਜਾਯਤੇ । षष੍ਠੇ ਚ ਵਿषਵੇਗੇ ਤੁ ਪ੍ਰਾਣੇਭ੍ਯੋऽਪਿ ਪ੍ਰਮੁਚ੍ਯਤੇ । । ਸਪ੍ਤਧਾਤੁਵਹਾ ਹ੍ਯੇਤੇ ਵੈਨਤੇਯੇਨ ਭਾषਿਤਾਃ । । 1.35.੨੦ ਤ੍ਵਚਃ ਸ੍ਥਾਨੇ ਵਿषੇ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤੇ ਤਸ੍ਯ ਰੂਪਾਣਿ ਮੇ ਸ਼ृਣੁ । ਅਙ੍ਗਾਨਿ ਤਿਮਿਰਾਯਨ੍ਤੇ ਤਪਨ੍ਤੇ ਚ ਮੁਹੁਰ੍ਮੁਹੁਃ । । ੨੧ ਏਤਾਨਿ ਯਸ੍ਯ ਚਿਹ੍ਨਾਨਿ ਤਸ੍ਯ ਤ੍ਵਚਿ ਗਤਂ ਵਿषਮ੍ । ਤਸ੍ਯਾਗਦਂ ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਯੇਨ ਸਮ੍ਪਦ੍ਯਤੇ ਸੁਖਮ੍ । । ੨੨ ਅਰ੍ਕਮੂਲਮਪਾਮਾਰ੍ਗਂ ਪ੍ਰਿਯਙ੍ਗੁਂ ਤਗਰਂ੨ ਤਥਾ । ਏਤਦਾਲੋਡ੍ਯ ਦਾਤਵ੍ਯਂ ਤਤਃ ਸਮ੍ਪਦ੍ਯਤੇ ਸੁਖਮ੍ । । ੨੩ ਤਤਸ੍ਤਸ੍ਮਿਤ੍ਕृਤੇ ਵਿਪ੍ਰ ਨ ਨਿਵਰ੍ਤੇਤ ਚੇਦ੍ਵਿषਮ੍ । ਤ੍ਵਚਃ ਸ੍ਥਾਨਂ ਤਤੋ ਭਿਤ੍ਤ੍ਵਾ ਰਕ੍ਤਸ੍ਥਾਨਂ ਪ੍ਰਧਾਵਤਿ । । ੨੪ ਵਿषੇ ਚ ਰਕ੍ਤਂ ਸਂਪ੍ਰਾਪ੍ਤੇ ਤਸ੍ਯ ਰੂਪਾਣਿ ਮੇ ਸ਼ृਣੁ । ਦਹ੍ਯਤੇ ਮੁਹ੍ਯਤੇ੧ ਚੈਵ ਸ਼ੀਤਲਂ ਬਹੁ ਮਨ੍ਯਤੇ । । ੨੫ ਏਤਾਨਿ ਯਸ੍ਯ ਰੂਪਾਣਿ ਤਸ੍ਯ ਰਕ੍ਤਗਤਂ ਵਿषਮ੍ । ਤਤ੍ਰਾਗਦਂ ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਯੇਨ ਸਮ੍ਪਦ੍ਯਤੇ ਸੁਖਮ੍ । । ੨੬ ਉਸ਼ੀਰਂ ਚਨ੍ਦਨਂ ਕੁष੍ਠਮੁਤ੍ਪਲਂ ਤਗਰਂ ਤਥਾ । ਮਹਾਕਾਲਸ੍ਯ ਮੂਲਾਨਿ ਸਿਨ੍ਦੁਵਾਰਨਗਸ੍ਯ ਚ । । ਹਿਙ੍ਗੁਲਂ ਮਰਿਚਂ ਚੈਵ ਪੂਰ੍ਵਵੇਗੇ ਤੁ ਦਾਪੇਯਤ੍ । । ੨੭ ਬृਹਤੀ ਵृਸ਼੍ਚਿਕਾ ਕਾਲੀ ਇਨ੍ਦ੍ਰ ਵਾਰੁਣਿਮੂਲਕਮ੍
ਜਦੋਂ ਕੰਨ ਸੁਣਨਾ ਬੰਦ ਕਰ ਦੇਣ, ਤਾਂ ਡੱਸਿਆ ਮਨੁੱਖ ਅਸਾਧ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਉਹ ਜੀਵ ਸਾਹ ਤੇ ਉਚ੍ਹਾਸ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਮਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਜਾਨ ਨਿਕਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਪੰਜ ਤੱਤ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਥਾਂ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਧਰਤੀ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ, ਪਾਣੀ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ, ਅੱਗ ਸੂਰਜ ਵਿੱਚ, ਹਵਾ ਹਵਾ ਵਿੱਚ, ਆਕਾਸ਼ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਤੱਤ ਆਪਣੇ ਥਾਂ ਵਾਪਸ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਪਰਸਪਰ ਜੋੜੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਜ਼ਹਿਰ ਚੜ੍ਹ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਕੋਈ ਵੀ ਇਥੇ ਜਨਮ ਲੈ ਕੇ ਨਹੀਂ ਬਚਦਾ। ਪਰ ਜੇ ਜ਼ਹਿਰ ਲੱਗੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੇਖੋ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਛੱਡੋ ਨਾ, ਜਲਦੀ ਇਲਾਜ ਕਰੋ। ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਜ਼ਹਿਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਦੂਜਾ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਜ਼ਹਿਰ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਜੜ੍ਹੀਆਂ-ਬੂਟੀਆਂ ਵਿੱਚ। ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਜ਼ਹਿਰ ਚੜ੍ਹਣ ਤੇ ਰੋਂਵਾਂ ਖੜੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਦੂਜੀ ਵਾਰ ਪਸੀਨਾ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਤੀਜੀ ਵਾਰ ਸਰੀਰ ਕੰਬਦਾ ਹੈ, ਚੌਥੀ ਵਾਰ ਕੰਨ ਬੰਦ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪੰਜਵੀਂ ਵਾਰ ਹਿੱਕ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਛੇਵੀਂ ਵਾਰ ਪ੍ਰਾਣ ਛੱਡ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਲੱਛਣ ਵੈਨਤੇਯ ਨੇ ਦੱਸੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਚਮੜੀ ਵਿੱਚ ਜ਼ਹਿਰ ਪਹੁੰਚੇ, ਤਾਂ ਸਰੀਰ ਦੇ ਅੰਗ ਹਨੇਰੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਵਾਰ ਵਾਰ ਤਪਦੇ ਹਨ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਲੱਛਣ ਹੋਣ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਚਮੜੀ ਵਿੱਚ ਜ਼ਹਿਰ ਹੈ। ਉਸ ਲਈ ਮੈਂ ਅਉਸ਼ਧ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸੁਖ ਮਿਲਦਾ ਹੈ: ਅਰਕ ਦੀ ਜੜ੍ਹ, ਅਪਾਮਾਰਗ, ਪ੍ਰਿਅੰਗੂ, ਟਗਰ—ਇਹ ਪੀਸ ਕੇ ਦੇਣ। ਜੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਜ਼ਹਿਰ ਨਾ ਉਤਰੈ, ਤਾਂ ਜ਼ਹਿਰ ਚਮੜੀ ਤੋਂ ਲਹੂ ਵਿੱਚ ਦੌੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਜ਼ਹਿਰ ਲਹੂ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚੇ, ਤਾਂ ਸਰੀਰ ਸੜਦਾ, ਬੇਹੋਸ਼ੀ ਆਉਂਦੀ, ਤੇ ਬਹੁਤ ਠੰਡ ਲੱਗਦੀ ਹੈ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਲੱਛਣ ਹੋਣ, ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਜ਼ਹਿਰ ਲਹੂ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਉਸ ਲਈ ਮੈਂ ਅਉਸ਼ਧ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸੁਖ ਮਿਲਦਾ ਹੈ: ਉਸ਼ੀਰ, ਚੰਦਨ, ਕੁਸ਼ਠ, ਉਤਪਲ, ਟਗਰ, ਮਹਾਕਾਲ ਤੇ ਸਿੰਧਵਾਰਾ ਰੁੱਖ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ, ਹਿੰਗੁਲ ਤੇ ਮਿਰਚ—ਇਹ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਜ਼ਹਿਰ ਚੜ੍ਹਣ ਤੇ ਦੇਣ। ਬੜੀ, ਵੱਛ, ਕਾਲੀ ਤੇ ਇੰਦਰ-ਵਾਰੁਣੀ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਵੀ ਲਾਭਕਾਰੀ ਹੈ।
ਸਪ੍ਤਗਨ੍ਧਘृਤਂ ਚੈਵ ਦ੍ਵਿਤੀਯੇ ਪਰਿਕੀਰ੍ਤਿਤਮ੍ । । ੨੮ ਸਿਨ੍ਦੁਵਾਰਂ ਤਥਾ ਹਿਙ੍ਗੁਂ ਤृਤੀਯੇ ਕਾਰਯੇਦ੍ਬੁਧਃ । ਤਸ੍ਯ ਪਾਨਂ ਚ ਕੁਰ੍ਵੀਤ ਅਞ੍ਜਨਂ ਲੇਪਨਂ ਤਥਾ । । ੨੯ ਏਤੇਨੈਵੋਪਚਾਰੇਣ ਤਤਃ ਸਮ੍ਪਦ੍ਯਤੇ ਸੁਖਮ੍ । ਰਕ੍ਤਸ੍ਥਾਨਂ ਤਤੋ ਗਤ੍ਵਾ ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਥਾਨਂ ਪ੍ਰਧਾਵਤਿ । । 1.35.੩੦ ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਥਾਨਗਤੇ ਵਿਪ੍ਰ ਵਿषਰੂਪਾਣਿ ਮੇ ਸ਼ृਣੁ । ਉਤ੍ਤਿष੍ਠਤੇ ਨਿਪਤਤੇ ਦਹ੍ਯਤੇ ਮੁਹ੍ਯਤੇ ਤਥਾ । । ੩੧ ਗਾਤ੍ਰਤਃ ਪੀਤਕਃ ਸ੍ਯਾਦ੍ਵੈ ਦਿਸ਼ਃ ਪਸ਼੍ਯਤਿ ਪੀਤਿਕਾ । ਪ੍ਰਬਲਾ ਚ ਭਵਨ੍ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾ ਨ ਚਾਤ੍ਮਾਨਂ ਵਿਜਾਨਤੇ । । ਵਿषਕ੍ਰਿਯਾਂ ਤਸ੍ਯ ਕੁਰ੍ਯਾਦ੍ਯਥਾ ਸਮ੍ਪਦ੍ਯਤੇ ਸੁਖਮ੍ । । ੩੨ ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਥਾਨਮਤਿਕ੍ਰਮ੍ਯ ਸ਼੍ਲੇष੍ਮਸ੍ਥਾਨਂ ਚ ਗਚ੍ਛਤਿ । । ੩੩ ਪਿਪ੍ਪਲ੍ਯੋ ਮਧੁਕਂ ਚੈਵ ਮਧੁ ਖਣ੍ਡਂ ਘृਤਂ ਤਥਾ । ਮਧੁਸਾਰਮਲਾਬੂਂ ਚ ਜਾਤਿਂ ਸ਼ਙ੍ਕਰਵਾਲੁਕਾਮ੍ । । ਇਨ੍ਦ੍ਰਵਾਰੁਣਿਕਾਮੂਲਂ ਗਵਾਂ ਮੂਤ੍ਰੇਣ ਪੇषਯੇਤ੍ । । ੩੪ ਨਸ੍ਯਂ ਤਸ੍ਯ ਪ੍ਰਯੁਞ੍ਜੀਤ ਪਾਨਮਾਲੇਪਨਾਞ੍ਜਨਮ੍ । ਏਤੇਨੈਵੋਪਚਾਰੇਣ ਤਤਃ ਸਮ੍ਪਦ੍ਯਤੇ ਸੁਖਮ੍ । । ੩੫ ਸ਼੍ਲੇष੍ਮਸ੍ਥਾਨਂ ਤਤਃ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤੇ ਤਸ੍ਯ ਰੂਪਾਣਿ ਮੇ ਸ਼ृਣੁ । ਗਾਤ੍ਰਾਣਿ੧ ਤਸ੍ਯ ਰੁਧ੍ਯਨ੍ਤੇ ਨਿਃਸ਼੍ਵਾਸਸ਼੍ਚ ਨ ਜਾਯਤੇ । । ਲਾਲਾ ਚ ਸ੍ਰਵਤੇ ਤਸ੍ਯ ਕਣ੍ਠੋ ਘੁਰੁਘੁਰਾਯਤੇ । । ੩੬ ਏਤਾਨਿ ਯਸ੍ਯ ਰੂਪਾਣਿ ਤਸ੍ਯ ਸ਼੍ਲੇष੍ਮਗਤਂ ਵਿषਮ੍ । ਤਸ੍ਯਾਗਦਂ ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਯੇਨ ਸਮ੍ਪਦ੍ਯਤੇ ਸੁਖਮ੍ । । ੩੭ ਤ੍ਰਿਕੁਟਕੀ ਸ਼੍ਲੇष੍ਮਾਤਕੋ ਲੋਧ੍ਰਞ੍ਚ ਮਧੁਸਾਰਕਮ੍ । ਏਤਾਨਿ ਸਮਭਾਗਾਨਿ ਗਵਾਂ ਮੂਤ੍ਰੇਣ ਪੇषਯੇਤ੍ । । ੩੮ ਤਸ੍ਯ ਪਾਨਂ ਚ ਕੁਰ੍ਵੀਤ ਅਞ੍ਜਨਂ ਲੇਪਨਂ ਤਥਾ । ਏਤੇਨੈਵੋਪਚਾਰੇਣ ਤਤਃ ਸਮ੍ਪਦ੍ਯਤੇ ਸੁਖਮ੍ । । ੩੯ ਸ਼੍ਲੇष੍ਮਸ੍ਥਾਨਮਤਿਕ੍ਰਮ੍ਯ ਵਾਯੁਸ੍ਥਾਨਂ ਚ ਗਚ੍ਛਤਿ । ਤਤ੍ਰ ਰੂਪਾਣਿ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਵਾਯੁਸ੍ਥਾਨਗਤੇ ਵਿषੇ । । 1.35.੪੦ ਆਧ੍ਮਾਯਤੇ ਚ ਜਠਰਂ ਬਾਨ੍ਧਵਾਂਸ਼੍ਚ ਨ ਪਸ਼੍ਯਤਿ । ਈਦृਸ਼ਂ ਕੁਰੁਤੇ ਰੂਪਂ ਵृष੍ਟਿਭਙ੍ਗਸ਼੍ਚ ਜਾਯਤੇ । । ੪੧ ਏਤਾਨਿ ਯਸ੍ਯ ਰੂਪਾਣਿ ਤਸ੍ਯ ਵਾਯੁਗਤਂ ਵਿषਮ੍ । ਤਸ੍ਯਾਗਦਂ ਪ੍ਰਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਯੇਨ ਸਮ੍ਪਦ੍ਯਤੇ ਸੁਖਮ੍ । ।੪ ੨ ਸ਼ੋਣਾਮੂਲਂ ਪ੍ਰਿਯਾਲਂ ਚ ਰਕ੍ਤਂ ਚ ਗਜਪਿਪ੍ਪਲੀਮ੍ । ਭਾਰ੍ਙ੍ਗੀਂ ਵਚਾਂ ਪਿਪ੍ਪਲੀਂ ਚ ਦੇਵਦਾਰੁਂ ਮਧੂਕਕਮ੍ । । ੪੩ ਮਧੂਕਸਾਰਂ ਸਹਸਿਨ੍ਦੁਵਾਰਂ ਹਿਙ੍ਗੁਂ ਚ ਪਿष੍ਟਾ ਗੁਟਿਕਾਂ ਚ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍ । ਦਦ੍ਯਾਚ੍ਚ ਤਸ੍ਯਾਞ੍ਜਨਲੇਪਨਾਦਿ ਏषੋऽਗਦਃ ਸਰ੍ਪਵਿषਾਣਿ ਹਨ੍ਯਾਤ੍ । । ੪੪ ਅਞ੍ਜਨਂ ਚੈਵ ਨਸ੍ਯਂ ਚ ਕ੍ਸ਼ਿਪ੍ਰਂ ਦਦ੍ਯਾਦ੍ਵਿषਾਨ੍ਵਿਤੇ । ਵਾਯੁਸ੍ਥਾਨਂ ਤਤੋ ਮੁਕ੍ਤ੍ਵਾ ਮਜ੍ਜਾਸ੍ਥਾਨਂ ਪ੍ਰਧਾਵਤਿ । ।੪੫ ਵਿषੇ ਮਜ੍ਜਾਗਤੇ ਵਿਪ੍ਰ ਤਸ੍ਯ ਰੂਪਾਣਿ ਮੇ ਸ਼ृਣੁ । ਦृष੍ਟਿਸ਼੍ਚ ਹੀਯਤੇ ਤਸ੍ਯ ਭृਸ਼ਮਙ੍ਗਾਨਿ ਮੁਞ੍ਚਤਿ । ।੪ ੬ ਏਤਾਨਿ ਯਸ੍ਯ ਰੂਪਾਣਿ ਤਸ੍ਯ ਮਜ੍ਜਾਗਤਂ ਵਿषਮ੍ । ਤਸ੍ਯਾਗਦਂ ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਯੇਨ ਸਮ੍ਪਦ੍ਯਤੇ ਸੁਖਮ੍ । । ੪੭ ਘृਤਮਧੁਸ਼ਰ੍ਕਰਾਨ੍ਵਿਤਮੁਸ਼ੀਰਂ ਚਂਦਨਂ ਤਥਾ
ਸੱਤ ਖੁਸ਼ਬੂਆਂ ਵਾਲਾ ਘਿਉ ਦੂਜੇ ਪੱਧਰ ਲਈ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਤੀਜੇ ਪੱਧਰ 'ਚ ਸਿੰਧਵਾਰ ਤੇ ਹਿੰਗ ਪਾਉਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਿਸ਼ਰਣ ਕਰਕੇ ਪੀਣਾ, ਅੰਜਨ ਲਾਉਣਾ ਜਾਂ ਲੇਪ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਇਲਾਜ ਕਰਨ ਤੇ ਆਰਾਮ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਰਕਤ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਤੋਂ ਪਿੱਤ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਵੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਪਿੱਤ ਵਾਲੀ ਥਾਂ 'ਚ ਪਹੁੰਚਣ ਤੇ ਇਸ ਦੇ ਲੱਛਣ ਸੁਣੋ: ਉਹ ਉੱਠਦਾ, ਡਿੱਗਦਾ, ਸੜਦਾ ਤੇ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਸਰੀਰ 'ਤੇ ਪੀਲਾਪਣ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਹਰ ਪਾਸੇ ਪੀਲਾਪਣ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਮੂਰਛਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਛਾਣਦਾ। ਇਸ ਨੂੰ ਠੀਕ ਕਰਨ ਲਈ ਜਿਹੜਾ ਇਲਾਜ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ, ਉਹੀ ਵਰਤਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਪਿੱਤ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਇਹ ਸ਼ਲੇਸ਼ਮ ਵਾਲੀ ਥਾਂ 'ਚ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਪਿੱਛੇ ਦੱਸੇ ਨੁਸਖੇ ਅਨੁਸਾਰ ਇਲਾਜ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਪਿੱਪਲੀ, ਮਧੂਕ, ਖੰਡ, ਘਿਉ, ਮਧੂਸਾਰ, ਮਲਾਬੂ, ਜਾਤੀ, ਸ਼ੰਕਰ ਵਾਲੂਕਾ, ਇੰਦਰਵਾਰੁਣੀ ਦਾ ਮੂਲ ਲੈ ਕੇ, ਗਾਂ ਦੇ ਮੂਤਰ ਨਾਲ ਪੀਸ ਕੇ, ਨਸਿਆ, ਪੀਣ, ਲੇਪ ਜਾਂ ਅੰਜਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਆਰਾਮ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਸ਼ਲੇਸ਼ਮ ਵਾਲੀ ਥਾਂ 'ਚ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੇ ਲੱਛਣ ਸੁਣੋ: ਉਸ ਦੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਅੰਗ ਜਕੜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਸਾਹ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ, ਲਾਰ ਵਗਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਗਲਾ ਘੁਰਘੁਰਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਇਹ ਲੱਛਣ ਆਉਣ, ਸਮਝੋ ਕਿ ਵਿਸ਼ ਸ਼ਲੇਸ਼ਮ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ। ਉਸ ਲਈ ਅਗਦ (ਵਿਸ਼ਨਾਸ਼ਕ) ਨੁਸਖਾ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਆਰਾਮ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤ੍ਰਿਕੁਟਕੀ, ਸ਼ਲੇਸ਼ਮਾਤਕ, ਲੋਧਰ ਤੇ ਮਧੂਸਾਰਕ, ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਬਰਾਬਰ ਲੈ ਕੇ, ਗਾਂ ਦੇ ਮੂਤਰ ਨਾਲ ਪੀਸੋ। ਫਿਰ ਇਹ ਮਿਸ਼ਰਣ ਪੀਣਾ, ਅੰਜਨ ਲਾਉਣਾ ਜਾਂ ਲੇਪ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਆਰਾਮ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਸ਼ਲੇਸ਼ਮ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਵਾਯੂ ਵਾਲੀ ਥਾਂ 'ਚ ਵਿਸ਼ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਥੇ ਦੇ ਲੱਛਣ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ: ਪੇਟ ਫੁੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਛਾਣਦਾ, ਅਜੀਬ ਲੱਛਣ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਮੀਂਹ ਰੁਕਣ ਵਰਗਾ ਅਸਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਇਹ ਲੱਛਣ ਆਉਣ, ਸਮਝੋ ਕਿ ਵਿਸ਼ ਵਾਯੂ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ। ਉਸ ਲਈ ਅਗਦ (ਵਿਸ਼ਨਾਸ਼ਕ) ਨੁਸਖਾ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਆਰਾਮ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ੋਣਾਮੂਲ, ਪ੍ਰਿਆਲ, ਰਕਤ, ਗਜਪਿੱਪਲੀ, ਭਾਰੰਗੀ, ਵਚ, ਪਿੱਪਲੀ, ਦੇਵਦਾਰੂ, ਮਧੂਕ, ਮਧੂਕਸਾਰ, ਸਿੰਧਵਾਰ, ਹਿੰਗ, ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪੀਸ ਕੇ ਗੋਲੀ ਬਣਾਈਏ। ਇਹ ਅੰਜਨ, ਨਸਿਆ ਜਾਂ ਲੇਪ ਵਜੋਂ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਵਿਸ਼ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਖਤਮ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਵਿਸ਼ ਵਾਯੂ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਤੋਂ ਮੱਜਾ ਵਾਲੀ ਥਾਂ 'ਚ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੇ ਲੱਛਣ ਸੁਣੋ: ਉਸ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਘੱਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਸਰੀਰ ਦੇ ਅੰਗ ਢੀਲੇ ਪੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਇਹ ਲੱਛਣ ਆਉਣ, ਸਮਝੋ ਕਿ ਵਿਸ਼ ਮੱਜਾ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ। ਉਸ ਲਈ ਅਗਦ (ਵਿਸ਼ਨਾਸ਼ਕ) ਨੁਸਖਾ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਆਰਾਮ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਘਿਉ, ਸ਼ਹਦ, ਚੀਨੀ, ਉਸ਼ੀਰਾ ਤੇ ਚੰਦਨ ਨਾਲ ਬਣੀ ਦਵਾਈ ਵਰਤਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।