ਪੁਰੁषਲਕ੍ਸ਼ਣਵਰ੍ਣਨਮ੍ ਬ੍ਰਹ੍ਮੋਵਾਚ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਾਵਰ੍ਤਲਿਙ੍ਗਸ਼੍ਚ ਨਰੋ ਵੈ ਪੁਤ੍ਰਮਾਨ੍ਭਵੇਤ੍ । ਵਾਮਾਵਰ੍ਤੇ ਤਥਾ ਲਿਙ੍ਗੇ ਨਰਃ ਕਨ੍ਯਾਂ ਪ੍ਰਸੂਯਤੇ । । ੧ ਸ੍ਥੂਲੈਃ ਸ਼ਿਰਾਲੈਰ੍ਵਿषਮੈਰ੍ਲਿਙ੍ਗੈਰ੍ਦਾਰਿਦ੍ਰ੍ਯਮਾਦਿਸ਼ੇਤ੍ । ऋਜੁਭਿਰ੍ਵਰ੍ਤੁਲਾਕਾਰੈਃ ਪੁਰੁषਾ ਪੁਤ੍ਰਭਾਗਿਨਃ । । ੨ ਨਿਮ੍ਨਪਾਦੋਪਵਿष੍ਟਸ੍ਯ ਭੂਮਿਂ ਸ੍ਪृਸ਼ਤਿ ਮੇਹਨਃ । ਦੁਃਖਿਤਂ ਤਂ ਵਿਜਾਨੀਯਾਤ੍ਪੁਰੁषਂ ਨਾਤ੍ਰ ਸਂਸ਼ਯਃ । । ੩ ਭੂਮੌ ਪਾਦੋਪਵਿष੍ਟਸ੍ਯ ਗੁਲ੍ਫੌ ਸ੍ਪृਸ਼ਤਿ ਮੇਹਨਃ । ਈਸ਼੍ਵਰਂ ਤਂ ਵਿਜਾਨੀਯਾਤ੍ਪ੍ਰਮਦਾਨਾਂ ਚ ਵਲ੍ਲਭਮ੍
ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਜਿਸ ਮਰਦ ਦਾ ਲਿੰਗ ਸੱਜੇ ਵੱਲ ਮੁੜਿਆ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਪੁੱਤਰ ਪੈਦਾ ਕਰੇਗਾ; ਜੇ ਖੱਬੇ ਵੱਲ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਧੀ ਪੈਦਾ ਕਰੇਗਾ।
ਗਤਾ ਮਧ੍ਯਂ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ਿਨ੍ਯਾਃ ਸ ਜੀਵੇਚ੍ਛਰਦਃ ਸ਼ਤਮ੍ । । ੩੯ ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਭਵਿष੍ਯੇ ਮਹਾਪੁਰਾਣੇ ਸ਼ਤਾਰ੍ਧਸਾਹਸ੍ਰ੍ਯਾਂ ਸਂਹਿਤਾਯਾਂ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮੇ ਪਰ੍ਵਣਿ ਚਤੁਰ੍ਥੀਕਲ੍ਪੇ ਪੁਰੁषਲਕ੍ਸ਼ਣਵਰ੍ਣਨਂ ਨਾਮ ਪਞ੍ਚਵਿਂਸ਼ੋऽਧ੍ਯਾਯਃ
ਜੇ ਮੱਧਲੀ ਉਂਗਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਉਂਗਲ ਤੋਂ ਲੰਮੀ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਸੌ ਸਾਲ ਜੀਵੇਗਾ।
ਪੁਰੁषਲਕ੍ਸ਼ਣਵਰ੍ਣਨਮ੍ ਬ੍ਰਹ੍ਮੋਵਾਚ ਸਮਕੁਕ੍ਸ਼ਿਰ੍ਭਵੇਦ੍ਭੋਗੀ ਨਿਮ੍ਨਕੁਕ੍ਸ਼ਿਰ੍ਧਨਾਪਹਃ । ਮਾਯਾਵੀ ਵਿषਮਾ ੧ ਕੁਕ੍ਸ਼ਿਸ੍ਤਥਾ ਕੁਹਕਕृਤ੍ਸਦਾ । । ੧ ਰਾਜਾ ਸ੍ਯਾਨ੍ਨਿਮ੍ਨਕੁਕ੍ਸ਼ਿਸ੍ਤੁ ਸਾਰ੍ਵਭੌਮੋ ਮਹਾਬਲਃ । ਸਰ੍ਪੋਦਰਾ ਦਰਿਦ੍ਰਾਃ ਸ੍ਯੁਰ੍ਬਹੁਭਕ੍ਸ਼ਾਸ਼੍ਚ ਸੁਵ੍ਰਤ । । ੨ ਵਿਸ੍ਤੀਰ੍ਣਾਭਿਰ੍ਮਣ੍ਡਲਾਭਿਰੁਨ੍ਨਤਾਭਿਸ਼੍ਚ ਨਾਭਿਭਿਃ । ਭਵਨ੍ਤਿ ਸੁਖਿਨੋ ਵੀਰਾ ਧਨਧਾਨ੍ਯਸਮਨ੍ਵਿਤਾਃ । । ੩ ਨਿਮ੍ਨਾਭਿਰਥ ਸ੍ਵਲ੍ਪਾਭਿਃ ਕ੍ਲੇਸ਼ਭਾਜੋ ਭਵਨ੍ਤਿ ਹਿ । ਵਲਿਰ੍ਮਧ੍ਯਙ੍ਗਤਾ ਵੀਰਾ ਵਿषਮਾ ਚ ਵਿਸ਼ੇषਤਃ । । ਧਨਹਾਨਿਂ ਤਥਾ ਸ਼ੂਲਂ ਨਿਤ੍ਯਂ ਜਨਯਤੇ ਵਿਭੋ । । ੪ ਵਾਮਾਵਾਰ੍ਤਾ ਸਦਾ ਸ਼ਾਨ੍ਤਿਂ ਕਰੋਤੀਤਿ ਵਿਦੁਰ੍ਬੁਧਾਃ । ਕਰੋਤਿ ਮੇਧਾਂ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣੇਨ ਸਂਪ੍ਰਵृਤ੍ਤਾ ਦਿਵਸ੍ਪਤੇ । । ੫ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਾਯਤਾ ਦੀਰ੍ਘਮਾਯੁਰੈਸ਼੍ਵਰ੍ਯਮੂਰ੍ਧ੍ਵਤਃ ਸ੍ਮृਤਮ੍ । ਗਵਾਢ੍ਯਤਾਮਧਸ੍ਤਾਤ੍ਤੁ ਕਰੋਤੀਤਿ ਵਿਦੁਰ੍ਬੁਧਾਃ । । ੬ ਸ਼ਤਪਤ੍ਰਕਰ੍ਣਿਕਾਭਾ ਨਾਭਿਰ੍ਯਸ੍ਯ ਮਹਾਮਤੇ । ਭੂਪਤ੍ਵਂ ਕੁਰੁਤੇ ਸਾ ਤੁ ਪੁਰੁषਸ੍ਯ ਨ ਸਂਸ਼ਯਃ । । ੭ ਸਮੋਦਰੋ ਭਵੇਦ੍ਭੋਗੀ ਨਿਸ੍ਵਃ ਸ੍ਯਾਦ੍ਵਿषਮੋਦਰਃ । ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮੋਦਰੋ ਭਵੇਦ੍ਵਾਗ੍ਮੀ ਬਹੁਸਮ੍ਪਤ੍ਸਮਨ੍ਵਿਤਃ । । ੮ ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰੇਣਾਨ੍ਤਂ ਵ੍ਰਜੇਦ੍ਵੀਰ ਸ੍ਤ੍ਰੀਭੋਗਂ ਚਾਪ੍ਨੁਯਾਤ੍ਤਥਾ । ਆਚਾਰ੍ਯੋ ਬਹੁਪੁਤ੍ਰਸ਼੍ਚ ਯਥਾਸਙ੍ਖ੍ਯਂ ਵਿਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ੇਤ੍ । । ੯ ਵਲਿਭਿਰ੍ਦੇਵਸ਼ਾਰ੍ਦੂਲ ਇਤ੍ਯਾਹ ਸ ਪਯੋਨਿਧਿਃ । ਅਗਮ੍ਯਾਗਾਮਿਨੋ ਜ੍ਞੇਯਾ ਵਿषਮਾਭਿਰ੍ਨ ਸਂਸ਼ਯਃ । । 1.26.੧੦ ऋਜੁਭਿਰ੍ਵਸੁਭੋਗੀ ਸ੍ਯਾਤ੍ਪਰਦਾਰਵਿਨਿਨ੍ਦਕਃ । ਮਾਂਸਲੈਰ੍ਮृਦੁਭਿਃ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵੈ ਰਾਜਾ ਸ੍ਯਾਨ੍ਨਾਤ੍ਰ ਸਂਸ਼ਯਃ । । ੧੧ ਅਨੂਰ੍ਧ੍ਵਚਿਬੁਕਾ ਯੇ ਤੁ ਸੁਭਗਾਸ੍ਤੇ ਭਵਨ੍ਤਿ ਵੈ । ਨਿਰ੍ਧਨਾ ਵਿषਮੈਰ੍ਦੀਰ੍ਘੈਰ੍ਭਵਨ੍ਤੀਹ ਸੁਵੀਰਜ । । ੧੨ ਪੀਨੈਸ਼੍ਚੋਪਚਿਤੈਰ੍ਨਿਮ੍ਨੈਃ ੧ ਸ੍ਕਨ੍ਧੈਰ੍ਭੀਮਾਙ੍ਗਸਮ੍ਭਵ । ਰਾਜਾਨਃ ਸੁਖਿਨਸ਼੍ਚਾਪਿ ਭਵਨ੍ਤੀਹ ਨ ਸਂਸ਼ਯਃ । । ੧੩ ਸਮੋਨ੍ਨਤਂ ਤੁ ਹृਦਯਂ ਸਮਂ ਚ ਪृਥੁ ਚੈਵ ਹਿ । ਅਵੇਪਨਂ ਮਾਂਸਲਂ ਚ ਪਾਰ੍ਥਿਵਾਨਾਂ ਨ ਸਂਸ਼ਯਃ । । ੧੪ ਖਰਰੋਮਚਿਤਂ ਵੀਰਸ਼ਿਰਾਲਂ ਚ ਵਿਸ਼ੇषਤਃ । ਅਧਨਾਨਾਂ ਭਵੇਦੇਵ ਹृਦਯਂ ऋਭਵੋਤ੍ਤਮ । । ਸਮਵਕ੍ਸ਼ਸੋऽਰ੍ਥਯੁਤਾਃ ਪੀਨੈਃ ਸ਼ੂਰਾਃ ਸ੍ਮृਤਾ ਬੁਧੈਃ । । ੧੫ ਤਨੁਭਿਰ੍ਦ੍ਰਵ੍ਯਹੀਨਾਃ ਸ੍ਯੁਰਸਮੈਸ਼੍ਚਾਪ੍ਯਕਿਞ੍ਚਨਾਃ । ਵਧ੍ਯਨ੍ਤੇ ਚਾਪਿ ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰੇਣ ਨਾਤ੍ਰ ਕਾਰ੍ਯਾ ਵਿਚਾਰਣਾ । । ੧੬ ਹਨੁਭਿਰ੍ਵਿषਮੈਰ੍ਵੀਰ ਜਨ੍ਮਹੀਨੋ ਭਵੇਨ੍ਨਰਃ । ਯਸ੍ਯੋਨ੍ਨਤੋ ਭਵੇਦ੍ਧਨੁਃ ਸ ਭੋਗੀ ਸ੍ਯਾਨ੍ਨ ਸਂਸ਼ਯਃ । । ੧੭ ਨਿਰ੍ਮਾਂਸੈਰ੍ਵਿषਮੈਰ੍ਵੀਰ ਨਿਃਸ੍ਵੋ ਨਿਮ੍ਨੈਃ ਪ੍ਰਚਕ੍ਸ਼੍ਯਤੇ । ਧਨਵਾਂਸ਼੍ਚ ਭਵੇਤ੍ਪੀਨੈਃ ਸੁਖਭੋਗਸਮਨ੍ਵਿਤਃ । । ਵਿषਮੈਰਰ੍ਥਹੀਨਃ ਸ੍ਯਾਦ੍ਦੁਃਖਭਾਗੀ ਸਦਾ ਨਰਃ । । ੧੮ ਚਿਪਿਟਗ੍ਰੀਵਕੋ ਦੁष੍ਟੋ ਮਤੋ ਲੋਕੇ ਸ ਵੈ ਗੁਹ । ਸ਼ੂਰਃ ਸ੍ਯਾਨ੍ਮਹਿषਗ੍ਰੀਵੋ ਮृਗਗ੍ਰੀਵੋ ਭਯਾਤੁਰਃ । । ੧੯ ਕਮ੍ਬੁਗ੍ਰੀਵੋ ਭਵੇਦ੍ਰਾਜਾ ਲਮ੍ਬਕਣ੍ਠੋऽਗ੍ਰਲਕ੍ਸ਼ਣਃ । ਹ੍ਰਸ੍ਵਗ੍ਰੀਵਸ੍ਤੁ ਧਨਵਾਨ੍ਸੁਸੁਖੀ ਭੋਗਵਾਂਸ੍ਤਥਾ । । 1.26.੨੦ ਨਿਮਾਂਸੌ ਰੋਮਸ਼ੌ ਭਗ੍ਨਾਵਲ੍ਪੌ ਵਾਪਿ ਵਿਸ਼ੇषਤਃ । ਨਿਰ੍ਧਨਸ੍ਯੇਦृਸ਼ਾਵਂਸੌ ਪ੍ਰਖ੍ਯਾਤੌ ਵ੍ਯੋਮਕੇਸ਼ਜ । । ੨੧ ਭਵੇਦਰੋਮਸ਼ਂ ਪृष੍ਠਂ ਧਨਿਨਾਂ ਭੀਮਸਮ੍ਭਵ । ਸਲੋਮਸ਼ਂ ਤਥਾ ਵਕ੍ਰਂ ਨਿਰ੍ਧਨਾਨਾਂ ਬਲਾਧਿਪ । । ੨੨ ਅਸ੍ਵੇਦਨਾਵੁਨ੍ਨਤੌ ਚ ਤਥਾ ਪੀਨੌ षਡਾਨਨ । ਸਮਰੋਮਸੁਗਨ੍ਧੌ ਚ ਕਕ੍ਸ਼ੌ ਜ੍ਞੇਯੌ ਧਨਾਨ੍ਵਿਤੌ । । ੨੩ ਅਵ੍ਯੁਚ੍ਛਿਨ੍ਨੌ ਤਥਾ ਸ਼੍ਲਿष੍ਟੌ ਵਿਪੁਲੌ ਚ ਸੁਰਾਧਿਪ । ਸ਼ੂਰਾਣਾਮੀਦृਸ਼ਾਵਂਸੌ ਨਗਜਾਨਨ੍ਦਵਰ੍ਧਨ । । ੨੪ ਉਦ੍ਵृਦ੍ਧਬਾਹੁਕੋ ਯਸ੍ਤੁ ਵਧਬਨ੍ਧਨਮਾਪ੍ਨੁਯਾਤ੍ । ਦੀਰ੍ਘਬਾਹੁਰ੍ਭਵੇਦ੍ਰਾਜਾ ਸਮੁਦ੍ਰਵਚਨਂ ਯਥਾ । । ੨੫ ਪ੍ਰਲਮ੍ਬਬਾਹੁਰ੍ਵਿਜ੍ਞੇਯੋ ਨਰਃ ਸਰ੍ਵਗੁਣਾਨ੍ਵਿਤਃ । ਹ੍ਰਸ੍ਵਬਾਹੁਰ੍ਭਵੇਦ੍ਦਾਸਃ ਪਰਪ੍ਰੇष੍ਯਕਰੋऽਪਿ ਵਾ । । ੨੬ ਵਾਮਾਵਰ੍ਤਭੁਜਾ ਯੇ ਤੁ ਦੀਰ੍ਘਾਯਤਭੁਜਾਸ਼੍ਚ ਯੇ । ਸਮ੍ਪੂਰ੍ਣਬਾਹੂ ਰਾਜਾ ਸ੍ਯਾਦਿਤ੍ਯਾਹ ਸ ਪਯੋਨਿਧਿਃ । । ੨੭ ਗ੍ਰੀਵਾ ਚ ੧ਵਰ੍ਤੁਲਾਕਾਰਾ ਕਮ੍ਬੁਰੇਖਾਸਮਾਵृਤਾ । ਸ ਭਵੇਤ੍ਪਾਰ੍ਥਿਵੋ ਭੂਮੌ ਸਰ੍ਵਦੁष੍ਟਨਿਬਰ੍ਹਣਃ । । ੨੮ ਦੀਰ੍ਘਗ੍ਰੀਵਾ ਬਕਗ੍ਰੀਵਾ ਸ਼ੁਕਗ੍ਰੀਵਾਸ਼੍ਚ ਯੇ ਨਰਾਃ । ਉष੍ਟ੍ਰਗ੍ਰੀਵਾਃ ਕਰਿਗ੍ਰੀਵਾਃ ਸਰ੍ਵੇ ਤੇ ਨਿਰ੍ਧਨਾਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ । । ੨੯ ਇਭਾਙ੍ਗਸਦृਸ਼ੌ੨ ਵृਤ੍ਤੌ ਸਮੌ ਪੀਨੌ ਚ ਸੁਵ੍ਰਤ । ਆਜਾਨੁਲਮ੍ਬਿਨੌ ਬਾਹੂ ਪਾਰ੍ਥਿਵਾਨਾਂ ਨ ਸਂਸ਼ਯਃ । । 1.26.੩੦ ਦਰਿਦ੍ਰਾਣਾਂ ਲੋਮਸ਼ੌ ਹ੍ਰਸ੍ਵੌ ਬਾਹੂ ਜ੍ਞੇਯੌ ਸੁਰੋਤ੍ਤਮ । ਤਸ੍ਕਰਾਣਾਂ ਚ ਵਿषਮੌ ਸ੍ਥੂਲੌ ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮੌ ਚ ਸੁਵ੍ਰਤ । । ੩੧ ਨਿਮ੍ਨਂ ਕਰਤਲਂ ਯਸ੍ਯ ਪਿਤृਵਿਤ੍ਤਂ ਨ ਤਸ੍ਯ ਵੈ । ਭਵੇਦਾਰ੍ਭਵਸ਼ਾਰ੍ਦੂਲ ਤਥਾ ਭੀਰੁਸ਼੍ਚ ਮਾਨਵਃ । । ੩੨ ਸੁਵृਤ੍ਤਤਨੁਨਿਮ੍ਨੇਨ ਧਨਵਾਨ੍ਕਰਤਲੇਨ ਤੁ । ਉਤ੍ਤਾਨਕਰਤਲੋ ਦਾਤਾ ਭਵਤੀਤਿ ਨ ਸਂਸ਼ਯਃ । । ੩੩ ਵਿषਮਾ ਭਵਨ੍ਤਿ ਵਿषਮੈਰ੍ਨਿਮ੍ਨਾਸ਼੍ਚਾਪਿ ਵਿਸ਼ੇषਤਃ । ਕਰਤਲੈਰ੍ਦੇਵਸ਼ਾਰ੍ਦੂਲ ਲਾਕ੍ਸ਼ਾਭੈਰੀਸ਼੍ਵਰਾਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ । । ੩੪ ਅਗਮ੍ਯਾਗਮਨਂ ਪੀਤੈ ਰੂਕ੍ਸ਼ੈਰ੍ਨਿਰ੍ਧਨਤਾ ਸ੍ਮृਤਾ । ਅਪੇਯਪਾਨਂ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਿ ਨੀਲਕृष੍ਣੈਃ ਸਦੈਵ ਹਿ । । ੩੫ ਨਿਮ੍ਨਾਃ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਾ ਭਵੇਨ੍ਨृਣਾਂ ਰੇਖਾ ਕਰਤਲੇ ਗੁਹ । ਧਨਿਨਾਂ ਨ ਦਰਿਦ੍ਰਾਣਾਮਿਤ੍ਯਾਹ ਸ ਪਯੋਨਿਧਿਃ । । ੩੬ ਵਿਰਲਾਙ੍ਗੁਲਯੋ ਯੇ ਤੁ ਤੇ ਦਰਿਦ੍ਰਾਃ ਪ੍ਰਚਕ੍ਸ਼ਤੇ । ਧਨਿਨਸ੍ਤੁ ਮਹਾਬਾਹੋ ਯੇ ਘਨਾਙ੍ਗੁਲਯੋ ਨਰਾਃ । । ੩੭ ਵਦਨਂ ਮਣ੍ਡਲਂ ਯਸ੍ਯ ਧਰ੍ਮਸ਼ੀਲਂ ਤਮਾਦਿਸ਼ੇਤ੍ । ਸ਼ੁਣ੍ਡਵਕ੍ਤ੍ਰਾ ਨਰਾ ਯੇ ਤੁ ਦੁਰ੍ਭਗਾਸ੍ਤੇ ਨ ਸਂਸ਼ਯਃ । । ੩੮ ਹਰਿਵਕ੍ਤ੍ਰਾ ਜਿਹ੍ਮਵਕ੍ਤ੍ਰਾ ਵਿਕृਤਾਸ੍ਯਾਸ੍ਤਥਾ ਨਰਾਃ । ਭਗ੍ਨਵਤ੍ਰਾਃ ਕਰਾਲਾਸ੍ਯਾ ਸਰ੍ਵੇ ਤੇ ਤਸ੍ਕਰਾਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ । । ੩੯ ਸਮ੍ਪੂਰ੍ਣਵਕ੍ਤ੍ਰਾ ਰਾਜਾਨੋ ਗਜਸਿਂਹਾਨਨਾਸ੍ਤਥਾ । ਛਾਗਵਾਨਰਵਕ੍ਤ੍ਰਾਸ਼੍ਚ ਧਨਿਨਃ ਪਰਿਕੀਰ੍ਤਿਤਾਃ । । 1.26.੪੦ ਯਸ੍ਯ ਗਣ੍ਡੌ ਸੁਸਮ੍ਪੂਰ੍ਣੌ ਪਦ੍ਮਪਤ੍ਰਸਮਪ੍ਰਭੌ । ਕृषਿਭਾਗੀ ਭਵੇਨ੍ਨਿਤ੍ਯਂ ਬਹੁਵਿਤ੍ਤਸ਼੍ਚ ਮਾਨਵਃ । । ੪੧ ਸਿਂਹਵ੍ਯਾਘ੍ਰਗਜੇਨ੍ਦ੍ਰਾਣਾਂ ਕਪੋਲਃ ਸਦृਸ਼ੋ ਯਦਿ । ਮਹਾਭੋਗੀ ਸ ਵਿਜ੍ਞੇਯਃ ਸੇਨਾਯਾਸ਼੍ਚੈਵ ਨਾਯਕਃ । । ੪੨ ਵਦਨਂ ਤੁ ਸਮਂ ਸ਼੍ਲਕ੍ਸ਼੍ਣਂ ਸੌਮ੍ਯਂ ਸਂਵृਤਮੇਵ ਹਿ । ਪਾਰ੍ਥਿਵਾਨਾਂ ਮਹਾਬਾਹੋ ਵਿਪਰੀਤਨ੍ਤੁ ਦੁਃਖਦਮ੍ । । ੪੩ ਮਹਾਮੁਖਂ ਤੁ ਦੇਵੇਸ਼ ਦੁਰ੍ਭਗਤ੍ਵਂ ਪ੍ਰਯਚ੍ਛਤਿ । ਸ੍ਤ੍ਰੀਮੁਖਂ ਪੁਤ੍ਰਨਾਸ਼ਾਯ ਮਣ੍ਡਲਂ ਸੁਖਿਤਾਂ ਵ੍ਰਜੇਤ੍ । । ੪੪ ਦ੍ਰਵ੍ਯਨਾਸ਼ਾਯ ਵੈ ਦੀਰ੍ਘਂ ਪਾਪਦਂ ਭਯਦਂ ਤਥਾ । ਧੂਰ੍ਤਾਨਾਂ ਚਤੁਰਸ੍ਰਂ ਸ੍ਯਾਤ੍ਪੁਤ੍ਰਹਾਨਿਕਰਂ ਸ਼ृਣੁ । । ੪੫ ਨਿਮ੍ਨਵਕ੍ਤ੍ਰਂ ਚ ਦੇਵੇਨ੍ਦ੍ਰ ਪੁਤ੍ਰਹਾਨਿਕਰਂ ਭਵੇਤ੍ । ਹ੍ਰਸ੍ਵਂ ਭਤਤਿ ਕੀਨਾਸ਼ੇ ਪੂਰ੍ਣਕਾਨ੍ਤਂ ਚ ਭੋਗਿਨਾਮ੍ । । ੪੬ ਰਕ੍ਤਾਧਰੋ ਨਰਪਤਿਰ੍ਧਨਵਾਨ੍ਕਮਲਾਧਰਃ । ਸ੍ਥੂਲੋष੍ਠਾ ਹਨੁਮੂਲਾਸ਼੍ਚ ਸ਼ੁष੍ਕੈਸ੍ਤੀਕ੍ਸ਼੍ਣੈਸ਼੍ਚ ਦੁਃਖਿਤਾਃ । ।੪੭ ਅਸ੍ਫੋਟਿਤਾਗ੍ਰਂ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਂ ਚ ਨਤਂ ਮृਦੁ ਤਥਾ ਗੁਹ । ਸਮ੍ਪੂਰ੍ਣਂ ਚ ਸਦਾ ਸ਼ਸ੍ਤਂ ਸ਼੍ਮਸ਼੍ਰੁ ਭੂਮਿਪਤੇਰ੍ਗੁਹ । । ੪੮ ਰਕ੍ਤੈਸ਼੍ਚਾਲ੍ਪੈਸ੍ਤਥਾ ਰੂਕ੍ਸ਼ੈਃ ਸ਼੍ਮਸ਼੍ਰੁਭਿਰ੍ਭੀਮਨਨ੍ਦਨ । ਨਰਾਸ਼੍ਚੌਰਾ ਭਵਨ੍ਤ੍ਯੇਵ ਪਰਦਾਰਰਤਾਸ੍ਤਥਾ । ।੪੯ ਨਿਰ੍ਮਾਂਸੌ ਯਸ੍ਯ ਵੈ ਕਰ੍ਣੌ ਸਂਗ੍ਰਾਮਾਨ੍ਨਾਸ਼ਮृਚ੍ਛਤਿ
੯ ਵਿਸ਼ੇषਤਃ ਸ੍ਤ੍ਰਿਯੋ ਰਾਜਨ੍ਪੂਜਯਨ੍ਤੋ ਗੁਰੁਂ ਨृਪ । ਗੁਡਲਵਣਘृਤੈਰ੍ਵੀਰ ਸਦਾ ਸ੍ਯੁਰ੍ਭਾਗ੍ਯਸਂਯੁਤਾਃ
ਖਾਸ ਕਰਕੇ, ਰਾਜਨ, ਜੋ ਔਰਤਾਂ ਗੁਰੂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਗੁੜ, ਲਵਣ ਤੇ ਘੀ ਨਾਲ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਭਾਗ ਵਾਲੀਆਂ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
੩੮ ਸ਼ਰ੍ਵਾਯ ਸ਼ਰ੍ਵਪੁਤ੍ਰਾਯ ਕ੍ਸ਼ੋਣ੍ਯੁਤ੍ਸਙ੍ਗਭਵਾਯ ਚ । ਕੁਜਾਯ ਲਲਿਤਾਙ੍ਗਾਯ ਲੋਹਿਤਾਙ੍ਗਾਯ ਵੈ ਤਥਾ । । ੩੯ ੴਕਾਰਪੂਰ੍ਵਕੈਰ੍ਮਨ੍ਤ੍ਰੈਃ ਸ੍ਵਾਹਾਕਾਰਸਮਨ੍ਵਿਤੈਃ । ਅष੍ਟੋਤ੍ਤਰਸ਼ਤਂ ਵੀਰ ਅਰ੍ਧਾਰ੍ਧਮਰ੍ਧਮੇਵ ਚ । । 1.31.੪੦ ਏਤੈਰ੍ਮਨ੍ਤ੍ਰਪਦੈਰ੍ਭਕ੍ਤ੍ਯਾ ਸ਼ਕ੍ਤ੍ਯਾ ਵਾ ਕਾਮਤੋ ਨृਪ । ਖਾਦਿਰੈਃ ਸੁਸਮਿਦ੍ਭਿਸ੍ਤੁ ਚਾਜ੍ਯਦੁਗ੍ਧੈਰ੍ਯਵੈਸ੍ਤਿਲੈਃ । । ੪੧ ਭਕ੍ਸ਼੍ਯੈਰ੍ਨਾਨਾਵਿਧੈਸ਼੍ਚਾਨ੍ਯੈਃ ਸ਼ਕ੍ਤ੍ਯਾ ਭਕ੍ਤ੍ਯਾ ਸਮਨ੍ਵਿਤਃ । ਹੁਤ੍ਵਾਹੁਤੀਸ੍ਤਤੋ੪ ਵੀਰ ਦੇਵਂ ਸਂਸ੍ਥਾਪਯੇਤ੍ਕ੍ਸ਼ਿਤੌ । । ੪੨ ਸੌਵਰ੍ਣਂ ਰਾਜਤਂ ਵਾਪਿ ਸ਼ਕ੍ਤ੍ਯਾ ਦਾਰੁਮਯਂ ਨृਪ । ਦੇਵਦਾਰੁਮਯਂ ਵਾਪਿ ਸ਼੍ਰੀਖਣ੍ਡਚਨ੍ਦਨੈਰਪਿ । । ੪੩ ਤਾਮ੍ਰੇ ਪਾਤ੍ਰੇ ਰੌਪ੍ਯਮਯੇ ਚਾਜ੍ਯਕੁਙ੍ਕੁਮਕੇਸਰੈਃ । ਅਨ੍ਯੈਰ੍ਵਾ ਲੋਹਿਤੈਰ੍ਵਾਪਿ ਪੁष੍ਪੈਃ ਪਤ੍ਰੈਃ ਫਲੈਰਪਿ । । ਰਕ੍ਤੈਸ਼੍ਚ ਵਿਵਿਧੈਰ੍ਵੀਰ ਅਥ ਵਾ ਸ਼ਕ੍ਤਿਤੋऽਰ੍ਚਯੇਤ੍
ਸ਼ਰਵ ਨੂੰ, ਸ਼ਰਵ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ, ਧਰਤੀ ਦੀ ਗੋਦ ਤੋਂ ਜਨਮੇ ਨੂੰ, ਕੁਜ ਨੂੰ, ਸੁੰਦਰ ਅੰਗਾਂ ਵਾਲੇ ਨੂੰ, ਤੇ ਲਾਲ ਰੰਗ ਵਾਲੇ ਨੂੰ—
੪੪ ਯਾਵਦ੍ਵਿਸृਜਤੇ ਵਿਤ੍ਤਂ ਵਿਤ੍ਤਵਾਨ੍ਵੀਰ ਭਕ੍ਤਿਤਃ । ਤਾਵਦ੍ਵਿਵਰ੍ਧਤੇ ਪੁਣ੍ਯਂ ਦਾਤੁਂ ਸ਼ਤਸਹਸ੍ਰਿਕਮ੍ । । ੪੫ ਅਨ੍ਯੇ ਤਾਮ੍ਰਮਯੇ ਪਾਤ੍ਰੇ ਵਂਸ਼ਜੇ ਮृਨ੍ਮਯੇऽਪਿ ਵਾ । ਪੂਜਯਨ੍ਤਿ ਨਰਾਃ ਸ਼ਕ੍ਤ੍ਯਾ ਕृਤ੍ਵਾ ਕੁਙ੍ਕੁਮਕੇਸ਼ਰੈਃ । । ਪੁਰੁषਾਕृਤਿਕृਤਂ ਪਾਤ੍ਰ ਇਮਂ ਮਨ੍ਤ੍ਰੈਃ ਸਮਰ੍ਚਯੇਤ੍ । । ੪੬ ਅਗ੍ਰਿਰ੍ਮੂਰ੍ਧੇਤਿ ਮਨ੍ਤ੍ਰੇਣ ਗਨ੍ਧਪੁष੍ਪਾਦਿਭਿਸ੍ਤਥਾ । ਧੂਪੈਰਭ੍ਯਰ੍ਚ੍ਯ ਵਿਧਿਵਦ੍ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਾਯ ਪ੍ਰਦੀਯਤੇ । । ੪੭ ਗੁਡੌਦਨਂ ਘृਤਂ ਕ੍ਸ਼ੀਰਂ ਗੋਧੂਮਾਞ੍ਛਾਲਿਤਣ੍ਡੁਲਾਨ੍ ।।। ਅਵੇਕ੍ਸ਼੍ਯ ਸ਼ਕ੍ਤਿਂ ਦਦ੍ਯਾਦ੍ਵੈ ਦਰਿਦ੍ਰੋ ਵਿਤ੍ਤਵਾਂਸ੍ਤਥਾ । । ੪੮ ਵਿਤ੍ਤਸ਼ਾਠ੍ਯਂ ਨ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਂ ਵਿਦ੍ਯਮਾਨੇ ਧਨੇ ਨृਪ । ਵਿਤ੍ਤਸ਼ਾਠ੍ਯਂ ਹਿ ਕੁਰ੍ਵਾਣੋ ਨਾਮੁਤ੍ਰ ਬਲਭਾਗ੍ਭਵੇਤ੍ । ।੪ ੯ ਸ਼ਤਾਨੀਕ ਉਵਾਚ ਅਙ੍ਗਾਰਕੇਣ ਸਂਯੁਕ੍ਤਾ ਚਤੁਰ੍ਥੀ ਨਕ੍ਤਭੋਜਨੈਃ । ਉਪੋष੍ਯਾ ਕਤਿਮਾਤ੍ਰਾ ਤੁ ਉਤਾਹੋ ਸਕृਦੇਵ ਤੁ
ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਦਾਨ ਕਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਓਦੋਂ ਤੱਕ ਉਸਦਾ ਪੁੰਨ ਵਧਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਲੱਖਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਦਾਨ ਕਰੇ।
੯ ਕਦ੍ਰੂਰੁਵਾਚ ਵੀਕ੍ਸ਼ੇऽਹਮੇਕਨਯਨਾ ਕृष੍ਣਬਾਲਸਮਨ੍ਵਿਤਮ੍ । ਦ੍ਵਿਨੇਤ੍ਰਾ ਤ੍ਵਂ ਤੁ ਵਿਨਤੇ ਨ ਪਸ਼੍ਯਸਿ ਪਣਂ ਕੁਰੁ । । 1.32.੧੦ ਵਿਨਤੋਵਾਚ ਅਹਂ ਦਾਸੀ ਭਵਿਤ੍ਰੀ ਤੇ ਕृष੍ਣੇ ਕੇਸ਼ੇ ਪ੍ਰਦਰ੍ਸ਼ਿਤੇ । ਨ ਚੇਦ੍ਦਰ੍ਸ਼ਯਸੇ ਕਦ੍ਰੁ ਮਮ ਦਾਸੀ ਭਵਿष੍ਯਸਿ । । ੧੧ ਏਵਂ ਤੇ ਵਿਪਣਂ ਕृਤ੍ਵਾ ਗਤੇ ਕ੍ਰੋਧਸਮਨ੍ਵਿਤੇ । ਵਿਨਤਾ ਸ਼ਯਨੇ ਸੁਪ੍ਤਾ ਕਦ੍ਰੂਰ੍ਜਿਹ੍ਮਮਚਿਨ੍ਤਯਤ੍ । । ੧੨ ਆਹੂਯ ਪੁਤ੍ਰਾਨ੍ਪ੍ਰੋਵਾਚ ਬਾਲਾ ਭੂਤ੍ਵਾ ਹਯੋਤ੍ਤਮੇ । ਤਿष੍ਠਧ੍ਵਂ ਵਿਪਣੇ ਜੇष੍ਯੇ ਵਿਨਤਾਂ ਜਯਗਰ੍ਦ੍ਧਿਨੀਮ੍ । । ੧੩ ਪ੍ਰੋਚੁਸ੍ਤੇ ਜਿਹ੍ਮਬੁਦ੍ਧਿਂ ਤਾਂ ਨਾਗਾ ਮਾਤਾਂ੧ ਵਿਗृਹ੍ਯ ਤੁ । ਅਧਰ੍ਮ੍ਯਮੇਤਨ੍ਮਾਤਸ੍ਤੇ ਨ ਕਰਿष੍ਯਾਮ ਤੇ ਵਚਃ । । ੧੪ ਤਾਞ੍ਸ਼ਸ਼ਾਪ ਰੁषਾ ਕਦ੍ਰੂਃ ਪਾਵਕੋ ਵਃ ਪ੍ਰਧਕ੍ਸ਼੍ਯਤਿ । ਗਤੇ ਬਹੁਤਿਥੇ ਕਾਲੇ ਪਾਣ੍ਡਵੋ ਜਨਮੇਜਯਃ । । ੧੫ ਸਰ੍ਪਸਤ੍ਰਂ ਸ ਕਰ੍ਤਾ ਵੈ ਭੁਵਿ ਹ੍ਯਨ੍ਯੈਃ ਸੁਦੁष੍ਕਰਮ੍ । ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਸਤ੍ਰੇ ਸ ਤਿਗ੍ਮਾਂਸ਼ੁਃ ਪਾਵਕੋ ਵਃ ਪ੍ਰਧਕ੍ਸ਼੍ਯਤਿ । । ੧੬ ਏਵਂ ਸ਼ਪ੍ਤ੍ਵਾ ਰੁषਾ ਕਦ੍ਰੂਃ ਕਿਞ੍ਚਿਨ੍ਨੋਕ੍ਤਵਤੀ ਤੁ ਸਾ । ਮਾਤ੍ਰਾ ਸ਼ਪ੍ਤਾਸ੍ਤਥਾ ਨਾਗਾਃ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਂ ਨਾਨ੍ਵਪਤ੍ਸਤ । । ੧੭ ਵਾਸੁਕਿਂ ਦੁਃਖਿਤਂ ਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਪ੍ਰੋਵਾਚ ਸਾਨ੍ਤ੍ਵਯਨ੍ । ਮਾ ਸ਼ੁਚੋ ਵਾਸੁਕੇऽਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਸ਼ृਣੁ ਮਦ੍ਵਚਨ ਪਰਮ੍ । । ੧੮ ਯਾਯਾਵਰਕੁਲੇ ਜਾਤੋ ਜਰਤ੍ਕਾਰੂਰਿਤਿ ਦ੍ਵਿਜਃ । ਭਵਿष੍ਯਤਿ ਮਹਾਤੇਜਾਸ੍ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਕਾਲੇ ਤਪੋਨਿਧਿਃ
ਕਦਰੂ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਇੱਕ ਅੱਖ ਨਾਲ ਵੇਖ ਰਹੀ ਹਾਂ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਾਲ ਕਾਲੇ ਹਨ, ਪਰ ਤੂੰ, ਵਿਨਤਾ, ਦੋ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦੀ। ਆਓ, ਅਸੀਂ ਇੱਕ ਦਾਅ ਲਾਈਏ।
ਤਤਃ ਪ੍ਰਣਸ਼੍ਯਤੇ ਦੁਃਖਂ ਤਤਃ ਸਂਪਦ੍ਯਤੇ ਸੁਖਮ੍
ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਦੁੱਖ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਸੁਖ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਮਜ੍ਜਾਸ੍ਥਾਨਂ ਤਤੋ ਗਤ੍ਵਾ ਮਰ੍ਮਸ੍ਥਾਨਂ ਪ੍ਰਧਾਵਤਿ 1.35.
ਫਿਰ ਮੱਜਾ ਤੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਵਿਸ਼ ਮਰਮ ਵਾਲੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਵੱਲ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਨਿਸ਼੍ਚੇष੍ਟਃ ਪਤਤੇ ਭੂਮੌ ਕਰ੍ਣਾਭ੍ਯਾਂ ਬਧਿਰੋ ਭਵੇਤ੍
ਉਹ ਬਿਲਕੁਲ ਹਿਲਦਾ ਨਹੀਂ, ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਦੋਵੇਂ ਕੰਨਾਂ ਨਾਲ ਬਹਿਰਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਦਂਡੇਨ ਹਨ੍ਯਮਾਨਸ੍ਯ ਦਂਡਰਾਜੀ ਨ ਜਾਯਤੇ
ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਲਾਠੀ ਨਾਲ ਮਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਲਾਠੀ ਰਾਜਾ ਨਹੀਂ ਬਣ ਜਾਂਦੀ।
ਕੇਸ਼ੇषੁ ਲੁਚ੍ਯਮਾਨੇषੁ ਨੈਵ ਕੇਸ਼ਾਨ੍ਪ੍ਰਵੇਦਤੇ ਸ਼ਿਥਿਲਾਨਿ ਭਵਂਤੀਹ ਸ ਗਤਾਸੁਰਿਤਿ ਸ਼੍ਰੁਤਿਃ
ਜਦੋਂ ਵਾਲ ਤੋੜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹਨੂੰ ਕੋਈ ਦਰਦ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ; ਇੱਥੇ ਅੰਗ ਢੀਲੇ ਪੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਲੋਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਸ ਦੀ ਜਿੰਦ ਛੱਡ ਗਈ।
ਏਤਾਨਿ ਯਸ੍ਯ ਰੂਪਾਣਿ ਵਿਪਰੀਤਾਨਿ ਗੌਤਮ
ਗੌਤਮ, ਇਹ ਉਹ ਰੂਪ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ ਉਲਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਜਿਸ ਦਾ ਪੇਟ ਸਮਾਨ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਭੋਗੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਜਿਸ ਦਾ ਪੇਟ ਥੱਲੇ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਆਪਣਾ ਧਨ ਗਵਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਜਿਸ ਦਾ ਪੇਟ ਉਤਲ-ਪਤਲ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਚਲਾਕ ਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਧੋਖਾ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਚਿਪਿਟਾਭ੍ਯਾਂ ਭਵੇਦ੍ਰੋਗੀ ਹ੍ਰਸ੍ਵੌ ਚ ਕृਪਣਸ੍ਯ ਚ । । 1.26.੫੦ ਸ਼ਙ੍ਕੁਕਰ੍ਣਸ਼੍ਚ ਭੂਨਾਥਃ ਸਰ੍ਵਸ਼ਤ੍ਰੁਭਯਙ੍ਕਰਃ । ਦੀਰ੍ਘਾਯੂ ਰੋਮਸ਼ਾਭ੍ਯਾਂ ਤੁ ਵਿਪੁਲਾਭ੍ਯਾਂ ਨਰਾਧਿਪਃ । । ਭੋਗੀ ਚ ਸ ਭਵੇਨ੍ਨਿਤ੍ਯਂ ਦੇਵਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਪੂਜਕਃ । । ੫੧ ਸ਼ਿਰਾਵਬਦ੍ਧੌ ਕ੍ਰੂਰਸ੍ਯ ਵ੍ਯਾਲਮ੍ਬੌ ਚ ਵਿਸ਼ੇषਤਃ । ਮਾਂਸਲੌ ਸੁਖਦੌ ਜ੍ਞੇਯੌ ਸ਼੍ਰਵਣੌ ਵ੍ਯੋਮਕੇਸ਼ਜ । । ੫੨ ਭੋਗੀ ਸ੍ਯਾਨ੍ਨਿਗਣ੍ਡੋ ਵੈ ਮਨ੍ਤ੍ਰੀ ਸਮ੍ਪੂਰ੍ਣਗਣ੍ਡਕਃ । ਸ਼ੁਭਭਾਕ੍ਛੁਕਨਾਸਸ੍ਤੁ ਚਿਰਜੀਵੀ ਸ਼ੁष੍ਕਨਾਸਿਕਃ । । ੫੩ ਕੁਨ੍ਦਕੁਣ੍ਡਲਸਙ੍ਕਾਸ਼ੈਃ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ੈਰ੍ਦਸ਼ਨੈਰ੍ਨृਪਃ । ऋਕ੍ਸ਼ਵਾਨਰਦਨ੍ਤਾਸ਼੍ਚ ਨਿਤ੍ਯਂ ਕ੍ਸ਼ੁਤ੍ਪਰਿਪੀਡਿਤਾਃ । । ੫੪ ਹਸ੍ਤਿਦਨ੍ਤਾਃ ਖਰਦਨ੍ਤਾਃ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਦਨ੍ਤਾ ਗੁਣਾਨ੍ਵਿਤਾਃ । ਕਰਾਲੈਰ੍ਵਿਰਲੈ ਰੂਕ੍ਸ਼ੈਰ੍ਦਸ਼ਨੈਰ੍ਦੁਃਖਜੀਵਿਨਃ । । ੫੫ ਦ੍ਵਾਤ੍ਰਿਂਸ਼ਦ੍ਦਨ੍ਤਾ ਰਾਜਾਨ ਏਕਤ੍ਰਿਂਸ਼ਚ੍ਚ ਭੋਗਵਾਨ੍ । ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਦ੍ਦਨ੍ਤਾ ਨਰਾ ਨਿਤ੍ਯਂ ਸੁਖਦੁਃਖਿਤ੍ਵਭਾਗਿਨ । । ਊਨਤ੍ਰਿਂਸ਼ਚ੍ਯ ਦਸ਼ਨੈਃ ਪੁਰੁषਾਃ ਦੁਃਖਭਾਗਿਨਃ । । ੫੬ ਕृष੍ਣਜਿਹ੍ਵੋ ਭਵੇਤ੍ਪ੍ਰੇष੍ਯਃ ਸਵਲਯਾ ਤੁ ਜਿਹ੍ਵਯਾ । ਭਵੇਤ੍ਕੋਪਸ੍ਯ ਕਰ੍ਤਾ ਵੈ ਸ੍ਥੂਲਰੂਕ੍ਸ਼ਸ਼੍ਚ ਜਿਹ੍ਵਯਾ । । ੫੭ ਸ਼੍ਵੇਤਜਿਹ੍ਵਾ ਨਰਾ ਜ੍ਞੇਯਾਃ ਸ਼ੌਚਾਚਾਰਸਮਨ੍ਵਿਤਾਃ । ਪਦ੍ਮਪਤ੍ਰਸਮਾ ਜਿਹ੍ਵਾ ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਾ ਦੀਰ੍ਘਾ ਸੁਸ਼ੋਭਨਾ । । ਸ੍ਥੂਲਾ ਚ ਨ ਚ ਵਿਸ੍ਤੀਰ੍ਣਾ ਯੇषਾਂ ਤੇ ਮਨੁਜਾਧਿਪਾਃ । । ੫੮ ਨਿਮ੍ਨਾ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਾ ਚ ਹ੍ਰਸ੍ਵਾ ਚ ਰਕ੍ਤਾਗ੍ਰਾ ਰਸਨਾ ਯਦਿ । ਸਰ੍ਵਵਿਦ੍ਯਾਪ੍ਰਵਕ੍ਤਾਰਸ੍ਤੇ ਭਵਨ੍ਤਿ ਨ ਸਂਸ਼ਯਃ । । ੫੯ ਕृष੍ਣਤਾਲੁਰ੍ਨਰੋ ਯਸ੍ਤੁ ਸ ਭਵੇਤ੍ਕੁਲਨਾਸ਼ਨਃ । ਸੁਖਭਾਗੀ ਦੁਃਖਭਾਗੀ ਪੀਤਤਾਲੁਰ੍ਨਰਾਧਿਪਃ । । 1.26.੬੦ ਵਿਕृਤਂ ਸ੍ਫੁਟਿਤਂ ਰੂਕ੍ਸ਼ਂ ਤਾਲੁਕਂ ਨ ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਯਤੇ । ਸਿਂਹਤਾਲੁਰ੍ਨਰਪਤਿਰ੍ਗਜਤਾਲੁਸ੍ਤਥੈਵ ਚ । । ਪਦ੍ਮਤਾਲੁਰ੍ਭਵੇਦ੍ਰਾਜਾ ਸ਼੍ਵੇਤਤਾਲੁਰ੍ਧਨੇਸ਼੍ਵਰਃ । । ੬੧ ਹਂਸਸ੍ਵਰਾ ਨਰਾ ਧਨ੍ਯਾ ਮੇਘਗਮ੍ਭੀਰਨਿਃਸ੍ਵਨਾਃ । ਕ੍ਰੌਂਚਸ੍ਵਨਾਸ਼੍ਚ ਰਾਜਾਨੋ ਭੋਗਵਨ੍ਤੋ ਮਹਾਧਨਾਃ । । ੬੨ ਚਕ੍ਰਵਾਕਸ੍ਵਨਾ ਧਨ੍ਯਾ ਰਾਜਾਨੋ ਧਰ੍ਮਵਤ੍ਸਲਾਃ । ਕੁਮ੍ਭਸ੍ਵਨੋ ਨਰਪਤਿਰ੍ਦੁਨ੍ਦੁਭਿਸ੍ਵਨ ਏਵ ਚ । । ਰੂਕ੍ਸ਼ਦੀਰ੍ਘਸ੍ਵਰਾਃ ਕ੍ਰੂਰਾਃ ਪਸ਼ੂਨਾਂ ਸਦृਸ਼ਾ ਨ ਤੁ । । ੬੩ ੨ਗੁਰ੍ਗੁਰਸ੍ਵਰਸਂਯੁਕ੍ਤਾਃ ਪੁਰੁषਾਃ ਕ੍ਲੇਸ਼ਭਾਗਿਨਃ । ਚਾषਸ੍ਵਨਾ ਭਾਗ੍ਯਯੁਤਾ ਭਿਨ੍ਨਕਾਂਸ੍ਯਸ੍ਵਰਾਸ਼੍ਚ ਯੇ । । ਕ੍ਸ਼ੀਣਭਿਨ੍ਨਸ੍ਵਰਾ ਯੇ ਸ੍ਯੁਰਧਮਾਸ੍ਤੇ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤਾਃ । । ੬੪ ਪਾਰ੍ਥਿਵਾਸ੍ਤਨੁਨਾਸਾਸ਼੍ਚ ਦੀਰ੍ਘਨਾਸਾਸ਼੍ਚ ਭੋਗਿਨਃ । ਹ੍ਰਸ੍ਵਨਾਸਾ ਨਰਾ ਯੇ ਤੁ ਧਰ੍ਮਸ਼ੀਲਾਸ੍ਤੁ ਤੇ ਮਤਾਃ । । ੬੫ ਹਸ੍ਤ੍ਯਸ਼੍ਵਸਿਂਹਨਾਸਾਸ਼੍ਚ ਸੂਚੀਨਾਸਾਸ਼੍ਚ ਯੇ ਨਰਾਃ । ਤੇषਾਂ ਸਿਧ੍ਯਤਿ ਵਾਣਿਜ੍ਯਂ ਹਯਾਨਾਂ ਚੈਵ ਵਿਕ੍ਰਯਃ । । ੬੬ ਵਿਕृਤਾ ਨਾਸਿਕਾ ਯਸ੍ਯ ੩ਸ੍ਥੂਲਾਗ੍ਰਾ ਰੂਪਵਰ੍ਜਿਤਾ । ਪਾਪਕਰ੍ਮਾ ਸ ਵਿਜ੍ਞੇਯਃ ਸਾਮੁਦ੍ਰਵਚਨਂ ਯਥਾ । । ੬੭ ਦਾਡਿਮੀਪੁष੍ਪਸਂਕਾਸ਼ੇ ਭਵੇਤਾਂ ਯਸ੍ਯ ਲੋਚਨੇ । ੪ ਭੂਪਤਿਃ ਸ ਤੁ ਵਿਜ੍ਞੇਯਃ ਸਪ੍ਤਦ੍ਵੀਪਾਧਿਪੋ ਗੁਹ । । ੬੮ ਵ੍ਯਾਘ੍ਰਾਕ੍ਸ਼ਾਃ ਕੋਪਨਾ ਜ੍ਞੇਯਾਃ ਕ੫ਰ੍ਕਟਾਕ੍ਸ਼ਾਃ ਕਲਿਪ੍ਰਿਯਾਃ । ਬਿਡਾਲਹਂਸਨੇਤ੍ਰਾਸ਼੍ਚ ਭਵਨ੍ਤਿ ਪੁਰੁषਾਧਮਾਃ । । ੬੯ ਮਪੂਰਨਕੁਲਾਕ੍ਸ਼ਾਸ਼੍ਚ ਨਰਾਸ੍ਤੇ ਮਧ੍ਯਮਾਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ । ਨ ੧ਸ਼੍ਰੀਸ੍ਤ੍ਯਜਤਿ ਸਰ੍ਵਜ੍ਞ ਪੁਰੁषਂ ਮਧੁਪਿਙ੍ਗਲਮ੍ । । 1.26.੭੦ ਆਪਿਙ੍ਗਲਾਕ੍ਸ਼ਾ ਰਾਜਾਨਃ ਸਰ੍ਵਭੋਗਸਮਨ੍ਵਿਤਾਃ । ਰੋਚਨਾ ਹਰਿਤਾਲਾਕ੍ਸ਼ਾ ਗੁਞ੍ਜਾਪਿਙ੍ਗਾ ਧਨੇਸ਼੍ਵਰਾਃ । । ਬਲਸਤ੍ਤ੍ਵਗੁਣੋਪੇਤਾਃ ਪृਥਿਵੀਚਕ੍ਰਵਰ੍ਤਿਨਃ । । ੭੧ ਦ੍ਵਿਮਾਤ੍ਰਾਵੀਕ੍ਸ਼ਣਾ ਨਿਤ੍ਯਂ ਜੀਵਨ੍ਤਿ ਪਰਮਾਸ਼੍ਰਿਤਾਃ । ਤ੍ਰਿਮਾਤ੍ਰਾਸ੍ਯਨ੍ਦਿਨੋ ਜ੍ਞੇਯਾਃ ਪੁਰੁषਾਃ ਸੁਖਭਾਗਿਨਃ । । ੭੨ ਚਤੁਰ੍ਮਾਤ੍ਰਾਨਿਮੇषੈਸ਼੍ਚ ਨਯਨੈਰੀਸ਼੍ਵਰਾਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ । ਦੀਰ੍ਘਾਯੁषੋ ਧਰ੍ਮਰਤਾਃ ਪਞ੍ਚਮਾਤ੍ਰਾਨਿਮੇषਿਣਃ । । ੭੩ ਹ੍ਰਸ੍ਵਕਰ੍ਣਾ ਮਹਾਭਾਗਾ ਮਹਾਕਰ੍ਣਾਸ਼੍ਚ ਯੇ ਨਰਾਃ । ਆਵਰ੍ਤਕਰ੍ਣਾ ਧਨਿਨਃ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਕਰ੍ਣਾਸ੍ਤਥੈਵ ਚ । । ੭੪ ਦੀਰ੍ਘਾਯੁषਃ ਸ਼ੁਕ੍ਤਿਕਰ੍ਣਾਃ ਸ਼ਙ੍ਖਕਰ੍ਣਾ ਮਹਾਧਨਾਃ । ਦੀਰ੍ਘਾਯੁषੋ ਦੀਰ੍ਘਕਰ੍ਣਾ ਲਮ੍ਬਕਰ੍ਣਾਸ੍ਤਪਸ੍ਵਿਨਃ । । ੭੫ ਲਲਾਟੇਨਾਰ੍ਧਚਨ੍ਦ੍ਰੇਣ ਭਵਨ੍ਤਿ ਪृਥਿਵੀਸ਼੍ਵਰਾਃ । ਵਿਪੁਲੇਨ ਲਲਾਟੇਨ ਮਹਾਧਨਪਤਿਃ ਸ੍ਮृਤਃ । । ਸ੍ਵਲ੍ਪੇਨ ਤੁ ਲਲਾਟੇਨ ਨਰੋ ਧਰ੍ਮਰਤਃ ਸ੍ਮृਤਃ । । ੭੬ ਰੇਖਾ ਪਞ੍ਚ ਲਲਾਟੇ ਤੁ ਸ੍ਤ੍ਰਿਯਾ ਵਾ ਪੁਰੁषਸ੍ਯ ਵਾ । ਸ਼ਤਂ ਜੀਵਤਿ ਵਰ੍षਾਣਾਮੈਸ਼੍ਵਰ੍ਯਂ ਚਾਧਿਗਚ੍ਛਤਿ । । ੭੭ ਚਤੂਰੇਖਾਮਸ਼ੀਤਿਂ ਤੁ ਤ੍ਰਿਭਿਃ ਸਪ੍ਤਤਿਮੇਵ ਚ । ਦ੍ਵਾਭ੍ਯਾਂ षष੍ਟਿਂ ਤੁ ਰੇਖਾਭ੍ਯਾਂ ਚਤ੍ਵਾਰਿਂਸ਼ਤ੍ਤਥੈਕਯਾ । । ਅਰੇਖੇਨ ਲਲਾਟੇਨ ਵਿਜ੍ਞੇਯਾ ਪਞ੍ਚਵਿਂਸ਼ਤਿਃ । । ੭੮ ਰੇਖਾਚ੍ਛੇਦੈਸ੍ਤੁ ਵਿਜ੍ਞੇਯਾ ਹੀਨਮਧ੍ਯੋਤ੍ਤਮਾ ਨਰਾਃ । ਅਲ੍ਪਾਯੁषਸ੍ਤਥਾਲ੍ਪਾਭਿਰ੍ਵ੍ਯਾਧਿਭਿਃ ਪਰਿਪੀਡਿਤਾਃ । । ੭੯ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲਂ ਪਟ੍ਟਿਸ਼ਂ ਵਾਪਿ ਲਲਾਟੇ ਯਸ੍ਯ ਦृਸ਼੍ਯਤੇ । ਈਸ਼੍ਵਰਂ ਤਂ ਵਿਜਾਨੀਯਾਦ੍ਭੋਗਿਨਂ ਕੀਰ੍ਤਿਮਾਸ਼੍ਰਿਤਮ੍ । । 1.26.੮੦ ਉਤ੍ਕ੍ਰਾਨ੍ਤਨਿਮ੍ਨਂ ਤੁ ਸ਼ਿਰਃ ਸ੍ਵਲ੍ਪੋਪਹਤਮੇਵ ਚ । ਚਨ੍ਦ੍ਰਾਕਾਰਂ੧ ਨਰੇਨ੍ਦ੍ਰਾਣਾਂ ਗਵਾਢ੍ਯਂ ਮਙ੍ਗਲਂ ਸ੍ਮृਤਮ੍ । । ੮੧ ਵਿषਮਂ ਤੁ ਦਰਿਦ੍ਰਾਣਾਂ ਸ਼ਿਰੋ ਦੀਰ੍ਘਂ ਤੁ ਦੁਃਖਿਨਾਮ੍ । ਨਾਗਕੁਮ੍ਭਨਿਭਂ ਰਾਜ੍ਞਃ ਸਮਂ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਭੋਗਿਨਃ । । ੮੨ ਕਪਿਲਃ ਸ੍ਫੁਟਿਤੈ ਰੂਕ੍ਸ਼ੈਃ ਸ੍ਥੂਲੈਸ਼੍ਵ ਸ਼ਿਖਰੇਸ਼ਯੈਃ । ਦੁਃਖਿਤਾ ਪੁਰੁषਾ ਜ੍ਞੇਯਾ ਰੋਮਸ਼੍ਮਸ਼੍ਰੁਭਿਰੇਵ ਚ । । ੮੩ ਰੂਕ੍ਸ਼ਾ ਵਿਵਰ੍ਣਾ ਨਿਸ੍ਤੇਜਾਃ ਖਰਾਃ ਸ੍ਥੂਲਾਸ਼੍ਚ ਮੂਰ੍ਧਜਾਃ । ਨਾਤਿਸ੍ਤੋਕਾ ਨ ਬਹੁਸ਼ੋ ਮੂਰ੍ਧਜਾ ਦੁਃਖਭਾਗਿਨਃ । । ੮੪ ਵਿਰਲਾਸ਼੍ਚ ਮृਦੁਸ੍ਨਿਗ੍ਧਾ ਭ੍ਰਮਰਾਞ੍ਜਨਸਪ੍ਰਭਾਃ । ਕਚਾ ਯਸ੍ਯ ਤੁ ਦृਸ਼੍ਯਨ੍ਤੇ ਸ ਭਵੇਤ੍ਪृਥਿਵੀਪਤਿਃ । । ੮੫ ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਭਵਿष੍ਯੇ ਮਹਾਪੁਰਾਣੇ ਸ਼ਤਾਰ੍ਦ੍ਧਸਾਹਸ੍ਰ੍ਯਾਂ ਸਂਹਿਤਾਯਾਂ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮੇ ਪਰ੍ਵਣਿ ਚਤੁਰ੍ਥੀਕਲ੍ਪੇ ਪੁਰੁषਲਕ੍ਸ਼ਣਵਰ੍ਣਨਂ ਨਾਮ षਡ੍ਵਿਂਸ਼ੋऽਧ੍ਯਾਯਃ
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੰਨ ਚਿਪੇ ਹੋਣ, ਉਹ ਰੋਗੀ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਛੋਟੇ ਕੰਨ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਦੁਖੀ ਤੇ ਗਰੀਬ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ੰਖ-ਆਕਾਰ ਦੇ ਕੰਨ ਵਾਲਾ ਧਰਤੀ ਦਾ ਰਾਜਾ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਵੈਰੀਆਂ ਨੂੰ ਡਰਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੰਨ ਰੋਮ ਵਾਲੇ ਹੋਣ, ਉਹ ਲੰਮੀ ਉਮਰ ਵਾਲੇ ਹਨ; ਚੌੜੇ ਕੰਨ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਰਾਜਾ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸੁਖੀ ਤੇ ਦੇਵਤਾ-ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕਠੋਰ ਤੇ ਲਟਕਦੇ ਕੰਨ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਕ੍ਰੂਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਮਾਸਲ ਤੇ ਆਰਾਮਦਾਇਕ ਕੰਨ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਸੁਖੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਗੋਲ ਗਲ੍ਹਾ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਭੋਗੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਪੂਰੇ ਗਲ੍ਹਾ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਚੂਹਾ-ਨੱਕ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਸ਼ੁਭ ਭਾਗੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਸੁੱਕੀ ਨੱਕ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਲੰਮੀ ਉਮਰ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕੁੰਦ-ਕੁੰਦਲ ਜਿਹੇ ਚਮਕਦੇ ਦੰਦਾਂ ਵਾਲਾ ਰਾਜਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਰਿਕਸ਼ ਤੇ ਵਾਨਰ ਜਿਹੇ ਦੰਦ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਹਮੇਸ਼ਾ ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਹਾਥੀ, ਘੋੜਾ, ਤੇ ਚਮਕਦੇ ਦੰਦ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਗੁਣਵਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਕਰਾਲ, ਵਿਰਲੇ, ਤੇ ਰੁੱਖੇ ਦੰਦ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਦੁਖੀ ਜੀਵਨ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬਤੀ ਦੰਦਾਂ ਵਾਲਾ ਰਾਜਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਕਤੀ ਦੰਦਾਂ ਵਾਲਾ ਭੋਗੀ; ਤੀ ਦੰਦਾਂ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਸੁਖ-ਦੁਖ ਦਾ ਭਾਗੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਉੱਤਰੀ ਤੀ ਦੰਦਾਂ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਦੁਖੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕਾਲੀ ਜੀਭ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਦਾਸ ਬਣਦਾ ਹੈ; ਚੂੜੀ ਵਾਲੀ ਜੀਭ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਗੁੱਸੇ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਮੋਟੀ ਤੇ ਰੁੱਖੀ ਜੀਭ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਗੁੱਸੇ ਦਾ ਕਰਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਚਿੱਟੀ ਜੀਭ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਸ਼ੁਚਿਤਾ ਤੇ ਚੰਗੇ ਆਚਾਰ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਪੱਤ-ਆਕਾਰ ਦੀ ਸੁੰਦਰ, ਲੰਮੀ, ਤੇ ਪਤਲੀ ਜੀਭ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਰਾਜਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਨਿਮਣੀ, ਚਮਕਦੀ, ਛੋਟੀ, ਤੇ ਲਾਲ ਅੱਗ ਵਾਲੀ ਰਸਨਾ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਸਾਰੀਆਂ ਵਿਦਿਆਵਾਂ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕਾਲਾ ਤਾਲੂ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਕੁਲ-ਨਾਸਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਪੀਲਾ ਤਾਲੂ ਵਾਲਾ ਰਾਜਾ ਸੁਖੀ ਤੇ ਦੁਖੀ ਦੋਵੇਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਵਿਕ੍ਰਿਤ, ਫੱਟਾ, ਤੇ ਰੁੱਖਾ ਤਾਲੂ ਚੰਗਾ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ; ਸਿੰਘ-ਤਾਲੂ ਵਾਲਾ ਰਾਜਾ, ਹਾਥੀ-ਤਾਲੂ ਵਾਲਾ ਵੀ; ਪੱਤ-ਤਾਲੂ ਵਾਲਾ ਰਾਜਾ, ਚਿੱਟਾ-ਤਾਲੂ ਵਾਲਾ ਧਨ-ਪਤੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹੰਸ-ਸੁਰ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਧਨ-ਭਾਗੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਬੱਦਲ-ਗੰਭੀਰ ਸੁਰ ਵਾਲਾ; ਕ੍ਰੌਂਚ-ਸੁਰ ਵਾਲਾ ਰਾਜਾ, ਭੋਗੀ ਤੇ ਵੱਡਾ ਧਨ-ਪਤੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਚਕਰਵਾਕ-ਸੁਰ ਵਾਲਾ ਧਨ-ਭਾਗੀ ਰਾਜਾ, ਧਰਮ-ਪ੍ਰੀਤ ਵਾਲਾ; ਕੁੰਭ-ਸੁਰ ਵਾਲਾ ਰਾਜਾ, ਡੁੰਡੁਭੀ-ਸੁਰ ਵਾਲਾ ਵੀ। ਰੁੱਖਾ ਤੇ ਲੰਮਾ ਸੁਰ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਕ੍ਰੂਰ ਤੇ ਪਸ਼ੂ-ਸਮਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਗੁਰਗੁਰ-ਸੁਰ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਦੁਖ-ਭਾਗੀ; ਚਾਸ਼-ਸੁਰ ਵਾਲਾ ਭਾਗ-ਵਾਲਾ; ਭਿੰਨ-ਕਾਂਸੀ ਸੁਰ ਵਾਲਾ; ਕਮਜ਼ੋਰ ਤੇ ਟੁੱਟਾ ਸੁਰ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਨਿਕੰਮਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਾਰਥਿਵ, ਪਤਲਾ ਨੱਕ ਵਾਲਾ ਤੇ ਲੰਮੀ ਨੱਕ ਵਾਲਾ ਭੋਗੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਛੋਟੀ ਨੱਕ ਵਾਲਾ ਧਰਮ-ਸ਼ੀਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹਾਥੀ, ਘੋੜਾ, ਸਿੰਘ, ਤੇ ਸੂਈ-ਨੱਕ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਵਪਾਰ ਤੇ ਘੋੜਿਆਂ ਦੀ ਵਿਕਰੀ ਵਿਚ ਸਫਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਵਿਕ੍ਰਿਤ, ਮੋਟੀ ਅੱਗ ਵਾਲੀ ਤੇ ਰੂਪ-ਹੀਣ ਨੱਕ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਪਾਪੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਦਾਦਮੀ-ਫੁੱਲ ਵਰਗੇ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਰਾਜਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸੱਤ-ਦਵੀਪਾਂ ਦਾ ਪਤੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬਾਘ-ਅੱਖਾਂ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਗੁੱਸੇ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਕੇਕੜਾ-ਅੱਖਾਂ ਵਾਲਾ ਕਲਿ-ਪ੍ਰੀਤ; ਬਿੱਲੀ ਤੇ ਹੰਸ-ਅੱਖਾਂ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਨਿਕੰਮਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮਾਪੂਰ ਤੇ ਨਕੁਲ-ਅੱਖਾਂ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਮਧਯਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਮਧੁ-ਪਿੰਗਲ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਲਕਸ਼ਮੀ ਛੱਡਦੀ ਨਹੀਂ। ਆਪਿੰਗਲ-ਅੱਖਾਂ ਵਾਲਾ ਰਾਜਾ, ਸਾਰੇ ਭੋਗਾਂ ਵਾਲਾ; ਰੋਚਨਾ, ਹਰਿਤਾਲ, ਗੂੰਜਾ-ਪਿੰਗਲ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲਾ ਧਨ-ਪਤੀ; ਬਲ, ਸਤਵ ਤੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਧਰਤੀ ਦੇ ਚਕਰਵਰਤੀ। ਦੋ ਮਾਤਰਾ ਦੇ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਹਮੇਸ਼ਾ ਜੀਵਨ-ਆਸ਼੍ਰਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਤਿੰਨ ਮਾਤਰਾ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਸੁਖੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਚਾਰ ਮਾਤਰਾ ਦੇ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲਾ ਰਾਜਾ, ਪੰਜ ਮਾਤਰਾ ਦੇ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲਾ ਧਰਮ-ਰਤੀ ਤੇ ਲੰਮੀ ਉਮਰ ਵਾਲਾ। ਛੋਟੇ ਕੰਨ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਵੱਡਾ ਭਾਗੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਵੱਡੇ ਕੰਨ ਵਾਲਾ ਵੀ; ਘੁੰਮਣ ਵਾਲੇ ਕੰਨ ਵਾਲਾ ਧਨ-ਪਤੀ; ਚਮਕਦੇ ਕੰਨ ਵਾਲਾ ਵੀ। ਲੰਮੀ ਉਮਰ ਵਾਲਾ ਸ਼ੁਕਤੀ-ਕੰਨ ਵਾਲਾ; ਸ਼ੰਖ-ਕੰਨ ਵਾਲਾ ਵੱਡਾ ਧਨ-ਪਤੀ; ਲੰਮੀ ਕੰਨ ਵਾਲਾ, ਲਟਕਦੇ ਕੰਨ ਵਾਲਾ ਤਪਸਵੀ। ਅਰਧ-ਚੰਦਰ ਵਾਲਾ ਮੱਥਾ ਰਾਜਾ ਬਣਦਾ ਹੈ; ਚੌੜਾ ਮੱਥਾ ਵਾਲਾ ਵੱਡਾ ਧਨ-ਪਤੀ; ਛੋਟਾ ਮੱਥਾ ਵਾਲਾ ਧਰਮ-ਰਤੀ। ਪੰਜ ਲਕੀਰਾਂ ਵਾਲਾ ਮੱਥਾ, ਚਾਹੇ ਮਰਦ ਜਾਂ ਔਰਤ, ਸੌ ਸਾਲ ਜੀਉਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਆਈਸ਼ਵਰਿਆ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਚਾਰ ਲਕੀਰਾਂ ਵਾਲਾ ਅਠੱਸੀ ਸਾਲ, ਤਿੰਨ ਨਾਲ ਸਤੱਤਰ, ਦੋ ਨਾਲ ਸਾਠ, ਚਾਰ ਨਾਲ ਚਾਲੀ, ਇਕ ਨਾਲ ਪਚੀ। ਬਿਨਾ ਲਕੀਰਾਂ ਵਾਲਾ ਮੱਥਾ ਪਚੀ ਸਾਲ ਜੀਉਂਦਾ ਹੈ। ਲਕੀਰਾਂ ਦੇ ਟੁੱਟਣ ਨਾਲ, ਮਨੁੱਖ ਹਲਕੇ, ਮਧਯਮ, ਤੇ ਵਧੀਆ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਘੱਟ ਲਕੀਰਾਂ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਤੇ ਰੋਗੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਜਾਂ ਪੱਟੀਸ਼ ਮੱਥੇ ਤੇ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਰਾਜਾ, ਭੋਗੀ ਤੇ ਕੀਰਤੀ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉੱਚਾ, ਨਿਮਣੀ ਜਾਂ ਥੋੜ੍ਹਾ ਨੁਕਸਾਨੀ ਸਿਰ ਚੰਗਾ ਨਹੀਂ; ਚੰਦਰ-ਆਕਾਰ ਵਾਲਾ ਸਿਰ ਰਾਜਿਆਂ ਲਈ ਮੰਗਲਕਾਰੀ; ਗਾਵ-ਆਕਾਰ ਵਾਲਾ ਵੀ। ਵਿਕ੍ਰਿਤ ਸਿਰ ਗਰੀਬਾਂ ਦਾ, ਲੰਮਾ ਸਿਰ ਦੁਖੀਆਂ ਦਾ; ਨਾਗ-ਕੁੰਭ-ਆਕਾਰ ਵਾਲਾ ਰਾਜਾ; ਸਮ ਸਿਰ ਭੋਗੀ। ਕਪਿਲ, ਫੱਟੇ, ਰੁੱਖੇ, ਮੋਟੇ ਤੇ ਸ਼ਿਖਾ ਵਾਲੇ ਵਾਲਾਂ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਦੁਖੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਰੋਮ ਤੇ ਮਸ਼ਰੂ ਵਾਲਾ ਵੀ। ਰੁੱਖੇ, ਬੇਰੰਗ, ਨਿਸਤਜ, ਖੜੇ, ਮੋਟੇ ਵਾਲਾਂ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਦੁਖੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਨਾ ਬਹੁਤ ਘਣੇ, ਨਾ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਵਾਲਾਂ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਦੁਖੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਵਿਰਲੇ, ਨਰਮ, ਤੇ ਚਮਕਦੇ ਭੰਨੇ-ਕਾਜਲ ਵਾਲਾਂ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਰਾਜਾ ਬਣਦਾ ਹੈ।
ਪੁਰੁषਲਕ੍ਸ਼ਣ-ਵਰ੍ਣਨਮ੍ ਕਾਰ੍ਤਿਕੇਯ ਉਵਾਚ ਸਂਕ੍ਸ਼ੇਪਤੋ ਮਮ ਵਿਭੋ ਲਕ੍ਸ਼ਣਾਨਿ ਨृਪਸ੍ਯ ਤੁ । ਸ਼ੁਭਾਨਿ ਚਾਙ੍ਗਜਾਤਾਨਿ ਬ੍ਰੂਹਿ ਮੇ ਵਦਤਾਂ ਵਰ । । ੧ ਬ੍ਰਹ੍ਮੋਵਾਚ ਸ਼ृਣੁ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯੇਙ੍ਗਜਾਤਾਨਿ ਪਾਰ੍ਥਿਵਸ੍ਯ ਸ਼ੁਭਾਨਿ ਚ । ਪਾਰ੍ਥਿਵੋ ਜ੍ਞਾਯਤੇ ਯੈਸ੍ਤੁ ਨਰਾਣਾਂ ਮਧ੍ਯਭਾਗਤਃ । । ੨ ਤ੍ਰੀਣਿ ਯਸ੍ਯ ਮਹਾਬਾਹੋ ਵਿਪੁਲਾਨਿ ਨਰਸ੍ਯ ਤੁ । ਉਦ੍ਯਤਾਨਿ ਤਥਾ षਡ੍ ਵੈ ਗਮ੍ਭੀਰਾਣਿ ਚ ਤ੍ਰੀਣਿ ਵੈ । । ੩ ਚਤ੍ਵਾਰਿ ਚਾਪਿ ਹ੍ਰਸ੍ਵਾਨਿ ਸਪ੍ਤ ਰਕ੍ਤਾਨਿ ਵਾ ਵਿਭੋ । ਦੀਰ੍ਘਾਣਿ ਚਾਪਿ ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਾਣਿ ਭਵਨ੍ਤਿ ਯਸ੍ਯ ਪਞ੍ਚ ਵਾ । । ੪ ਨਾਭਿਃ ਸਂਧਿਃ ਸ੍ਵਨਸ਼੍ਚੇਤਿ ਗਮ੍ਭੀਰਾਣਿ ਚ ਤ੍ਰੀਣਿ ਵੈ । ਵਦਨਂ ਚ ਲਲਾਟਂ ਚ ਦਨ੍ਤੋਤ੍ਤਮ ਉਰਸ੍ਤਥਾ । । ੫ ਵਿਸ੍ਤੀਰ੍ਣਮੇਤਸ੍ਤ੍ਰਿਤਯਂ ਵੀਰ ਯਸ੍ਯ ਨਰਸ੍ਯ ਤੁ । ਸ ਰਾਜਾ ਨਾਤ੍ਰ ਸਨ੍ਦੇਹਃ ਸ਼ृਣੁष੍ਵੇਵੋਨ੍ਨਤਾਨਿ ਚ । । ੬ ਕृਕਾਟਿਕਾ ਤਧਾ ਚਾਸ੍ਯਂ ਨਖਾ ਵਕ੍ਸ਼ੋऽਥ ਨਾਸਿਕਾ । ਕਕ੍ਸ਼ੇ ਚਾਪਿ ਮਹਾਬਾਹੋ षਡੇਤਾਨਿ ਵਿਦੁਰ੍ਬੁਧਾਃ । । ੭ ਲਿਙ੍ਗਂ ਪृष੍ਠਂ ਤਥਾ ਗ੍ਰੀਵਾ ਜਙ੍ਘਾ ਹ੍ਰਸ੍ਵਾਨਿ ਸੁਵ੍ਰਤ । ਨੇਤ੍ਰਾਨ੍ਤੇ ਹਸ੍ਤਪਾਦੌ ਤੁ ਤਾਲ੍ਵੋष੍ਠੌ ਚ ਸੁਰੋਤ੍ਤਮ । । ਜਿਹ੍ਵਾ ਰਕ੍ਤਾ ਨਖਾਸ਼੍ਚੈਵ ਸਪ੍ਤੈਤਾਨਿ ਮਹਾਮਤੇ । । ੮ ਤ੍ਵਚਃ ਕਰਰੁਹਾਃ ਕੇਸ਼ਾ ਦਸ਼ਨਾ ऋਭਵੋਤ੍ਤਮ । ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਾਣ੍ਯੇਤਾਨਿ ਚ ਗੁਹ ਪਞ੍ਚ ਚਾਪਿ ਵਿਦੁਰ੍ਬੁਧਾਃ । । ੯ ਨਾਸਿਕਾਲੋਚਨੇ ਬਾਹੂ ਸ੍ਤਨਯੋਰਨ੍ਤਰਂ ਹਨੁਃ । ਇਤਿ ਦੀਰ੍ਘਮਿਦਂ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਂ ਪਞ੍ਚਕਂ ਭੂਭੁਜਾਂ ਨृਪ । । 1.27.੧੦ ਕ੍ਸ਼ੁਤਂ ਰਾਜ੍ਞਾਂ ਸਕृਦ੍ਦ੍ਵਿਸ੍ਤ੍ਰਿਰ੍ਨਾਦਿਤਂ ਹ੍ਰਾਦਿਤਂ ਤਥਾ । ਦੀਰ੍ਘਾਯੁषਾਂ ਪ੍ਰਯੁਕ੍ਤਂ ਤੇ ਹਸਿਤਂ ਚ ਵਿਦੁਰ੍ਬੁਧਾਃ । । ੧੧ ਪਦ੍ਮਪਤ੍ਰਨਿਭੇ ਨੇਤ੍ਰੇ ਧਨਿਨਾਂ ਸ਼ਿਵਨਨ੍ਦਨ । ਭਾਰ੍ਗਵੀਮਾਪ੍ਨੁਯਾਤ੍ਸੋऽਪਿ ਰਕ੍ਤਾਨ੍ਤੇ ਯਸ੍ਯ ਲੋਚਨੇ । । ੧੨ ਮਧੁਪਿਙ੍ਗੈਰ੍ਮਹਾਤ੍ਮਾਨੋ ਨਰਾ ਜ੍ਞੇਯਾਃ ਸੁਰਾਧਿਪ । ਭੀਰਵੋ ਹਿ ਕृਸ਼ਾਕ੍ਸ਼ਾਸ੍ਤੁ ਚੌਰਾ ਮਣ੍ਡਲਚਕ੍ਰਕੈਃ । । ੧੩ ਹਯਃ ਕੇਕਰਨੇਤ੍ਰਾਸ੍ਤੁ ਗਮ੍ਭੀਰੈਰਰ੍ਥਸਮ੍ਪਦਃ । ਨੀਲੋਤ੍ਪਲਾਭੈਰ੍ਵੇਦਵਿਦੋ ਭृਸ਼ਂ ਕृष੍ਣੈਸ੍ਤਥਾਰ੍ਥਿਤਾ । । ਮਨ੍ਤ੍ਰਿਤ੍ਵਂ ਸ੍ਥੂਲਸੁਦृਸ਼ੋ ਵਦਨ੍ਤਿ ਭੁਵਿ ਤਦ੍ਵਿਦਃ । । ੧੪ ਸ਼੍ਯਾਮਾਕ੍ਸ਼ਾਃ ਸੁਭਗਾ ਜ੍ਞੇਯਾ ਦੀਨਾਕ੍ਸ਼ੈਭ੍ਰ ਦਰਿਦ੍ਰਤਾ । ਵਿਸ੍ਤੀਰ੍ਣੈਰ੍ਭੋਗਿਨੋ ਸ਼੍ਰੇਯਾ ਵਿਪੁਲੈਸ਼੍ਚ ਤਥਾ ਗੁਹ । । ੧੫ ਅਭ੍ਯੁਨ੍ਨਤਾਭਿਰ੍ਹ੍ਰਸ੍ਵਾਯੁਰ੍ਵਿਸ਼ਾਲਾਭਿਃ ਸੁਖੀ ਭਵੇਤ੍ । ਦਰਿਦ੍ਰੋ ਵਿषਮਾਭਿਸ੍ਤੁ ਤਤੋ ਜ੍ਞੇਯਃ ਸੁਰੋਤ੍ਤਮ । । ੧੬ ਭ੍ਰੁਵੋ ਬਾਲੇਨ੍ਦੁਸਦृਸ਼ਾ ਧਨਿਨਾਮਾਰ੍ਭਵੋਤ੍ਤਮ । ਦੀਰ੍ਘਾਭਿਰ੍ਨਿਰ੍ਧਨੋ ਜ੍ਞੇਯਃ ਸਂਸਕ੍ਤਾਭਿਸ੍ਤੁ ਸੁਵ੍ਰਤ । । ੧੭ ਕ੍ਸ਼ੀਣਾਭਿਰਰ੍ਥਹੀਨਾਃ ਸ੍ਯੁਰ੍ਨਰਾ ਜ੍ਞੇਯਾਃ ਸੁਰੋਤ੍ਤਮ । ਮਧ੍ਯੇ ਨਤਭ੍ਰੁਵੋ ਯੇ ਚ ਪਰਦਾਰਰਤਾਸ੍ਤੁ ਤੇ । । ੧੮ ਵਿਰਲੈਰੁਨ੍ਨਤੈਃ ਸ਼ਂਖੈਰ੍ਧਨ੍ਯਾਃ੧ ਸ੍ਯੁਰ੍ਨਾਤ੍ਰ ਸਂਸ਼ਯਃ । ਨਿਮ੍ਨੈਃ ਸ੍ਤੁਤ੍ਯਰ੍ਥਸਂਸਕ੍ਤਾ੨ ਉਨ੍ਨਤੈਸ਼੍ਚ ਜਨਾਧਿਪਾਃ । । ੧੯ ਵਿषਮਲਲਾਟਾ ਵਿਧਨਾਃ ਸਦਾ ਸ੍ਯੁਰ੍ਦੇਵਸਤ੍ਤਮ । ਆਚਾਰ੍ਯਾਃ ਸ਼ੁਕ੍ਤਿਸਦृਸ਼ੈਰ੍ਨਰਾਃ ਸ੍ਯੁਰ੍ਨਾਤ੍ਰ ਸਂਸ਼ਯਃ । । 1.27.੨੦ ਉਨ੍ਨਤਸ਼ਿਰੋਭਿਰਾਢ੍ਯਾ ਨਰਾ ਜ੍ਞੇਯਾਃ ਸਦਾ ਗੁਹ । ਵਧਬਨ੍ਧਭਾਗਿਨੋ ਵੀਰਾ ਨਰਾ ਨਿਨ੍ਨਲਲਾਟਿਨਃ । । ਭृਸ਼ਮੁਨ੍ਨਤੈਸ਼੍ਚ ਮੂਰ੍ਖਾਸ਼੍ਚ ਕृਪਣਾਸ਼੍ਚ ਤਥਾ ਨਤੈਃ । । ੨੧ ਸ਼ੁਭਾਵਹਂ ਮਨੁष੍ਯਾਣਾਂ ਵਦਨਂ ਸ੍ਯਾਦ੍ਯਥਾ ਸ਼ृਣੁ । ਅਦੀਨਮਾਨਨਂ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਂ ਸਸ੍ਮਿਤਂ ਚ ਵਿਸ਼ੇषਤਃ । । ੨੨ ਸਾਸ਼੍ਰੁਦੀਨਂ ਤਥਾ ਰੂਕ੍ਸ਼ਮਸ੍ਨਿਗ੍ਧਂ ਨਿਨ੍ਦਿਤਂ੪ ਗੁਹ । ਅਸਮ੍ਭਾਵ੍ਯਂ ਮੁਖਂ ਜ੍ਞੇਯਂ ਨਰਾਣਾਂ ਨਗਦਾਰਣ । । ੨੩ ਅਕਮ੍ਪਂ ਗੁਭਦਂ ਜ੍ਞੇਯਂ ਨਰਾਣਾਂ ਹਸਿਤਂ ਗੁਹ । ਨਿਮੀਲਿਤਾਕ੍ਸ਼ਂ ਪਾਪਸ੍ਯ ਹਸਿਤਂ ਚਾਰ੍ਭਵੋਤ੍ਤਮ । । ੨੪ ਆਮਣ੍ਡਲਂ ਸ਼ਿਰੋ ਯਸ੍ਯ ਸ ਗਵਾਢ੍ਯੋ ਨਰੋ ਭਵੇਤ੍ । ਛਤ੍ਰਾਕृਤਿ ਸ਼ਿਰੋ ਯਸ੍ਯ ਸ ਭਵੇਨ੍ਨृਪਤਿਰ੍ਨਰਃ । । ੨੫ ਚਿਪਿਟਾਕਾਰਿਤਸ਼ਿਰਾ ਹਨ੍ਯਾਦ੍ਵੈ ਪਿਤਰੌ ਨਰਃ । ਘਣ੍ਟਾਕृਤਿ ਸ਼ਿਰੋਧ੍ਵਾਨਮਸਕृਤ੍ਸੇਵਤੇ ਨਰਃ । । ਨਿਮ੍ਨਂ ਸ਼ਿਰੋਨਰ੍ਥਦਂ ਸ੍ਯਾਨ੍ਨਰਾਣਾਮਰ੍ਭਵੋਤ੍ਤਮ । । ੨੬ ਗੁਡੈਃ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧੈਸ੍ਤਥਾ ਕृष੍ਣੈਰਭਿਨ੍ਨਾਗ੍ਰੈਸ੍ਤਥੈਵ ਹਿ । ਕੇਸ਼ੈਰ੍ਨ ਚਾਤਿਬਹੁਲੈਰ੍ਮृਦੁਭਿਃ ਪਾਰ੍ਥਿਵੋ ਭਵੇਤ੍ । । ੨੭ ਬਹੁਲਾਃ ਕਪਿਲਾਃ ਸ੍ਥੂਲਾ ਵਿषਮਾਃ ਸ੍ਫੁਟਿਤਾਸ੍ਤਥਾ । ਪਰੁषਾ ਹ੍ਰਸ੍ਵਾਤਿਕੁਟਿਲਾ ਦਰਿਦ੍ਰਾਣਾਂ ਕਚਾਃ ਘਨਾਃ । । ੨੮ ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤਂ ਲਕ੍ਸ਼ਣਂ ਨॄਣਾਂ ਸ਼ੁਭਂ ਵਾਸ਼ੁਭਮੇਵ ਚ । ਯੋषਿਤਾਂ ਤਦਿਦਾਨੀਂ ਤੇ ਲਕ੍ਸ਼ਣਂ ਵਚ੍ਮਿ ਭੀਮਜ । । ੨੯ ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਭਵਿष੍ਯੇ ਮਹਾਪੁਰਾਣੇ ਸ਼ਤਾਰ੍ਦ੍ਧਸਾਹਸ੍ਰ੍ਯਾਂ ਸਂਹਿਤਾਯਾਂ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮੇ ਪਰ੍ਵਣਿ ਚਤੁਰ੍ਥੀਕਲ੍ਪੇ ਪੁਰੁषਲਕ੍ਸ਼ਣਵਰ੍ਣਨਂ ਨਾਮ ਸਪ੍ਤਵਿਂਸ਼ੋऽਧ੍ਯਾਯਃ
ਕਾਰਤਿਕੇ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ: ਮੈਨੂੰ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਸ਼ੁਭ ਲਕਸ਼ਣ ਦੱਸੋ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਸੁਣੋ, ਮੈਂ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਸ਼ੁਭ ਲਕਸ਼ਣ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਰਾਜਾ ਪਛਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਤਿੰਨ ਅੰਗ ਵੱਡੇ ਤੇ ਚੌੜੇ ਹੋਣ, ਛੇ ਉਭਰੇ ਹੋਣ, ਤੇ ਤਿੰਨ ਗੰਭੀਰ ਹੋਣ, ਚਾਰ ਛੋਟੇ, ਸੱਤ ਲਾਲ, ਪੰਜ ਲੰਮੇ ਤੇ ਪਤਲੇ ਹੋਣ, ਉਹ ਰਾਜਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਨਾਬੀ, ਜੋੜ, ਤੇ ਸੁਰ — ਇਹ ਤਿੰਨ ਗੰਭੀਰ; ਮੂੰਹ, ਮੱਥਾ, ਚੰਗੇ ਦੰਦ, ਤੇ ਛਾਤੀ — ਇਹ ਤਿੰਨ ਚੌੜੇ; ਇਹ ਅੰਗ ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਹੋਣ, ਉਹ ਰਾਜਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕ੍ਰਕਾਟਿਕਾ, ਮੂੰਹ, ਨਖ, ਛਾਤੀ, ਨੱਕ, ਤੇ ਬਾਂਹ — ਇਹ ਛੇ ਉਭਰੇ; ਲਿੰਗ, ਪਿੱਠ, ਗਰਦਨ, ਤੇ ਜੰਘਾ — ਇਹ ਛੋਟੇ; ਅੱਖਾਂ ਦੇ ਕੋਨੇ, ਹੱਥ-ਪੈਰ, ਤਾਲੂ, ਹੋਠ, ਜੀਭ, ਤੇ ਨਖ — ਇਹ ਸੱਤ ਲਾਲ। ਚਮੜੀ, ਹੱਥ-ਪੈਰ ਦੇ ਵਾਲ, ਕੇਸ਼, ਤੇ ਦੰਦ — ਇਹ ਪੰਜ ਪਤਲੇ; ਨੱਕ, ਅੱਖਾਂ, ਬਾਂਹ, ਛਾਤੀ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਤੇ ਜਬਾ — ਇਹ ਪੰਜ ਲੰਮੇ। ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਛੁੰਕ ਇੱਕ, ਦੋ ਜਾਂ ਤਿੰਨ ਵਾਰੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ; ਲੰਮੀ ਉਮਰ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਛੁੰਕ ਵਧੀਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਹਾਸਾ ਵੀ ਚੰਗਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪੱਤ-ਆਕਾਰ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲਾ ਧਨ-ਪਤੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਲਾਲ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲਾ ਭਾਰਗਵ ਭਾਗ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਮਧੁ-ਪਿੰਗਲ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲਾ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਕ੍ਰਿਸ਼ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲਾ ਡਰਪੋਕ ਤੇ ਚੋਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਘੋੜਾ-ਅੱਖਾਂ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਗੰਭੀਰ ਤੇ ਧਨ-ਸੰਪਦਾ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਨੀਲ-ਕਮਲ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲਾ ਵੈਦਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਕਾਲੀ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਿਆਮ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲਾ ਸੁਭਾਗੀ; ਦਿਨ-ਅੱਖਾਂ ਵਾਲਾ ਗਰੀਬ; ਚੌੜੀ ਤੇ ਵੱਡੀ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲਾ ਭੋਗੀ ਤੇ ਚੰਗਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਭਰੀ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲਾ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਵਾਲਾ; ਵੱਡੀ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲਾ ਸੁਖੀ; ਵਿਅੰਗੀ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲਾ ਗਰੀਬ। ਚੰਦ-ਆਕਾਰ ਭ੍ਰੂ ਵਾਲਾ ਧਨ-ਪਤੀ; ਲੰਮੀ ਭ੍ਰੂ ਵਾਲਾ ਨਿਰਧਨ; ਮਿਲੀ ਹੋਈ ਭ੍ਰੂ ਵਾਲਾ ਸੁਭਾਗੀ; ਕਮਜ਼ੋਰ ਭ੍ਰੂ ਵਾਲਾ ਨਿਰਧਨ; ਮੱਧ ਵਿਚ ਝੁਕੀ ਭ੍ਰੂ ਵਾਲਾ ਪਰ-ਇਸਤਰੀ ਪ੍ਰੀਤ। ਵਿਰਲੇ, ਉਭਰੇ, ਤੇ ਸ਼ੰਖ-ਆਕਾਰ ਭ੍ਰੂ ਵਾਲਾ ਧਨ-ਭਾਗੀ; ਨਿਮਣੀ ਭ੍ਰੂ ਵਾਲਾ ਸਤਕਾਰ-ਭਾਗੀ; ਉਭਰੀ ਭ੍ਰੂ ਵਾਲਾ ਰਾਜਾ। ਵਿਕ੍ਰਿਤ ਮੱਥਾ ਵਾਲਾ ਨਿਰਧਨ; ਸ਼ੁਕਤੀ-ਆਕਾਰ ਮੱਥਾ ਵਾਲਾ ਆਚਾਰਯ; ਉਭਰੇ ਸਿਰ ਵਾਲਾ ਧਨ-ਪਤੀ; ਨਿਮਣੀ ਮੱਥਾ ਵਾਲਾ ਵਧ-ਬੰਧ ਭਾਗੀ; ਬਹੁਤ ਉਭਰੇ ਸਿਰ ਵਾਲਾ ਮੂਰਖ ਤੇ ਗਰੀਬ। ਚੰਗਾ ਮੂੰਹ, ਜਿਵੇਂ — ਨਰਮ, ਹੱਸਦਾ, ਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼; ਰੁੱਖਾ, ਅਸਨਿਗਧ, ਤੇ ਨਿੰਦਾ-ਯੋਗ ਮੂੰਹ ਚੰਗਾ ਨਹੀਂ। ਅਕੰਪ, ਗੁਭਦ ਹਾਸਾ ਚੰਗਾ; ਨਿਮੀਲਤ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਹੱਸਣ ਵਾਲਾ ਪਾਪੀ। ਮੰਡਲ-ਆਕਾਰ ਸਿਰ ਵਾਲਾ ਧਨ-ਪਤੀ; ਛਤਰੀ-ਆਕਾਰ ਸਿਰ ਵਾਲਾ ਰਾਜਾ; ਚਿਪੇ ਸਿਰ ਵਾਲਾ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਘੰਟੀ-ਆਕਾਰ ਸਿਰ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਸਿਰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਨਿਵਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਨਿਮਣੀ ਸਿਰ ਵਾਲਾ ਗਰੀਬ। ਚਮਕਦੇ, ਕਾਲੇ, ਤੇ ਇਕ-ਅੱਗ ਵਾਲੇ ਕੇਸ਼, ਨਾ ਬਹੁਤ, ਨਾ ਘੱਟ, ਨਰਮ — ਰਾਜਾ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਬਹੁਤ, ਕਪਿਲ, ਮੋਟੇ, ਵਿਅੰਗੀ, ਫੱਟੇ, ਰੁੱਖੇ, ਛੋਟੇ, ਤੇ ਵੱਡੇ ਕੇਸ਼ — ਗਰੀਬਾਂ ਦੇ; ਘਣੇ। ਇਹ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਸ਼ੁਭ ਤੇ ਅਸ਼ੁਭ ਲਕਸ਼ਣ ਹਨ; ਹੁਣ ਮੈਂ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਲਕਸ਼ਣ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ।
ਸ੍ਤ੍ਰੀਲਕ੍ਸ਼ਣਵਰ੍ਣਨਮ੍ ਬ੍ਰਹ੍ਮੋਵਾਚ ਸ਼ृਣ੍ਵਿਦਾਨੀਂ ਮਹਾਬਾਹੋ ਸ੍ਤ੍ਰੀਲਕ੍ਸ਼ਣਮਨੁਤ੍ਤਮਮ੍ । ਯਨ੍ਮਯੋਕ੍ਤਂ ਪੁਰਾ ਵੀਰ ਨਾਰਦਸ੍ਯ ਮਹਾਤ੍ਮਨਃ । । ੧ ਤਤ੍ਤ੍ਵਂ ਵਿਜ੍ਞਾਯਤੇ ਯੇਨ ਸ਼ੁਭਾਸ਼ੁਭਮਵਸ੍ਥਿਤਮ੍ । ਨਿਨ੍ਦਿਤਂ ਚ ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਤਂ ਚ ਸ੍ਤ੍ਰੀਣਾਂ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਲਕ੍ਸ਼ਣਮ੍ । । ੨ ਮਾਤਰਂ ਪਿਤਰਂ ਚੈਵ ਭ੍ਰਾਤਰਂ ਮਾਤੁਲਂ ਤਥਾ । ਦ੍ਵੌ ਤੁ ਬਿਮ੍ਬੌ ਪਰੀਕ੍ਸ਼ੇਤ ਸਮੁਦ੍ਰਸ੍ਯ ਵਚੋ ਯਥਾ । । ੩ ਮੁਹੂਰ੍ਤੇ ਤਿਥਿਸਮ੍ਪਨ੍ਨੇ ਨਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰੇ ਚਾਭਿਪੂਜਿਤੇ । ਦ੍ਵਿਜੈਸ੍ਤੁ ਸਹ ਵਾਗਮ੍ਯ ਕਨ੍ਯਾਂ ਵੀਕ੍ਸ਼ੇਤ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਵਿਤ੍ । । ੪ ਹਸ੍ਤੌ ਪਾਦੌ ਪਰੀਕ੍ਸ਼ੇਤ ਅਙ੍ਗੁਲੀਰ੍ਨਖਮੇਵ ਚ । ੧ਪਾਣਿਮੇਵ ਚ ਜਙ੍ਘੇ ਚ ਕਟਿਨਾਸੋਰੁ ਏਵ ਚ । । ੫ ਜਘਨੋਦਰਪृष੍ਠਂ ਚ ਸ੍ਤਨੌ ਕਰ੍ਣੌ ਭੁਜੌ ਤਥਾ । ਜਿਹ੍ਵਾਂ ਚੋष੍ਠੌ ਚ ਦਨ੍ਤਾਸ਼੍ਚ ਕਪੋਲਂ ਗਲਕਂ ਤਥਾ । । ੬ ਚਕ੍ਸ਼ੁਰ੍ਨਾਸਾ ਲਲਾਟਂ ਚ ਸ਼ਿਰਃ ਕੇਸ਼ਾਂਸ੍ਤਥੈਵ ਚ । ਰੋਮਰਾਜਿਂ੧ ਸ੍ਵਰਂ ਵਰ੍ਣਮਾਵਰ੍ਤਾਨਿ ਤੁ ਵਾ ਪੁਨਃ । । ੭ ਯਸ੍ਯਾਸ੍ਤੁ ਰੇਖਾਗ੍ਰੀਵਾਯਾਂ ਯਾ੨ ਚ ਰਕ੍ਤਾਨ੍ਤਲੋਚਨਾ । ਯਸ੍ਯ ਸਾ ਗृਹਮਾਗਚ੍ਛੇਤ੍ਤਦ੍ਗृਹਂ ਸੁਖਮੇਧਤੇ । । ੮ ਲਲਾਟੇ ਦृਸ਼੍ਯਤੇ ਯਸ੍ਯਾਸ੍ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲਂ ਦੇਵਨਿਰ੍ਮਿਤਮ੍ । ਬਹੂਨਾਂ ਸ੍ਤ੍ਰੀਸਹਸ੍ਰਾਣਾਂ ਸ੍ਵਾਮਿਨੀਂ ਤਾਂ ਵਿਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ੇਤ੍ । । ੯ ਰਾਜਹਂਸਗਤਿਰ੍ਯਸ੍ਯਾ ਮृਗਾਕ੍ਸ਼ੀ ਮृਗਵਰ੍ਣਿਕਾ । ਸਮਸ਼ੁਕ੍ਲਾਗ੍ਰਦਨ੍ਤਾ ਚ ਕਨ੍ਯਾਂ ਤਾਮੁਤ੍ਤਮਾਂ ਵਿਦੁਃ । । 1.28.੧੦ ਮਣ੍ਡੂਕਕੁਕ੍ਸ਼ੀ ਯਾ ਕਨ੍ਯਾ ਨ੍ਯਗ੍ਰੋਧਪਰਿਮਣ੍ਡਲਾ । ਏਕਂ ਜਨਯਤੇ ਪੁਤ੍ਰਂ ਸੋऽਪਿ ਰਾਜਾ ਭਵਿष੍ਯਤਿ । । ੧੧ ਹਂਸਸ੍ਵਰਾ ਮृਦੁਵਚਾ ਯਾ ਕਨ੍ਯਾ ਮਧੁਪਿਙ੍ਗਲਾ । ਅष੍ਟੌ ਜਨਯਤੇ ਪੁਤ੍ਰਾਨ੍ਧਨਧਾਨ੍ਯਵਿਵਰ੍ਧਿਨੀ । । ੧੨ ਆਯਤੌ ਸ਼੍ਰਵਣੌ ਯਸ੍ਯਾਃ ਸੁਰੂਪਾ ਚਾਪਿ ਨਾਸਿਕਾ । ਭ੍ਰੁਵੌ ਚੇਨ੍ਦ੍ਰਾਯੁਧਾਕਾਰੌ ਸਾਤ੍ਯਨ੍ਤਂ ਸੁਖਭਾਗਿਨੀ । । ੧੩ ਤਨ੍ਵੀ ਸ਼੍ਯਾਮਾ ਤਥਾ ਕृष੍ਣਾ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਾਙ੍ਗੀ ਮृਦੁਭਾषਿਣੀ । ਸ਼ਙ੍ਖਕੁਨ੍ਦੇਨ੍ਦੁਦਸ਼ਨਾ ਭਵੇਦੈਸ਼੍ਵਰ੍ਯਭਾਗਿਨੀ । । ੧੪ ਵਿਸ੍ਤੀਰ੍ਣਂ ਜਘਨਂ ਯਸ੍ਯਾ ਵੇਦਿਮਧ੍ਯਾ ਤੁ ਯਾ ਭਵੇਤ੍ । ਆਯਤੇ ਵਿਪੁਲੇ ਨੇਤ੍ਰੇ ਰਾਜਪਤ੍ਨੀ ਤੁ ਸਾ ਭਵੇਤ੍ । । ੧੫ ਯਸ੍ਯਾਃ ਪਯੋਧਰੇ ਵਾਮੇ ਹਸ੍ਤੇਕਰ੍ਣੇ ਗਲੇऽਪਿ ਵਾ । ਮਸ਼ਕਂ ਤਿਲਕਂ ਵਾਪਿ ਸਾ ਪੂਰ੍ਵਂ ਜਨਯੇਤ੍ਸੁਤਮ੍ । । ੧੬ ਗੂਢਗੁਲ੍ਫਾਙ੍ਗੁਲਿਸ਼ਿਰਾ ਅਲ੍ਪਪਾਰ੍ष੍ਣਿਃ ਸੁਮਧ੍ਯਮਾ । ਰਕ੍ਤਾਕ੍ਸ਼ੀ ਰਕ੍ਤਚਰਣਾ ਸਾਤ੍ਯਨ੍ਤਂ ਸੁਖਭਾਗਿਨੀ । । ੧੭ ਕੂਰ੍ਮਪृष੍ਠਾਯਤਨਖੌ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਭਾਵਵਿਵਰ੍ਜਿਤੌ । ਵਕ੍ਰਾਙ੍ਗੁਲਿਤਲੌ ਪਾਦੌ ਕਨ੍ਯਾਂ ਤਾਂ ਪਰਿਵਰ੍ਜਯੇਤ੍ । । ੧੮ ਯੇਨ ਕੇਨਚਿਦਂਸ਼ੇਨ ਮਾਂਸਂ ਯਸ੍ਯਾ ਵਿਵਰ੍ਧਤੇ । ਰਾਸਭੀਂ ਤਾਦृਸ਼ੀਂ ਵਿਦ੍ਯਾਨ੍ਨ ਸਾ ਕਲ੍ਯਾਣਮਰ੍ਹਤਿ । । ੧੯ ਪਾਦੇ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ਿਨੀ ਯਸ੍ਯਾ ਅਙ੍ਗੁष੍ਠਂ ਸਮਤਿਕ੍ਰਮੇਤ੍ । ਦੁਃਸ਼ੀਲਾ ਦੁਰ੍ਭਗਾ ਜ੍ਞੇਯਾ ਕਨ੍ਯਾਂ ਤਾਂ ਪਰਿਵਰ੍ਜਯੇਤ੍ । । 1.28.੨੦ ਪਾਦੇ ਮਧ੍ਯਮਿਕਾ ਯਸ੍ਯਾਃ ਕ੍ਸ਼ਿਤਿਂ ਨ ਸ੍ਪृਸ਼ਤੇ ਯਦਿ । ਰਮਤੇ ਸਾ ਨ ਕੌਮਾਰੇ ਸ੍ਵਚ੍ਛਨ੍ਦਾ੧ ਕਾਮਚਾਰਿਣੀ । । ੨੧ ਪਾਦੇ ਅਨਾਮਿਕਾ ਯਸ੍ਯਾਃ ਕ੍ਸ਼ਿਤਿਂ ਨ ਸ੍ਪृਸ਼ਤੇ ਯਦਿ । ਦ੍ਵਿਤੀਯਂ ਪੁਰੁषਂ ਹਤ੍ਵਾ ਤृਤੀਯੇ ਸਾ ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਿਤਾ । । ੨੨ ਪਾਦੇ ਕਨਿष੍ਠਾ ਯਸ੍ਯਾਸ੍ਤੁ ਕ੍ਸ਼ਿਤਿਂ ਨ ਸ੍ਪृਸ਼ਤੇ ਯਦਿ । ਦ੍ਵਿਤੀਯਂ ਪੁਰੁषਂ ਹਤ੍ਵਾ ਤृਤੀਯੇ ਸਾ ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਿਤਾ । । ੨੩ ਨ ਦੇਵਿਕਾ ਨ ਧਨਿਕਾ ਨ ਧਾਨ੍ਯਪ੍ਰਤਿਨਾਮਿਕਾ । ਗੁਲ੍ਮਵृਕ੍ਸ਼ਸਨਾਮ੍ਨੀ ਚ ਕਨ੍ਯਾਂ ਤਾਂ ਪਰਿਵਰ੍ਜਯੇਤ੍ । । ੨੪ ਇਨ੍ਦ੍ਰਚਨ੍ਦ੍ਰਾਦਿਪੁਰੁषਸਨਾਮ੍ਨੀ ਚ ਯਦਾ ਭਵੇਤ੍ । ਨੈਤਾਃ ਪਤਿषੁ ਰਜ੍ਯਨ੍ਤੇ ਯਾਸ਼੍ਚ ਨਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਨਾਮਿਕਾਃ । । ੨੫ ਆਵਰ੍ਤਃ ਪृष੍ਠਤੋ ਯਸ੍ਯਾ ਨਾਭਿਂ ਸਮਨੁਵਿਨ੍ਦਤਿ । ਤਦਪਤ੍ਯਂ ਭਵੇਦ੍ ਧ੍ਰਸ੍ਵਂ ਹ੍ਰਸ੍ਵਾਯੁਸ਼੍ਚ ਵਿਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ੇਤ੍ । । ੨੬ ਪृष੍ਠਾਵਰ੍ਤਾ ਪਤਿਂ ਹਨ੍ਤਿ ਨਾਭ੍ਯਾਵਰ੍ਤਾ ਪਤਿਵ੍ਰਤਾ । ਕਟ੍ਯਾਵਰ੍ਤਾ ਤੁ ਸ੍ਵਚ੍ਛਨ੍ਦਾ ਨ ਕਦਾਚਿਦ੍ਵਿਰਜ੍ਯਤੇ । । ੨੭ ਯਸ੍ਯਾਸ੍ਤੁ ਹਸਮਾਨਾਯਾ ਗਣ੍ਡੇ ਜਾਯੇਤ੍ ਕੂਪਕਮ੍ । ਰਮਤੇ ਸਾ ਨ ਕੌਮਾਰੇ ਸ੍ਵਚ੍ਛਨ੍ਦਾ ਕਾਰ੍ਯਕਾਰਿਣੀ । । ੨੮ ਯਸ੍ਯਾਸ੍ਤੁ ਗਚ੍ਛਮਾਨਾਯਾष੍ਟਿਟ੍ਟੀਕਾਯਤਿ ਜਙ੍ਘਿਕਾ । ਪੁਤ੍ਰਂ ਵ੍ਯਵਸ੍ਯੇਤ੍ਸਾ ਕਰ੍ਤੁਂ ਪਤਿਤ੍ਵੇ ਨਾਤ੍ਰ ਸਂਸ਼ਯਃ । । ੨੯ ਸ੍ਥੂਲਪਾਦਾ ਚ ਯਾ ਕਨ੍ਯਾ ਸਰ੍ਵਾਂਗੇषੁ ਚ ਲੋਮਸ਼ਾ । ਸ੍ਥੂਲਹਸ੍ਤਾ ਚ ਯਾ ਸ੍ਯਾਦ੍ਵੈ ਦਾਸੀਂ ਤਾਂ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ੇਦ੍ਬੁਧਃ । । 1.28.੩੦ ਯਸ੍ਯਾਸ਼੍ਚੋਤ੍ਕਟਕੌ੨ ਪਾਦੌ ਮੁਖਂ ਚ ਵਿਕृਤਂ ਭਵੇਤ੍ । ਉਤ੍ਤਰੋष੍ਠੇ ਚ ਰੋਮਾਣਿ ਸਾ ਕ੍ਸ਼ਿਪ੍ਰਂ ਭਕ੍ਸ਼ਯੇਤ੍ਪਤਿਮ੍ । । ੩੧ ਤ੍ਰੀਣਿ ਯਸ੍ਯਾਃ ਪ੍ਰਲਮ੍ਬਨ੍ਤੇ ਲਲਾਟਮੁਦਰਂ ਸ੍ਫਿਚੌ । ਤ੍ਰੀਣਿ ਭਕ੍ਸ਼ਯਤੇ ਸਾ ਤੁ ਦੇਵਰਂ ਸ਼੍ਵਸੁਰਂ ਪਤਿਮ੍ । । ੩੨ ਸਮੁਦ੍ਭੂषਿਤਚਾਰਿਤ੍ਰਾ ਗੁਰੁਭਕ੍ਤਾ ਪਤਿਵ੍ਰਤਾ । ਦੇਵਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਭਕ੍ਤਾ ਚ ਮਾਨੁषੀਂ ਤਾਂ ਵਿਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ੇਤ੍ ।।੩ ੩ ਨਿਤ੍ਯਂ ਸ੍ਨਾਤਾ ਸੁਗਨ੍ਧਾ ਚ ਨਿਤ੍ਯਂ ਚ ਪ੍ਰਿਯਵਾਦਿਨੀ । ਅਲ੍ਪਾਸ਼ਿਨ੍ਯਲ੍ਪਰੋषਾ ਚ ਦੇਵਤਾਂ ਤਾਂ ਵਿਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ੇਤ੍ ।। ੩੪ ਪ੍ਰਚ੍ਛਨ੍ਨਂ ਕੁਰੁਤੇ ਪਾਪਮਪਵਾਦਂ ਚ ਰਕ੍ਸ਼ਤਿ । ਹਦਯਂ ਸ੍ਯਾਚ੍ਚ ਦੁਰ੍ਗ੍ਰਾਹ੍ਯਂ ਮਾਰ੍ਜਾਰੀ ਤਾਂ ਵਿਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ੇਤ੍ ।।੩੫ ਹਸਤੇ ਕ੍ਰੀਡਤੇ ਚੈਵ ਕ੍ਰੁਦ੍ਧਾ ਚੈਵ ਪ੍ਰਸੀਦਤਿ । ਨੀਚੇषੁ ਰਮਤੇ ਨਿਤ੍ਯਂ ਰਾਸਭੀ ਤਾਂ ਵਿਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ੇਤ੍ ।। ੩੬ ਪ੍ਰਤਿਕੂਲਕਰੀ ਨਿਤ੍ਯਂ ਬਨ੍ਧੂਨਾਂ ਭਰ੍ਤੁਰੇਵ ਚ । ਸ੍ਵਚ੍ਛਨ੍ਦੇ ਲਲਿਤਾਂ ਚੈਵ ਆਸੁਰੀਂ ਤਾਂ ਵਿਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ੇਤ੍ ।।੩੭ ੧ਬਹ੍ਵਾਸ਼ੀ ਬਹੁਵਾਕ੍ਯਾ ਚ ਨਿਤ੍ਯਂ ਚਾਪ੍ਰਿਯਵਾਦਿਨੀ । ਹਿਨਸ੍ਤਿ ਸ੍ਵਪਤਿਂ ਯਾ ਤੁ ਰਾਕ੍ਸ਼ਸੀਂ ਤਾਂ ਵਿਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ੇਤ੍ ।। ੩੮ ਸ਼ੌਚਾਚਾਰਪਰਿਭ੍ਰष੍ਟਾ ਰੂਪਭ੍ਰष੍ਟਾ ਭਯਙ੍ਕਰਾ । ਪ੍ਰਸ੍ਵੇਦਮਲਪਙ੍ਕਾ ਚ ਪਿਸ਼ਾਚੀਂ ਤਾਂ ਵਿਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ੇਤ੍ ।।੩੯ ਨਿਤ੍ਯਂ ਸ੍ਨਾਤਾਂ ਸੁਗਨ੍ਧਾਂ ਚ ਮਾਂਸਮਦ੍ਯਪ੍ਰਿਯਾਦਿਨੀਮ੍ । ਵृਕ੍ਸ਼ੋਦ੍ਯਾਨਪ੍ਰਸਕ੍ਤਾ ਚ ਗਾਨ੍ਧਰ੍ਵੀਂ ਤਾਂ ਵਿਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ੇਤ੍ ।।1.28.੪੦ ਚਪਲਾ ਚਞ੍ਚਲਾ ਚੈਵ ਨਿਤ੍ਯਂ ਪਸ਼੍ਯੇਦ੍ਦਿਸ਼ਸ੍ਤਥਾ । ਚਲਸ੍ਵਭਾਵਾ ਲੁਬ੍ਧਾ ਚ ਵਾਨਰੀਂ ਤਾਂ ਵਿਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ੇਤ੍ ।।੪ ੧ ਚਨ੍ਦ੍ਰਾਨਨਾਂ ਸ਼ੁਭਾਙ੍ਗੀਂ ਤੁ ਮਤ੍ਤਵਾਰਣਗਾਮਿਨੀਮ੍ । ਆਰਕ੍ਤਨਖਹਸ੍ਤਾਂ ਤੁ ਵਿਦ੍ਯਾਦ੍ਵਿਦ੍ਯਾਧਰੀਂ ਬੁਧਃ ।।੪੨ ਵੀਣਾਵਾਦਿਤ੍ਰਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਵਂਸ਼ਗੀਤਰਵੇਣ ਚ । ਪੁष੍ਪਧੂਪਪ੍ਰਸਕ੍ਤਾਂ ਚ ਗਾਨ੍ਧਰ੍ਵੀਂ ਤਾਂ ਵਿਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ੇਤ੍ ।।੪੩ ਸੁਮਨ੍ਤੁਰੁਵਾਚ ਇਤ੍ਯੇਵਮੁਕ੍ਤ੍ਵਾ ਸ ਮਹਾਨੁਭਾਵੋ ਜਗਾਮ ਵੇਧਾ ਨਿਜਮਨ੍ਦਿਰਂ ਵੈ । ਸ੍ਤ੍ਰੀਣਾਂ ਤਥਾ ਪੁਂਸ੍ਤ੍ਵਵਤਾਂ ਚ ਵੀਰ ਯਲ੍ਲਕ੍ਸ਼ਣਂ ਪਾਰ੍ਥਿਵ ਲੋਕਪੂਜ੍ਯਮ੍ । । ੪੪ ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਭਵਿष੍ਯੇ ਮਹਾਪੁਰਾਣੇ ਸ਼ਤਾਰ੍ਦ੍ਧਸਾਹਸ੍ਰ੍ਯਾਂ ਸਂਹਿਤਾਯਾਂ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮੇ ਪਰ੍ਵਣਿ ਚਤੁਰ੍ਥੀ ਕਲ੍ਪੇ ਸ੍ਤ੍ਰੀਲਕ੍ਸ਼ਣਵਰ੍ਣਨਂ ਨਾਮਾष੍ਟਾਵਿਂਸ਼ੋऽਧ੍ਯਾਯਃ
ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੁਣ ਸੁਣੋ, ਮਹਾਬਾਹੂ, ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਲਕਸ਼ਣ, ਜੋ ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਨਾਰਦ ਨੂੰ ਦੱਸੇ ਸਨ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਔਰਤਾਂ ਦਾ ਸ਼ੁਭ ਤੇ ਅਸ਼ੁਭ, ਨਿੰਦਾ ਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਲਕਸ਼ਣ ਮੈਂ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ। ਮਾਤਾ, ਪਿਤਾ, ਭਰਾ, ਮਾਮਾ — ਦੋ ਬਿੰਬਾਂ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰੋ, ਜਿਵੇਂ ਸਮੁਦਰ-ਵਿਦਿਆ ਦੱਸਦੀ ਹੈ। ਮੁਹੂਰਤ, ਤਿਥੀ, ਤੇ ਨਕਸ਼ਤਰ ਚੰਗਾ ਹੋਵੇ, ਦਵਿਜਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਵਿਦਵਾਨ ਵਿਅਕਤੀ ਕਨਿਆ ਨੂੰ ਵੇਖੇ। ਹੱਥ, ਪੈਰ, ਉਂਗਲਾਂ, ਨਖ, ਪਾਣੀ, ਜੰਘਾ, ਕਟ, ਨੱਸ, ਪਿਠ, ਪਿੱਠ, ਛਾਤੀ, ਕੰਨ, ਬਾਂਹ, ਜੀਭ, ਹੋਠ, ਦੰਦ, ਗੱਲ, ਗਲ, ਅੱਖ, ਨੱਕ, ਮੱਥਾ, ਸਿਰ, ਕੇਸ਼, ਰੋਮ-ਰਾਜੀ, ਸੁਰ, ਰੰਗ, ਤੇ ਘੁੰਮਣ — ਇਹ ਸਭ ਜਾਂਚੋ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਰਦਨ ਤੇ ਲਕੀਰ ਹੋਵੇ, ਤੇ ਅੱਖਾਂ ਲਾਲ ਹੋਣ, ਉਹ ਘਰ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਘਰ ਵਿਚ ਸੁਖ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਮੱਥੇ ਤੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਮਾਲਕਣ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਰਾਜ-ਹੰਸ ਚਾਲ, ਮ੍ਰਿਗ-ਅੱਖ, ਮ੍ਰਿਗ-ਰੰਗ, ਚਿੱਟੇ ਤੇ ਸਿੱਧੇ ਦੰਦ — ਉਹ ਕਨਿਆ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਮੰਡੂਕ-ਉਦਰ, ਨਯਗ੍ਰੋਧ-ਆਕਾਰ — ਉਹ ਇਕ ਪੁੱਤਰ ਜਣਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਰਾਜਾ ਬਣੇਗਾ। ਹੰਸ-ਸੁਰ, ਨਰਮ ਬੋਲ, ਮਧੁ-ਪਿੰਗਲ — ਉਹ ਕਨਿਆ ਅੱਠ ਪੁੱਤਰ ਜਣਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਧਨ-ਧਾਨ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਲੰਮੇ ਕੰਨ, ਸੁੰਦਰ ਨੱਕ, ਚੰਦ-ਆਕਾਰ ਭ੍ਰੂ — ਉਹ ਕਨਿਆ ਵੱਡਾ ਸੁਖ ਪਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਪਤਲੀ, ਸ਼ਿਆਮ, ਕਾਲੀ, ਨਰਮ-ਅੰਗ, ਨਰਮ ਬੋਲ, ਸ਼ੰਖ, ਕੁੰਦ, ਤੇ ਚੰਦ-ਦੰਦ — ਉਹ ਐਸ਼ਵਰਿਆ ਵਾਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਚੌੜਾ ਜਘਣ, ਵੇਦੀ-ਮੱਧ, ਲੰਮੀ ਤੇ ਚੌੜੀ ਅੱਖ — ਉਹ ਰਾਜ-ਪਤਨੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਵੱਧੇ ਛਾਤੀ, ਵੱਧੇ ਹੱਥ, ਕੰਨ, ਗਲ, ਜਾਂ ਮਾਸਕ — ਉਹ ਪਹਿਲਾ ਪੁੱਤਰ ਜਣਦੀ ਹੈ। ਢੱਕੇ ਗੁਲਫ, ਉਂਗਲ-ਸ਼ਿਰਾ, ਛੋਟਾ ਪੜ੍ਹਾ, ਸੁੰਦਰ ਮੱਧ — ਲਾਲ ਅੱਖ, ਲਾਲ ਪੈਰ — ਉਹ ਵੱਡਾ ਸੁਖ ਪਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਕੂਰਮਾ-ਪਿੱਠ, ਲੰਮੇ ਨਖ, ਨਰਮ-ਭਾਵ ਤੋਂ ਵੰਜਿਤ, ਵਕਰਾ ਉਂਗਲ-ਤਲ, ਪੈਰ — ਉਹ ਕਨਿਆ ਛੱਡੋ। ਕਿਸੇ ਵੀ ਅੰਗ ਨਾਲ ਮਾਸ ਵਧੇ — ਉਹ ਰਾਸਭੀ ਸਮਝੋ, ਉਹ ਸ਼ੁਭ ਨਹੀਂ। ਪੈਰ ਦੀ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ੀ ਉਂਗਲ ਵੱਡੀ ਹੋਵੇ — ਉਹ ਕਨਿਆ ਦੁਸ਼ੀਲ ਤੇ ਅਭਾਗੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਛੱਡੋ। ਪੈਰ ਦੀ ਮੱਧ ਉਂਗਲ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਨਾ ਛੁਏ — ਉਹ ਕਨਿਆ ਨੌਜਵਾਨੀ ਵਿਚ ਆਜ਼ਾਦ ਤੇ ਕਾਮਚਾਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪੈਰ ਦੀ ਅਨਾਮਿਕਾ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਨਾ ਛੁਏ — ਦੂਜੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ, ਤੀਜੇ ਨਾਲ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਪੈਰ ਦੀ ਕਨਿਸ਼ਠਾ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਨਾ ਛੁਏ — ਦੂਜੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ, ਤੀਜੇ ਨਾਲ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਦੇਵੀ, ਧਨ-ਪਤੀ, ਧਾਨ-ਪਤੀ, ਗੁਲਮ-ਵ੍ਰਿਕਸ਼-ਨਾਮ ਵਾਲੀ ਕਨਿਆ — ਉਹ ਛੱਡੋ। ਇੰਦ੍ਰ-ਚੰਦਰ ਆਦਿ-ਪੁਰਖ-ਨਾਮ ਵਾਲੀ, ਜਾਂ ਨਕਸ਼ਤਰ-ਨਾਮ ਵਾਲੀ — ਉਹ ਪਤੀ ਵਿਚ ਰੁਚੀ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦੀ। ਪਿੱਠ ਦੀ ਘੁੰਮਣ ਨਾਬੀ ਨੂੰ ਮਿਲੇ — ਉਹ ਦੇਖੋ, ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਛੋਟਾ ਤੇ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਿੱਠ-ਘੁੰਮਣ ਵਾਲੀ ਪਤੀ ਨੂੰ ਮਾਰਦੀ ਹੈ; ਨਾਬੀ-ਘੁੰਮਣ ਵਾਲੀ ਪਤਿਵ੍ਰਤਾ; ਕਟ-ਘੁੰਮਣ ਵਾਲੀ ਆਜ਼ਾਦ ਤੇ ਕਦੇ ਵੀ ਰੁਚੀ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦੀ। ਹੱਸਣ ਸਮੇਂ ਗੱਲ ਤੇ ਖੱਡਾ ਆਵੇ — ਉਹ ਨੌਜਵਾਨੀ ਵਿਚ ਆਜ਼ਾਦ ਤੇ ਕਾਮਕਾਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਚਲਣ ਸਮੇਂ ਜੰਘ ਤੇ ਠਿੱਠੀ ਆਵੇ — ਉਹ ਪੁੱਤਰ ਜਣਦੀ ਹੈ, ਪਤੀ ਵਿਚ ਨਿਸ਼ਚਿਤ। ਮੋਟੇ ਪੈਰ, ਸਾਰੇ ਅੰਗਾਂ ਤੇ ਰੋਮ, ਮੋਟੇ ਹੱਥ — ਉਹ ਦਾਸੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉੱਚੇ ਪੈਰ, ਵਿਅੰਗੀ ਮੂੰਹ, ਉੱਤਰੀ ਹੋਠ ਤੇ ਰੋਮ — ਉਹ ਪਤੀ ਨੂੰ ਜਲਦੀ ਖਾ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਤਿੰਨ ਅੰਗ — ਮੱਥਾ, ਉਦਰ, ਤੇ ਜਘਣ — ਵੱਡੇ ਹੋਣ, ਉਹ ਪਤੀ, ਦੇਵਰ, ਤੇ ਸ਼ਵਸਰ ਨੂੰ ਖਾ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਚੰਗਾ ਚਰਿਤਰ, ਗੁਰੂ-ਭਗਤੀ, ਪਤਿਵ੍ਰਤਾ, ਦੇਵ-ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਭਗਤੀ — ਉਹ ਮਨੁੱਖੀ ਸਮਝੋ। ਹਮੇਸ਼ਾ ਨ੍ਹਾਈ ਹੋਈ, ਸੁਗੰਧੀ, ਪ੍ਰੀਤ-ਬੋਲ, ਘੱਟ ਖਾਣੀ, ਘੱਟ ਗੁੱਸੇ ਵਾਲੀ — ਉਹ ਦੇਵੀ ਸਮਝੋ। ਛੁਪ ਕੇ ਪਾਪ ਕਰਦੀ, ਨਿੰਦਾ ਕਰਦੀ, ਦਿਲ ਪਕੜਨਾ ਔਖਾ — ਉਹ ਬਿੱਲੀ ਸਮਝੋ। ਹੱਸਦੀ, ਖੇਡਦੀ, ਗੁੱਸੇ ਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ, ਨੀਚਾਂ ਵਿਚ ਰੁਚੀ ਰੱਖਦੀ — ਉਹ ਰਾਸਭੀ ਸਮਝੋ। ਹਮੇਸ਼ਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਦੀ, ਭਰਤੀ ਤੇ ਭਾਈਆਂ ਨਾਲ — ਆਜ਼ਾਦ ਤੇ ਲਲਿਤ — ਉਹ ਆਸੁਰੀ ਸਮਝੋ। ਬਹੁਤ ਖਾਣੀ, ਬਹੁਤ ਬੋਲਣੀ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਅਪ੍ਰੀਤ-ਬੋਲਣੀ, ਪਤੀ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਣੀ — ਉਹ ਰਾਖਸ਼ੀ ਸਮਝੋ। ਸ਼ੁਚਿਤਾ ਤੇ ਆਚਾਰ ਤੋਂ ਹਟੇ, ਰੂਪ ਤੋਂ ਹਟੇ, ਡਰਾਉਣੀ, ਪਸੀਨਾ ਤੇ ਮਲ-ਪੰਕ ਵਾਲੀ — ਉਹ ਪਿਸਾਚੀ ਸਮਝੋ। ਹਮੇਸ਼ਾ ਨ੍ਹਾਈ ਹੋਈ, ਸੁਗੰਧੀ, ਮਾਸ-ਮਦ-ਪ੍ਰੀਤ, ਵ੍ਰਿਕਸ਼-ਉਦਿਆਨ-ਪ੍ਰਸਕਤ — ਉਹ ਗਾਂਧਰਵੀ ਸਮਝੋ। ਚਲਾਕ, ਚੰਚਲ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਦਿਸਾ ਵੇਖਣੀ, ਚਲ-ਸਭਾਵ, ਲੋਭੀ — ਉਹ ਵਾਨਰੀ ਸਮਝੋ। ਚੰਦਰ-ਮੁਖੀ, ਸ਼ੁਭ-ਅੰਗ, ਮੱਤ-ਹਾਥੀ-ਚਾਲ, ਲਾਲ ਨਖ-ਹੱਥ — ਉਹ ਵਿਦਿਆਧਰੀ ਸਮਝੋ। ਵੀਣਾ, ਵਾਂਸ-ਗੀਤ, ਫੁੱਲ-ਧੂਪ-ਪ੍ਰਸਕਤ — ਉਹ ਗਾਂਧਰਵੀ ਸਮਝੋ। ਸੁਮੰਤੁ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੱਸ ਕੇ, ਵੈਧਾ ਆਪਣੇ ਮੰਦਰ ਚਲਿਆ ਗਿਆ। ਮਨੁੱਖ ਤੇ ਔਰਤਾਂ ਦੇ, ਜੋ ਲਕਸ਼ਣ ਲੋਕ-ਪੂਜਨਯੋਗ ਹਨ, ਉਹ ਦੱਸ ਦਿੱਤੇ।
ਗਣਪਤਿਕਲ੍ਪਵਰ੍ਣਨਮ੍ ਸ਼ਤਾਨੀਕ ਉਵਾਚ ਗਕਾਰਾਕ੍ਸ਼ਰਦੇਵਸ੍ਯ ਗਣੇਸ਼ਸ੍ਯ ਮਹਾਤ੍ਮਨਃ । ਆਰਾਧਨਵਿਧਿਂ ਬ੍ਰੂਹਿ ਸਾਙ੍ਗਂ ਮਨ੍ਤ੍ਰਸਮਨ੍ਵਿਤਮ੍ । । ੧ ਸੁਮਨ੍ਤੁਰੁਵਾਚ ਨ ਤਿਥਿਰ੍ਨ ਚ ਨਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਂ ਨੋਪਵਾਸੋ ਵਿਧੀਯਤੇ । ਯਥੇष੍ਟਂ੧ ਚੇष੍ਟਤਃ ਸਿਦ੍ਧਿਃ ਸਦਾ ਭਵਤਿ ਕਾਮਿਕਾ । । ੨ ਸ਼੍ਵੇਤਾਰ੍ਕਮੂਲਂ ਸਙ੍ਗृਹ੍ਯ ਕੁਰ੍ਯਾਦ੍ਗਣਪਤਿਂ ਬੁਧਃ । ਅਙ੍ਗੁष੍ਠਪਰ੍ਵਮਾਤ੍ਰਂ ਤੁ ਪਦ੍ਮਾਸਨਗਤਂ ਤਥਾ । । ੩ ਚਤੁਰ੍ਭੁਜਂ ਤ੍ਰਿਨੇਤ੍ਰਂ ਚ ਸਰ੍ਵਾਭਰਣਭੂषਿਤਮ੍ । ਨਾਗਯਜ੍ਞੋਪਵੀਤਾਙ੍ਗਂ ਸ਼ਸ਼ਾਙ੍ਕਕृਤਸ਼ੇਖਰਮ੍ । । ੪ ਦਨ੍ਤਂ ਸਵ੍ਯੇ ਕਰੇ ਦਦ੍ਯਾਦ੍ਦ੍ਵਿਤੀਯੇ ਚਾਕ੍ਸ਼ਸੂਤ੍ਰਕਮ੍ । ਤृਤੀਯੇ ਪਰਸ਼ੁਂ ਦਦ੍ਯਾਚ੍ਚਤੁਰ੍ਥੇ ਮੋਦਕਂ ਨ੍ਯਸੇਤ੍ । । ੫ ਕੁਙ੍ਕੁਮਂ ਚਨ੍ਦਨਂ ਚਾਪਿ ਸਮਾਲਮ੍ਭਨਮੁਚ੍ਯਤੇ । ਵਾਸੋਭਿਰ੍ਭੂषਣੈ ਰਕ੍ਤੈਰ੍ਮਾਲ੍ਯੈਸ਼੍ਚਾਰਾਧਯੇਦ੍ਗਣਮ੍ । । ੬ ਧੂਪੇਨ ਚ ਸੁਗਨ੍ਧੇਨ ਮੋਦਕੈਸ਼੍ਚਾਪਿ ਪੂਜਯੇਤ੍ । ਏਵਂ ਪੂਜ੍ਯਾਗ੍ਰਤਸ੍ਤਸ੍ਯ ਭੋਜਯੇਦ੍ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਂ ਬੁਧਃ । । ੭ ਵਾਮਨਂ ਕੁਬ੍ਜਕਂ ਚਾਪਿ ਭੋਜਯੇਤ੍ਪੁਰਤੋ ਦ੍ਵਿਜਮ੍ । ਆਸ਼ੀਰ੍ਵਾਦਂ ਤਤਸ੍ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਸਿਦ੍ਧਿਮਵਾਪ੍ਨੁਯਾਤ੍ । । ੮ ਭਕ੍ਤ੍ਯਾ ਕੁਰੁਕੁਲਸ਼੍ਰੇष੍ਠ ੧ਸ਼ृਣੁ ਮਨ੍ਤ੍ਰਪਦਾਨਿ ਵੈ । ਗਂ ਸ੍ਵਾਹਾ ਮੂਲਮਨ੍ਤ੍ਰੋऽਯਂ ਪ੍ਰਣਵੇਨ ਸਮਨ੍ਵਿਤਃ । । ੯ ਗਾਂ ਨਮੋ ਹਦਯਂ ਜ੍ਞੇਯਂ ਗੀਂ ਸ਼ਿਰਃ ਪਰਿਕੀਰ੍ਤਿਤਮ੍ । ਸ਼ਿਖਾ ਚ ਗੂਂ ਨਮੋ ਜ੍ਞੇਯੋ ਗੈਂ ਨਮਃ ਕਵਚਂ ਸ੍ਮृਤਮ੍ । । 1.29.੧੦ ਗੌਂ ਨਮੋ ਨੇਤ੍ਰਮੁਦ੍ਦਿष੍ਟਂ ਗਃ ਫਟ੍ ਕਾਮਾਸ੍ਤ੍ਰਮੁਚ੍ਯਤੇ । ਆਗਚ੍ਛੋਲ੍ਕਾਮੁਖਾਯੇਤਿ ਮਨ੍ਤ੍ਰ ਆਵਾਹਨੇ ਹ੍ਯਯਮ੍ । । ੧੧ ਗਂ ਗਣੇਸ਼ਾਯ ਨਮੋ ਗਨ੍ਧਮਨ੍ਤ੍ਰਃ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤਃ । ਪੁष੍ਪੋਲ੍ਕਾਯ ਨਮਃ ਪੁष੍ਪਮਨ੍ਤ੍ਰ ਏष ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤਃ । । ੧੨ ਧੂਪੋਲ੍ਕਾਯ ਨਮੋ ਧੂਪਮਨ੍ਤ੍ਰ ਏष ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤਃ । ਦੀਪੋਲ੍ਕਾਯ ਨਮੋ ਦੀਪਮਨ੍ਤ੍ਰ ਏष ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤਃ । । ੧੩ ੴ ਗਂ ਮਹੋਲ੍ਕਾਯ ਨਮੋ ਬਲਿਮਨ੍ਤ੍ਰਃ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤਃ । ਓਂ ਸਂਸਿਦ੍ਧੋਲ੍ਕਾਯ ਨਮੋ ਮਨ੍ਤ੍ਰਸ਼੍ਚਾਯਂ ਵਿਸਰ੍ਜਨੇ । । ੧੪ ਓਂ ਮਹਾਕਰ੍ਣਾਯ ਵਿਦ੍ਮਹੇ ਵਕ੍ਰਤੁਣ੍ਡਾਯ ਧੀਮਹਿ । ਤਨ੍ਨੋ ਦਨ੍ਤਿਃ ਪ੍ਰਚੋਦਯਾਤ੍ ਗਾਯਤ੍ਰੀ ਜਪਃ ਪੂਰ੍ਵਤਃ । । ੧੫ ਮਹਾਗਣਪਤਯੇ ਵੀਰ੧ ਸ੍ਵਾਹਾ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਤਃ ਸਦਾ । ਮਹੋਲ੍ਕਾਯ ਪਸ਼੍ਚਿਮਤਃ ਕੂਸ਼੍ਮਾਣ੍ਡਾਯੋਤ੍ਤਰੇਣ ਤੁ । । ਏਕਦਨ੍ਤਤ੍ਰਿਪੁਰਾਨ੍ਤਕਾਯ ਆਗ੍ਨੇਯ੍ਯਾਂ ਵੀਰ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ੇਤ੍ । । ੧੬ ਓਂ ਸ਼ਿਵਦਤ੍ਤ ਵਿਕਟਹਰਹਾਸ ਪ੍ਰਾਣਾਯ ਸ੍ਵਾ ਨੈਰ੍ऋਤ੍ਯਾਮ੍ । ੨ਤੁਲਮ੍ਬਨਾਤ੍ਯਚਲਦਨ੍ਤਕਾਯ ਸ੍ਵਾਹਾ ਵਾਯਵ੍ਯਾਮ੍ । । ੧੭ ਪਦ੍ਮਦਂष੍ਟ੍ਰਾਯ ਨਰਾਯੇਤਿ ਐਸ਼ਾਨ੍ਯਾਂ ਹੋਮਯੇਦ੍ਬੁਧਃ । ਹੁਂ ਫਟ੍ ਹੁਁ ਫਟ੍ ਹਸ੍ਤਤਾਲਧ੍ਵਨਿਰ੍ਹਸਨਕੂਰ੍ਦਨਃ । । ੧੮ ਮृਦਨਰ੍ਤਨਗਣਪਤਿਰ੍ਦੇਵਸ੍ਯ ਮੁਦ੍ਰਾਂ ਤਤੋ ਹੋਮਂ ਸਮਾਚਰੇਤ੍ । ਨ ਯਦਾ ਵਸ਼੍ਯਾ ਭਵਤਿ । । ਕृष੍ਣਤਿਲਾਹੁਤਿਮष੍ਟਸਹਸ੍ਰਂ ਜੁਹੁਯਾਤ੍ਤ੍ਰਿਰਾਤ੍ਰੇਣ ਰਾਜਾ ਵਸ਼੍ਯੋ ਭਵਤਿ । । ੧੯ ਤਿਲਯਵਹੋਮੇਨ ਸਰ੍ਵੇ ਜਨਪਦਾ ਵਸ਼੍ਯਾ ਭਵਨ੍ਤਿ । ਅਤਿ ਰੂਪਵਤੀ ਕਨ੍ਯਾ ਗਚ੍ਛਨ੍ਤਮਨੁ(?)ਚ੍ਛਤਿ । । 1.29.੨੦ ਚਣਤਨ੍ਦੁਲਹੋਮੇਨਾਜਿਤੋ ਭਵੇਤ੍ । ਨਿਮ੍ਬਪਤ੍ਰਸਮੈਸ੍ਤੈਲੈਰ੍ਵਿਦ੍ਵੇषਣਂ ਕਰੋਤਿ । । ਸੋਮਗ੍ਰਹਣੇ ਉਦਕਮਧ੍ਯੇ ਅਵਤੀਰ੍ਯ ਅष੍ਟਸਹਸ੍ਰਂ ਜਪੇਤ੍ । ਸਙ੍ਗ੍ਰਾਮੇ ਅਪਰਾਜਿਤੋ ਭਵਤਿ । । ੨੧ ( ੴ ਲਮ੍ਬਰਾਜ੍ਞੇ ਨਮਃ ।) ਆਦਿਤ੍ਯਾਭਿਮੁਖੋ ਭੂਤ੍ਵਾ ਅष੍ਟਸਹਸ੍ਰਂ ਜਪੇਤ੍ । ਆਦਿਤ੍ਯੋ ਵਰਦੋ ਭਵਤਿ । । ੨੨ ਸ਼ੁਕ੍ਲਚਤੁਰ੍ਥ੍ਯਾਮੁਪੋष੍ਯ ਗਨ੍ਧਪੁष੍ਪਾਦਿਭਿਰਰ੍ਚਨਂ ਕृਤ੍ਵਾ ਤਿਲਤਨ੍ਦੁਲਾਞ੍ਜੁਹੁਯਾਤ੍ । ਸ਼ਿਰਸਾ ਧਾਰਯਂਸ੍ਤੈਰਪਰਾਜਿਤੋ ਭਵਤਿ । । ੨੩ ਅਪਾਮਾਰ੍ਗਸਮਿਦ੍ਭਿਰਗ੍ਨਿਂ ਪ੍ਰਜ੍ਵਾਲ੍ਯ ਏਕਵਿਂਸ਼ਤ੍ਯਾਹੁਤੀਰ੍ਯੋ ਜੁਹੁਯਾਤ੍ । ਤ੍ਰਿਰਾਤ੍ਰਾਚ੍ਛਤ੍ਰੁਂ ਵ੍ਯਾਪਾਦਯਤਿ । । ੨੪ ਅਥੋਤ੍ਤਰੇਣ ਮਨ੍ਤ੍ਰਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯੇ । ਵृਕ੍ਸ਼ਮੂਲੇ ਕਜ੍ਜਲਂ ਸਙ੍ਗृਹ੍ਯ ਸਪ੍ਤਭਿਰ੍ਮਨ੍ਤ੍ਰਿਤਂ ਕृਤ੍ਵਾ ਨੇਤ੍ਰਾਣ੍ਯਞ੍ਜਯੇਦ੍ਯਂ ਪਸ਼੍ਯਤਿ ਸ ਵਸ਼ੀ ਭਵਤਿ । । ੨੫ ਪੁष੍ਪਂ ਫਲਂ ਮੂਲਂ ਚਾष੍ਟਸਹਸ੍ਰਾਭਿਮਨ੍ਤ੍ਰਿਤਂ ਕृਤ੍ਵਾ ਯਸ੍ਮੈ ਦਦਾਤਿ ਸ ਵਸ਼੍ਯੋ ਭਵਤਿ । । ੨੬ ਯਤ੍ਕਿਞ੍ਚਿਨ੍ਮੂਲਮਨ੍ਤ੍ਰੇਣ ਕਰੋਤਿ ਤਤ੍ਸਿਧ੍ਯਤਿ । ਸਰ੍ਵੇ ਗ੍ਰਹਾਃ ਸੁਪ੍ਰੀਤਾ ਭਵਨ੍ਤਿ । । ਨਗਰਦ੍ਵਾਰਂ ਗਤ੍ਵਾ ਅष੍ਟਸਹਸ੍ਰਂ ਦ੍ਵਾਰਂ ਨਿਰੂਪਯੇਤ੍ । । ੨੭ ਪੁਰਂ ਦ੍ਵਾਰੇਣ ਗृਹ੍ਯਤੇ ਪ੍ਰਾਙ੍ਮੁਖੋ ਯਜਤਿ ਸ ਉਚ੍ਚਾਟਯਤਿ । ਸਮ੍ਮੁਖੋ ਜਪਤਿ ਚੋਰਾਨ੍ਵਿਦ੍ਰਾਵਯਤਿ । । ੨੮ ਤृਣਾਨਿ ਲੂਨਯਤਿ । ਕਾष੍ਠਾਨਿ ਚ੍ਛੇਦਯਤਿ । । ੨੯ ੧ਗਜਰਾਜੇਨ ਯੁਦ੍ਧਯਤਿ । ਜਲਮਧ੍ਯੇ ਸਪ੍ਤਰਾਤ੍ਰਂ ਜਪੇਤ੍ । ਅਕਾਲੇ ਵਰ੍षਯਤਿ । ਕੂਪਤਡਾਗਾਞ੍ਛੋषਯਤਿ । । ਪ੍ਰਤਿਮਾਂ ਨृਤ੍ਯਯਤਿ । ਆਕਰ੍षਯਤਿ । ਸ੍ਤਮ੍ਭਯਤਿ । ਯੋਜਨਸ਼ਤਾਤ੍ਸ੍ਤ੍ਰੀਪੁਰੁषਾਨਾਕਰ੍षਯਤਿ । । 1.29.੩੦ ਗੋਰੋਚਨਾਂ ਚ ਸਹਸ੍ਰਾਭਿਮਨ੍ਤ੍ਰਿਤਾਂ ਕृਤ੍ਵਾ ਹਸ੍ਤੇ ਬਦ੍ਧ੍ਵਾ ਯੋਜਨਸ਼ਤਸਹਸ੍ਰਂ ਗਤ੍ਵਾ ਪੁਨਰਾਗਚ੍ਛਤਿ । । ੩੧ ਅਥ ਮਾਰਯਿਤੁਕਾਮਃ ਖਦਿਰਕੀਲਕਂ ਕृਤ੍ਵਾ ਸ੍ਤ੍ਰੀਪੁਰੁषਂ ਵਿਚਿਨ੍ਤ੍ਯ ਹਦਯੇ ਨਿਖਨਯੇਤ੍ । ਕ੍ਸ਼ਣਾਦੇਵ ਮ੍ਰਿਯਤੇ । । ੩੨ ਸਰ੍ਵਪਾਤਕਵਿਮੁਕ੍ਤੋ ਭਵਤਿ । ਅਗ੍ਨਿਤੇਜਾਃ ਸਰ੍ਵੇਭ੍ਯੋऽਪਰਾਜਿਤੋ ਭਵਤਿ । । ੩੩ ੴ ਵਕਤੁਣ੍ਡਾਯ ਸ੍ਵਾਹਾ । ੴ ਏਕਦਂष੍ਟ੍ਰਾਯ ਸ੍ਵਾਹਾ । ੴ ਕृਤਕृष੍ਣਾਯ ਸ੍ਵਾਹਾ । ੴ ਗਜਕਰ੍ਣਾਯ ਸ੍ਵਾਹਾ । । ੴ ਲਮ੍ਬੋਦਰਾਯ ਸ੍ਵਾਹਾ । ੴ ਵਿਕਟਾਯ ਸ੍ਵਾਹਾ । ੴ ਧੂਮ੍ਰਵਰ੍ਣਾਯ ਸ੍ਵਾਹਾ । ੴ ਗਗਨਕੂਜਾਯ ਸ੍ਵਾਹਾ । । ੴ ਵਿਨਾਯਕਾਯ ਸ੍ਵਾਹਾ । ੴ ਗਣਪਤਯੇ ਸ੍ਵਾਹਾ । ੴ ਹਸ੍ਤਿਮੁਖਾਯ ਸ੍ਵਾਹਾ । । ੩੪ ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਭਵਿष੍ਯੇ ਮਹਾਪੁਰਾਣੇ ਸ਼ਤਾਰ੍ਦ੍ਧਸਾਹਸ੍ਰ੍ਯਾਂ ਸਂਹਿਤਾਯਾਂ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮੇ ਪਰ੍ਵਣਿ ਚਤੁਰ੍ਥੀਕਲ੍ਪੇ ਗਣਪਤਿਕਲ੍ਪਵਰ੍ਣਨਂ ਨਾਮੈਕੋਨਤ੍ਰਿਂਸ਼ੋऽਧ੍ਯਾਯਃ
ਸ਼ਤਾਨੀਕ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ: ਗ-ਅੱਖਰ ਦੇ ਦੇਵਤਾ, ਮਹਾਨ ਗਣੇਸ਼ ਦੀ ਪੂਜਾ-ਵਿਧੀ, ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਸਮੇਤ ਦੱਸੋ। ਸੁਮੰਤੁ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਨਾ ਤਿਥੀ, ਨਾ ਨਕਸ਼ਤਰ, ਨਾ ਉਪਵਾਸ ਦੀ ਲੋੜ; ਜਿਵੇਂ ਚਾਹੋ, ਕਰਕੇ ਸਿੱਧੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਸਫੈਦ ਅਰਕ ਦੇ ਮੂਲ ਲੈ ਕੇ, ਗਿਆਨਵਾਨ ਮਨੁੱਖ ਗਣਪਤੀ ਬਣਾਏ; ਅੰਗੂਠੇ ਦੇ ਜੋੜ ਜਿੰਨਾ, ਪਦਮ-ਆਸਨ ਤੇ। ਚਾਰ ਬਾਂਹਾਂ, ਤਿੰਨ ਅੱਖਾਂ, ਸਾਰੇ ਗਹਣੇ-ਭੂਸ਼ਣ, ਨਾਗ-ਯਜਨੋਪਵੀਤ, ਚੰਦ-ਸ਼ਿਖਾ। ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਵਿਚ ਦੰਦ, ਦੂਜੇ ਵਿਚ ਅੱਖਾ-ਸੂਤਰ, ਤੀਜੇ ਵਿਚ ਪਰਸ਼ੂ, ਚੌਥੇ ਵਿਚ ਮੋਦਕ। ਕੁੰਕੁਮ, ਚੰਦਨ, ਤੇ ਰੰਗੀਨ ਭੂਸ਼ਣ, ਲਾਲ ਵਸਤ੍ਰ ਤੇ ਮਾਲਾ ਨਾਲ ਗਣਪਤੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੋ। ਸੁਗੰਧੀ ਧੂਪ ਤੇ ਮੋਦਕ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰੋ; ਪੂਜਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਦਿਓ। ਵਾਮਨ ਜਾਂ ਕੁਬਜ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਦਿਓ; ਉਸ ਦੀ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਲੈ ਕੇ ਸਿੱਧੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਭਗਤੀ ਨਾਲ, ਕੁਰੁਕੁਲ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਸੁਣੋ ਮੰਤ੍ਰ-ਪਦ: 'ਗੰ ਸਵਾਹਾ' — ਇਹ ਮੂਲ ਮੰਤ੍ਰ ਹੈ, ਓਮ ਨਾਲ। 'ਗਾਂ' — ਹਿਰਦਾ, 'ਗੀੰ' — ਸਿਰ, 'ਗੂੰ' — ਸ਼ਿਖਾ, 'ਗੈੰ' — ਕਵਚ, 'ਗੌਂ' — ਅੱਖ, 'ਗਹ' — ਫਟ — ਕਾਮ-ਅਸਤਰ। 'ਆਗਚਊਲਕਾਮੁਖਾਏ' — ਆਵਾਹਨ ਮੰਤ੍ਰ। 'ਗੰ ਗਣੇਸ਼ਾਏ ਨਮੋ' — ਗੰਧ ਮੰਤ੍ਰ; 'ਪੁਸ਼ਪੋਲਕਾਏ ਨਮੋ' — ਪੁਸ਼ਪ ਮੰਤ੍ਰ। 'ਧੂਪੋਲਕਾਏ ਨਮੋ' — ਧੂਪ ਮੰਤ੍ਰ; 'ਦੀਪੋਲਕਾਏ ਨਮੋ' — ਦੀਪ ਮੰਤ੍ਰ। 'ਓਮ ਗੰ ਮਹੋਲਕਾਏ ਨਮੋ' — ਬਲੀ ਮੰਤ੍ਰ; 'ਓਮ ਸੰਸਿੱਧੋਲਕਾਏ ਨਮੋ' — ਵਿਸਰਜਨ ਮੰਤ੍ਰ। 'ਓਮ ਮਹਾਕਰਣਾਏ ਵਿਦਮਹੇ, ਵਕਰਤੁੰਡਾਏ ਧੀਮਹੀ, ਤੰਨੋ ਦੰਤੀ ਪ੍ਰਚੋਦਯਾਤ' — ਗਾਇਤਰੀ ਜਪ। 'ਮਹਾਗਣਪਤਏ ਵਿਰਾ ਸਵਾਹਾ' — ਦੱਖਣ ਵੱਲ; 'ਮਹੋਲਕਾਏ' — ਪੱਛਮ; 'ਕੂਸ਼ਮਾਂਡਾਏ' — ਉੱਤਰ; 'ਏਕਦੰਤ-ਤ੍ਰਿਪੁਰਾਂਟਕਾਏ' — ਅਗਨਿ ਵੱਲ। 'ਓਮ ਸ਼ਿਵਦੱਤਾ ਵਿਕਟਹਰਹਾਸ ਪ੍ਰਾਣਾਏ ਸਵਾਹਾ' — ਨੈਰਿਤ ਵੱਲ; 'ਤੁਲੰਬਨਾਟਯਚਲਦੰਤਕਾਏ ਸਵਾਹਾ' — ਵਾਯੁ ਵੱਲ। 'ਪਦਮਦੰਸ਼ਟ੍ਰਾਏ ਨਰਾਏ' — ਈਸ਼ਾਨ ਵੱਲ ਹੋਮ ਕਰੋ; 'ਹੁੰ ਫਟ ਹੁੰ ਫਟ' — ਹੱਥ-ਤਾਲ ਧੁਨ, ਹਾਸਾ, ਨ੍ਰਿਤ। ਮ੍ਰਿਦ ਨਰਤਨ ਗਣਪਤੀ ਦੀ ਮুদ্রਾ, ਫਿਰ ਹੋਮ ਕਰੋ; ਜਦ ਵਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਕਾਲੇ ਤਿਲਾਂ ਦੀ ਅਠ ਹਜ਼ਾਰ ਆਹੁਤੀ ਤਿੰਨ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਦਿਓ, ਰਾਜਾ ਵਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤਿਲ ਤੇ ਚਾਵਲ ਦੀ ਆਹੁਤੀ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਵਸ਼ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਵਧੀਆ ਰੂਪ ਵਾਲੀ ਕਨਿਆ ਪਿੱਛੇ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਚਣ ਤੇ ਚਾਵਲ ਦੀ ਆਹੁਤੀ ਨਾਲ ਅਜੈਤ ਬਣੋ; ਨਿੰਬ ਪੱਤਿਆਂ ਦੇ ਤੇਲ ਨਾਲ ਵਿਦਵੈਸ਼ ਕਰੋ। ਸੋਮ-ਗ੍ਰਹਣ ਤੇ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਅਠ ਹਜ਼ਾਰ ਜਪ ਕਰੋ, ਯੁੱਧ ਵਿਚ ਅਜੈਤ ਬਣੋ। ਸੂਰਜ ਵੱਲ ਮੁੱਖ ਕਰਕੇ ਅਠ ਹਜ਼ਾਰ ਜਪ ਕਰੋ, ਸੂਰਜ ਵਰਦਾਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ੁਕਲ ਚਤੁਰਥੀ ਨੂੰ ਉਪਵਾਸ ਕਰਕੇ, ਗੰਧ-ਪੁਸ਼ਪ ਆਦਿ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਤਿਲ-ਚਾਵਲ ਦੀ ਆਹੁਤੀ ਦਿਓ, ਉਹ ਸਿਰ ਤੇ ਧਾਰ ਕੇ ਅਜੈਤ ਬਣੋ। ਅਪਾਮਾਰਗ ਦੀ ਲੱਕੜ ਨਾਲ ਅੱਗ ਜਗਾ ਕੇ, ਇਕਵੀਹ ਆਹੁਤੀ ਦਿਓ, ਤਿੰਨ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਵੈਰੀ ਨਸ਼ਟ। ਹੁਣ ਉੱਤਰ ਮੰਤ੍ਰ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ: ਵ੍ਰਿਕਸ਼ ਦੇ ਮੂਲ ਤੇ ਕਜਲ ਲੈ ਕੇ, ਸੱਤ ਵਾਰੀ ਮੰਤ੍ਰ ਜਪ ਕੇ ਅੱਖਾਂ ਤੇ ਲਗਾਓ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਵੇਖੋ, ਉਹ ਵਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫੁੱਲ, ਫਲ, ਮੂਲ ਤੇ ਅਠ ਹਜ਼ਾਰ ਮੰਤ੍ਰ ਜਪ ਕੇ ਜਿਸ ਨੂੰ ਦਿਓ, ਉਹ ਵਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੂਲ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਜੋ ਵੀ ਕਰੋ, ਉਹ ਸਿੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਸਾਰੇ ਗ੍ਰਹਾ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਦਰਵਾਜੇ ਤੇ ਜਾ ਕੇ ਅਠ ਹਜ਼ਾਰ ਜਪ ਕਰੋ, ਦਰਵਾਜਾ ਨਿਰੂਪਣ ਕਰੋ। ਪੁਰਾ ਦਰਵਾਜੇ ਨਾਲ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਸਾਹਮਣੇ ਜਪ ਕਰੋ, ਚੋਰ ਭਜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਘਾਹ ਲੂਣੋ, ਲੱਕੜ ਕੱਟੋ। ਹਾਥੀ-ਰਾਜ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਕਰੋ; ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਸੱਤ ਰਾਤ ਜਪ ਕਰੋ, ਅਕਾਲੇ ਮੀਂਹ ਪਾ ਸਕਦੇ ਹੋ; ਕੂਆ ਤੇ ਤਲਾਬ ਸੁਕਾ ਸਕਦੇ ਹੋ। ਪ੍ਰਤਿਮਾ ਨਚਾ ਸਕਦੇ ਹੋ; ਆਕਰਸ਼ਣ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹੋ; ਸਥੰਭਨ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹੋ; ਯੋਜਨਾ-ਸ਼ਤ ਤੋਂ ਔਰਤ-ਮਰਦ ਆਕਰਸ਼ਣ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹੋ। ਗੋਰੋਚਨਾ ਨੂੰ ਹਜ਼ਾਰ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਜਪ ਕੇ ਹੱਥ ਤੇ ਬੰਨ੍ਹੋ, ਯੋਜਨਾ-ਸ਼ਤ-ਹਜ਼ਾਰ ਤੱਕ ਜਾ ਕੇ ਵਾਪਸ ਆ ਸਕਦੇ ਹੋ। ਮਾਰਣ ਚਾਹੋ ਤਾਂ ਖਦਿਰ ਦੀ ਕੀਲ ਬਣਾਓ, ਔਰਤ-ਮਰਦ ਨੂੰ ਸੋਚ ਕੇ ਦਿਲ ਵਿਚ ਗਾੜੋ, ਤੁਰੰਤ ਮਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਪਾਪ ਤੋਂ ਮੁਕਤ, ਅੱਗ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਜੈਤ। 'ਓਮ ਵਕਰਤੁੰਡਾਏ ਸਵਾਹਾ', 'ਓਮ ਏਕਦੰਸ਼ਟ੍ਰਾਏ ਸਵਾਹਾ', 'ਓਮ ਕ੍ਰਿਤਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾਏ ਸਵਾਹਾ', 'ਓਮ ਗਜਕਰਣਾਏ ਸਵਾਹਾ', 'ਓਮ ਲੰਬੋਦਰਾਏ ਸਵਾਹਾ', 'ਓਮ ਵਿਕਟਾਏ ਸਵਾਹਾ', 'ਓਮ ਧੂਮਰਵਰਨਾਏ ਸਵਾਹਾ', 'ਓਮ ਗਗਨਕੂਜਾਏ ਸਵਾਹਾ', 'ਓਮ ਵਿਨਾਯਕਾਏ ਸਵਾਹਾ', 'ਓਮ ਗਣਪਤਾਏ ਸਵਾਹਾ', 'ਓਮ ਹਸਤਿਮੁਖਾਏ ਸਵਾਹਾ'।
ਵਿਨਾਯਕਪੂਜਾਵਿਧਿਵਰ੍ਣਨਮ੍ ਸੁਮਨ੍ਤਰੁਵਾਚ ਨਿਮ੍ਬਮਯਮਙ੍ਗੁष੍ਠਪਰ੍ਵਮਾਤ੍ਰਂ ਗਣਪਤਿਂ ਕृਤ੍ਵਾ ਨਿਤ੍ਯਧੂਪਗਨ੍ਧਾਦਿਭਿਰਰ੍ਚਯਿਤ੍ਵਾ ਪ੍ਰਚ੍ਛਨ੍ਨਂ ਸ਼ਿਰਸਿ ਬਦ੍ਧ੍ਵਾ ਗਚ੍ਛੇਤ੍ । । ਸਰ੍ਵਜਨਪ੍ਰਿਯੋ ਭਵਤਿ । ਸ਼੍ਵੇਤਾਰ੍ਕਮੂਲਾਙ੍ਗੁष੍ਠਮਾਤ੍ਰਂ ਗਣਪਤਿਂ ਕृਤ੍ਵਾ ਧੂਪਾਦਿਭਿਰਰ੍ਚਯਿਤ੍ਵਾ ਸਰ੍ਵਾਨ੍ਵਰ੍ਣਾਨ੍ਵਸ਼ਮਾਨਯਤਿ ।। ਸ਼੍ਵੇਤਚਨ੍ਦਨਮਙ੍ਗੁष੍ਠਮਾਤ੍ਰਂ ਗਣਪਤਿਂ ਕृਤ੍ਵਾ ਪੁष੍ਪਗਨ੍ਧਾਦਿਭਿਰਰ੍ਚਯਿਤ੍ਵਾ ਸ਼ੁਕ੍ਲਚਤੁਰ੍ਥ੍ਯਾਮष੍ਟਮ੍ਯਾਂ ਵਾ ਬਲਿਂ ਕੁਰ੍ਯਾਦष੍ਟਸਹਸ੍ਰਂ ਜੁਹੁਯਾਦ੍ਦਧ੍ਨਾ ਪਾਯਸੇਨ ਰਾਜਾਨਂ ਵਸ਼ਮਾਨਯਤਿ । ਰਕ੍ਤਚਨ੍ਦਨਮਯਂ ਗਣਪਤਿਮਙ੍ਗੁष੍ਠਮਾਤ੍ਰਂ ਕृਤ੍ਵਾ ਭੌਤਿਕਂ ਬਲਿਂ ਦਦ੍ਯਾਦ੍ਦਧਿਮਧੁਘृਤਾਹੁਤੀਨਾਂ ਗਣਪਤਿਮष੍ਟਸਹਸ੍ਰਂ ਜੁਹੁਯਾਦਾਤ੍ਮਪ੍ਰਾਪਿਕਾਂ ਪ੍ਰਜਾਂ ਵਸ਼ਮਾਨਯਤਿ । ਰਕ੍ਤਕਰਵੀਰਮੂਲਾਙ੍ਗੁष੍ਠਪਰ੍ਵਮਾਤ੍ਰਂ ਗਣਪਤਿਂ ਕਾਰਯੇਤ੍ । । ਰਕ੍ਤਪੁष੍ਪਗਨ੍ਧੋਪਹਾਰੈਰ੍ਬਲਿਂ ਦਦ੍ਯਾਤ੍ । ਤਿਲਲਵਣਘृਤੇਨਾष੍ਟਸਹਸ੍ਰਂ ਜੁਹੁਯਾਤ੍ । ਦਸ਼ਗ੍ਰਾਮਾਨ੍ਵਸ਼ਮਾਨਯਤਿ । । ਸ਼੍ਵੇਤਕਰਵੀਰਾਙ੍ਗੁष੍ਠਪਰ੍ਵਮਾਤ੍ਰਂ ਗਣਪਤਿਂ ਕृਤ੍ਵਾ ਤਿਲਪਿष੍ਟਦਧਿਘृਤਕ੍ਸ਼ੀਰਹਰਿਦ੍ਰਾਮਿਸ਼੍ਰੇਣਾष੍ਟਸਹਸ੍ਰਂ ਜੁਹੁਯਾਦ੍ਵੇਸ਼੍ਯਾਂ ਵਸ਼ਮਾਨਯਤਿ । । ਅਸ਼੍ਵਤ੍ਥਮੂਲਾਙ੍ਗੁष੍ਠਪਰ੍ਵਮਾਤ੍ਰਂ ਗਣਪਤਿਂ ਕृਤ੍ਵਾ ਗਨ੍ਧਪੁष੍ਪਧੂਪਬਲਿਂ ਦਤ੍ਤ੍ਵਾ ਸ਼ਤਂ ਜੁਹੁਯਾਚ੍ਛਤ੍ਰੁਂ ਵਸ਼ਮਾਨਯਤਿ । । ਅਰ੍ਕਮੂਲਾਙ੍ਗੁष੍ਠਪਰ੍ਵਮਾਤ੍ਰਂ ਗਣਪਤਿਂ ਕृਤ੍ਵਾ ਗਨ੍ਧਪੁष੍ਪਧੂਪਬਲੀਨ੍ ਦਦ੍ਯਾਤ੍ । ਤਿਨ੍ਦੁਕਾष੍ਟਸ਼ਤਂ ਜੁਹੁਯਾਚ੍ਛਤ੍ਰੁਂ ਵਸ਼ਮਾਨਯਤਿ । । ਬਿਲ੍ਵਮੂਲਮਯਮਙ੍ਗੁष੍ਠਪਰ੍ਵਮਾਤ੍ਰਂ ਗਣਪਤਿਂ ਕृਤ੍ਵਾ ਗਨ੍ਧਪੁष੍ਪਧੂਪਾਰ੍ਚਿਤਂ ਕृਤ੍ਵਾ ਤ੍ਰਿਮਧ੍ਵਕ੍ਤਾਨਾਮष੍ਟਸਹਸ੍ਰਂ ਜੁਹੁਯਾਦ੍ਰਾਜਾਮਾਤ੍ਯਾਨ੍ਵਸ਼ਮਾਨਯਤਿ । । ਸ਼ਿਰਸਿ ਧੂਪਾਨ੍ਧृਤ੍ਵਾ ਗਚ੍ਛੇਦ੍ਰਾਜਦ੍ਵਾਰਂ ਵਿਗ੍ਰਹੇ ਜਯੋ ਭਵਤਿ । ਹਸ੍ਤਿਦਨ੍ਤਮृਤ੍ਤਿਕਾਮਯਮਙ੍ਗੁष੍ਠਪਰ੍ਵਮਾਤ੍ਰਂ ਗਣਪਤਿਂ ਕਾਰਯੇਤ੍ । । ਗਨ੍ਧਪੁष੍ਪਧੂਪਾਰ੍ਚਿਤਂ ਕृਤ੍ਵਾ. ਕृष੍ਣਚਤੁਰ੍ਥ੍ਯਾਂ ਨਗ੍ਨੋ ਭੂਤ੍ਵਾਭ੍ਯਰ੍ਚਯੇਤ੍ । ਸਪ੍ਤ ਵਾਰਾਞ੍ਜਪੇਨ੍ਨਿਤ੍ਯਂ ੧ ਨਾਰੀਣਾਂ ਸੁਭਗੋ ਭਵਤਿ । । ਵृषਭਸ਼ृਙ੍ਗਮृਤ੍ਤਿਕਾਙ੍ਗੁष੍ਠਮਾਤ੍ਰਂ ਗਣਪਤਿਂ ਕਾਰਯੇਤ੍ । ਗਨ੍ਧਪੁष੍ਪਾਰ੍ਚਿਤਂ ਕृਤ੍ਵਾ ਗੁਗ੍ਗੁਲੁਧੂਪਂ ਦਦ੍ਯਾਦ੍ਘੋषਪਤਿਂ ਵਸ਼ਮਾਨਯਤਿ । । ਅਥ ਵਾ ਵਲ੍ਮੀਕਮृਤ੍ਤਿਕਾਂਗੁष੍ਠਪਰ੍ਵਮਾਤ੍ਰਂ ਗਣਪਤਿਂ ਕਾਰਯੇਤ੍ । ਕਟੁਕਤੈਲੇਨ ਪ੍ਰਤਿਮਾਂ ਲੇਪਯੇਤ੍ । । ਉਨ੍ਮਤ੍ਤਕਕਾष੍ਠੇਨਾਗ੍ਨਿਂ ਪ੍ਰਜ੍ਵਾਲ੍ਯਾਹੁਤੀਨਾਮष੍ਟਸਹਸ੍ਰਂ ਜੁਹੁਯਾਤ੍ਤਿਲਸਰ੍षਪਮਿਸ਼੍ਰੇਣ ਸਰ੍ਵਧੂਪਂ ਦਦ੍ਯਾਤ੍ਤ੍ਰਿਕਟੁਕੇਨ ਲੇਪਯੇਤ੍ । । ਅਗਰੁਧੂਪਂ ਦਦ੍ਯਾਦ੍ਰਾਜਾਨਂ ਵਸ਼ਮਾਨਯਤਿ । ਪਰੇषਾਂ ਚ ਵਲ੍ਲਭੋ ਭਵਤਿ । ਰਕ੍ਤਚਨ੍ਦਨੇਨਾਤ੍ਮਾਨਂ ਧੂਪਯੇਤ੍ਸੁਭਗੋ ਭਵਤਿ । । ੴ ਗਣਪਤਯੇ ਵਕ੍ਰਤੁਣ੍ਡਾਯ ਗਜਦਨ੍ਤਾਯ ਗੁਲਗੁਲੇਤਿਨਿਨਾਦਾਯ੨ ਚਤੁਰ੍ਭੁਜਾਯ ਤ੍ਰਿਨੇਤ੍ਰਾਯ ਮੁਸ਼ਲਪਾਸ਼ਵਜ੍ਰਹਸ੍ਤਾਯ ਸਰ੍ਵਭੂਤਦਮਨਾਯ ਸਰ੍ਵਲੋਕਵਸ਼ਂਕਰਾਯ ਸਰ੍ਵਦੁष੍ਟੋਪਘਾਤਜਨਨਾਯ ਸਰ੍ਵਸ਼ਤ੍ਰੁਵਿਮਰ੍ਦਨਾਯ ਸਰ੍ਵਰਾਜ੍ਯਸਮੀਹਨਾਯ ਰਾਜਾਨਮਿਹ ਵਸ਼ਮਾਨਯ ਹਨ ਹਨ ਪਚ ਪਚ ਵਜ੍ਰਾਙ੍ਕੁਸ਼ੇਨ ਗਣੇਸ਼ ਫਟ੍ ਸ੍ਵਾਹਾ । ੴ ਗਾਂ ਗੀਂ ਗੂਂ ਗੈਂ ਗੌਂ ਗਃ ਸ੍ਵਾਹਾ ਨਮਃ ਹਦਯਂ ਮੂਲਮਨ੍ਤ੍ਰਸ੍ਯ । ੴ ਕਃ ਸ਼ਿਰਃ, ੴ ਖਃ ਸ਼ਿਖਾ, ੴ ਗਃ ਹਦਯਮ੍, ੴ ਗੁਃ ਵਕ੍ਤ੍ਰਂ, ੴ ਗੈਂ ਨੇਤ੍ਰਮ੍ । ੴ ਘਃ ਕਵਚਮ੍, ੴ ਙ ਆਵਾਹਨਂ ਹਦਯਸ੍ਯ ਆਵਾਹਨਾਙ੍ਗਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤਿ ੴ ਨਮਃ ਹਦਯਂ ਮੂਲਮਨ੍ਤ੍ਰਸ੍ਯ, ੴ ਗਾਃ ਸ਼ਿਰਃ, ੴ ਗੈਃ ਨਮਃ ਸ਼ਿਖਾ ੴ ਗੌਃ ਨਮਃ ਕਵਚਮ੍, ੴ ਗਂ ਨਮਃ ਨੇਤ੍ਰੇ, ੴ ਗਃ ਫਟ੍ ਅਸ੍ਤ੍ਰਮ੍ । । ੴ ਅਙ੍ਗੁष੍ਠੋਲ੍ਕਾਯ ਸ੍ਵਾਹਾ ਆਵਾਹਨਂ ਹਦਯਸ੍ਯ ਸ੍ਵਾਹਾ ਵਿਸਰ੍ਜਨਂ ਹਦਯਸ੍ਯ ੴ ਗਨ੍ਧੋਲ੍ਕਾਯ ਸ੍ਵਾਹਾ । । ਗਨ੍ਧਮਨ੍ਤ੍ਰਃ । । ੴ ਧਰ੍ਮਭੂਤੋਲ੍ਕਾਯ ਸ੍ਵਾਹਾ । । ਪੁष੍ਪਮਨ੍ਤ੍ਰਃ । । ਦੁਰ੍ਜਯਾਯ ੧ ਪੂਰ੍ਵੇਣ । ੴ ਧੂਰ੍ਜਟਯੇ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣੇਨ । ੴ ਲਮ੍ਬੋਦਰਾਯ ਪਸ਼੍ਚਿਮਤਃ । ੴ ਗਣਪਤਯੇ ਉਤ੍ਤਰਤਃ । ੴ ਗਣਾਧਿਪਤਯੇ ਐਸ਼ਾਨ੍ਯਾਮ੍ । ੴ ਮਹਾਗਣਪਤਯੇ ਆਗ੍ਨੇਯ੍ਯਾਮ੍ । ੴ ਕੂਸ਼੍ਮਾਣ੍ਡਾਯ ਨੈਰ੍ऋਤ੍ਯਾਮ੍ । ੴ ਏਕਦਨ੍ਤਤ੍ਰਿਪੁਰਘਾਤਿਨੇ੨ ਤ੍ਰਿਨੇਤ੍ਰਾਯ ਵਾਯਵ੍ਯਾਮ੍ । ੴ ਮਹਾਗਣਪਤਯੇ ਵਿਦ੍ਮਹੇ ਵਕ੍ਰਤੁਣ੍ਡਾਯ ਧੀਮਹਿ । । ਤਨ੍ਨੋ ਦਨ੍ਤਿਃ ਪ੍ਰਚੋਦਯਾਤ੍ । । ਗਾਯਤ੍ਰੀ । । ਪਦ੍ਮਦਂष੍ਟ੍ਰਾਮਾਲਾਪ੍ਰਕਰ੍षਣੀਪਰਸ਼੍ਵਂਕੁਸ਼ਪਾਸ਼ਪਟਹਮੁਦ੍ਰਾ ਅष੍ਟੌ ਮੁਦ੍ਰਾ ਦਰ੍ਸ਼ਯਿਤ੍ਵਾ ਤਤਃ ਕਰ੍ਮਾਣਿ ਕਾਰਯੇਤ੍ । । ਕृष੍ਣਤਿਲਾਹੁਤੀਨਾਮष੍ਟਸਹਸ੍ਰਂ ਜੁਹੁਯਾਤ੍ । ਰਾਜਾਨਂ ਵਸ਼ਮਾਨਯੇਤ੍ । । ਆਵਾਹਨਾਦ੍ਯੇਕਾਦਸ਼ਮੁਦ੍ਰਾ ਨੈਵੇਦ੍ਯਾਨ੍ਤਂ ਕ੍ਰਮਾਦ੍ਦਰ੍ਸ਼ਯੇਤ੍ । । ਆਰਾਧਯੇਦ੍ਯੇਨ ਵਿਧਿਨਾ ਤ੍ਰਿਨੇਤ੍ਰਂ ਸ਼ੂਲਿਨਂ ਹਰਮ੍ । ਤੇਨੈਵਾਰਾਧਯੇਦ੍ਦੇਵਂ ਵਿਘ੍ਨੇਸ਼ਂ ਗਣਪਂ ਨृਪ । । ੧ ਤਦੇਵ ਮਣ੍ਡਲਂ ਚਾਸ੍ਯ ਅਙ੍ਗਨ੍ਯਾਸਸ੍ਤਥੈਵ ਚ । ऋਤੇ ਮਨ੍ਤ੍ਰਪਦਾਨੀਹ ਸਮਾਨਂ ਸਰ੍ਵਮੇਵ ਹਿ । । ੨ ਪੂਜਯੇਦ੍ਯਸ੍ਤੁ ਵਿਘ੍ਨੇਸ਼ਮੇਕਦਨ੍ਤਮੁਮਾਸੁਤਮ੍ । ਨਸ਼੍ਯਨ੍ਤਿ ਤਸ੍ਯ ਵਿਘ੍ਨਾਨਿ ਨ ਚਾਰਿष੍ਟਂ ਕਦਾਚਨ । । ੩ ਯਸ਼੍ਚੋਪਵਾਸਂ ਕृਤ੍ਵਾ ਤੁ ਚਤੁਰ੍ਥ੍ਯਾਂ ਪੂਜਯੇਨ੍ਨਰਃ । ਸਰ੍ਵੇ ਤਸ੍ਯ ਸਮਾਰਮ੍ਭਾਃ ਸਿਧ੍ਯੇਯੁਰ੍ਨਾਤ੍ਰ ਸਂਸ਼ਯਃ । ।੪ ਯਸ੍ਯਾਨੁਕੂਲੋ ਵਿਘ੍ਨੇਸ਼ਃ ਸ਼ਿਵਯੋਃ ਕੁਲਨਨ੍ਦਨ । ਤਸ੍ਯਾਨੁਕੂਲਂ ਸਰ੍ਵਂ ਸ੍ਯਾਜ੍ਜਗਦ੍ਵੈ ਸਰ੍ਵਕਰ੍ਮਸੁ । । ੫ ਤਸ੍ਮਾਦਾਰਾਧਯੇਦੇਨਂ ਭਕ੍ਤਿਸ਼੍ਰਦ੍ਧਾਸਮਨ੍ਵਿਤਃ । ਕੁਙ੍ਕੁਮਾਗੁਰੁਧੂਪੇਨ ਤਥੈਵੋਣ੍ਡੀਰਕਸ੍ਰਜਾ । । ੩ਪਲਲੋਲ੍ਲਾਪਿਕਾਭਿਸ਼੍ਚ ਜਾਤਿਕੋਨ੍ਮਤ੍ਤਕੈਸ੍ਤਥਾ । । ੬ ਸ਼ੁਕ੍ਲਪਕ੍ਸ਼ੇ ਚਤੁਰ੍ਥ੍ਯਾਂ ਤੁ ਵਿਧਿਨਾਨੇਨ ਪੂਜਯੇਤ੍ । ਤਸ੍ਯ ਸਿਧ੍ਯਤਿ ਨਿਰ੍ਵਿਘ੍ਨਂ ਸਰ੍ਵਕਰ੍ਮ ਨ ਸਂਸ਼ਯਃ । ।੭ ਏਕਦਨ੍ਤੇ ਜਗਨ੍ਨਾਥੇ ਗਣੇਸ਼ੇ ਤੁष੍ਟਿਮਾਗਤੇ । ਪਿਤृਦੇਵਮਨੁष੍ਯਾਦ੍ਯਾਃ ਸਰ੍ਵੇ ਤੁष੍ਯਨ੍ਤਿ ਭਾਰਤ । । ੮ ਤਸ੍ਮਾਦਾਰਾਧਯੇਦੇਨਂ ਸਦਾ ਭਕ੍ਤਿਪੁਰਃਸਰਮ੍ । ਕਰ੍ਣਲੇਪੈਸ੍ਤੁਣ੍ਡਿਕਾਭਿਰ੍ਮੋਦਕੈਸ਼੍ਚ੧ ਮਹੀਪਤੇ । । ਪੂਜਯੇਤ੍ਸਤਤਂ ਦੇਵਂ ਵਿਘ੍ਨਵਿਨਾਸ਼ਾਯ ਦਨ੍ਤਿਨਮ੍ । । ੯ ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਭਵਿष੍ਯੇ ਮਹਾਪੁਰਾਣੇ ਸ਼ਤਾਰ੍ਦ੍ਧਸਾਹਸ੍ਰ੍ਯਾਂ ਸਂਹਿਤਾਯਾਂ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮੇ ਪਰ੍ਵਣਿ ਚਤੁਰ੍ਥੀਕਲ੍ਪੇ ਵਿਨਾਯਕਪੂਜਾਵਿਧਿਨਿਰੂਪਣਂ ਨਾਮ ਤ੍ਰਿਂਸ਼ੋऽਧ੍ਯਾਯਃ
ਸੁਮੰਤੁ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਨੀਮ ਦੀ ਲੱਕੜ ਨਾਲ ਅੰਗੂਠੇ ਦੇ ਜੋੜ ਜਿਤਨਾ ਗਣਪਤੀ ਬਣਾਕੇ, ਹਰ ਰੋਜ਼ ਧੂਪ ਤੇ ਸੁਗੰਧ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਚੁਪਚਾਪ ਸਿਰ 'ਤੇ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਪਿਆਰਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਚਿੱਟੇ ਅਰਕ ਦੇ ਮੂਲ ਨਾਲ ਅੰਗੂਠੇ ਜਿਤਨਾ ਗਣਪਤੀ ਬਣਾਕੇ, ਧੂਪ ਆਦਿ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਸਭ ਵਰਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਸ਼ ਵਿਚ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਚਿੱਟੇ ਚੰਦਨ ਨਾਲ ਅੰਗੂਠੇ ਜਿਤਨਾ ਗਣਪਤੀ ਬਣਾਕੇ, ਫੁੱਲ ਤੇ ਸੁਗੰਧ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਚਿੱਟੀ ਚਤੁਰਥੀ ਜਾਂ ਅਸ਼ਟਮੀ ਨੂੰ ਦਧੀ ਤੇ ਖੀਰ ਨਾਲ ਅਠ ਹਜ਼ਾਰ ਹੋਮ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਸ਼ ਵਿਚ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਲਾਲ ਚੰਦਨ ਨਾਲ ਅੰਗੂਠੇ ਜਿਤਨਾ ਗਣਪਤੀ ਬਣਾਕੇ, ਭੌਤਿਕ ਬਲੀ ਦੇ ਕੇ, ਦਧੀ, ਮੱਧ ਤੇ ਘੀ ਦੀਆਂ ਆਹੁਤੀਆਂ ਨਾਲ ਅਠ ਹਜ਼ਾਰ ਹੋਮ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਜਾ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਸ਼ ਵਿਚ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਲਾਲ ਕਰਵੀਰ ਦੇ ਮੂਲ ਨਾਲ ਅੰਗੂਠੇ ਜਿਤਨਾ ਗਣਪਤੀ ਬਣਾਕੇ, ਲਾਲ ਫੁੱਲ ਤੇ ਸੁਗੰਧ ਨਾਲ ਬਲੀ ਦੇ ਕੇ, ਤਿਲ, ਲਵਣ ਤੇ ਘੀ ਨਾਲ ਅਠ ਹਜ਼ਾਰ ਹੋਮ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਦਸ ਪਿੰਡਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਸ਼ ਵਿਚ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਚਿੱਟੇ ਕਰਵੀਰ ਦੇ ਮੂਲ ਨਾਲ ਅੰਗੂਠੇ ਜਿਤਨਾ ਗਣਪਤੀ ਬਣਾਕੇ, ਤਿਲ ਦੇ ਪੀਠ, ਦਧੀ, ਘੀ, ਦੁੱਧ ਤੇ ਹਲਦੀ ਮਿਲਾ ਕੇ ਅਠ ਹਜ਼ਾਰ ਹੋਮ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਵੈਸ਼ਿਆ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਸ਼ ਵਿਚ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਅਸ਼ਵੱਥ ਦੇ ਮੂਲ ਨਾਲ ਅੰਗੂਠੇ ਜਿਤਨਾ ਗਣਪਤੀ ਬਣਾਕੇ, ਸੁਗੰਧ, ਫੁੱਲ, ਧੂਪ ਨਾਲ ਬਲੀ ਦੇ ਕੇ, ਸੌ ਹੋਮ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਦੁਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਸ਼ ਵਿਚ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਅਰਕ ਦੇ ਮੂਲ ਨਾਲ ਅੰਗੂਠੇ ਜਿਤਨਾ ਗਣਪਤੀ ਬਣਾਕੇ, ਸੁਗੰਧ, ਫੁੱਲ, ਧੂਪ ਨਾਲ ਬਲੀ ਦੇ ਕੇ, ਟਿੰਡੂਕ ਦੀ ਲੱਕੜ ਦੇ ਸੌ ਹੋਮ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਦੁਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਸ਼ ਵਿਚ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਬਿਲਵਾ ਦੇ ਮੂਲ ਨਾਲ ਅੰਗੂਠੇ ਜਿਤਨਾ ਗਣਪਤੀ ਬਣਾਕੇ, ਸੁਗੰਧ, ਫੁੱਲ, ਧੂਪ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਤਿੰਨ ਮੱਧ ਮਿਲਾ ਕੇ ਅਠ ਹਜ਼ਾਰ ਹੋਮ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਰਾਜੇ ਤੇ ਮੰਤਰੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਸ਼ ਵਿਚ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਸਿਰ 'ਤੇ ਧੂਪ ਲਾ ਕੇ ਰਾਜ ਦਰਵਾਜੇ 'ਤੇ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਜੰਗ ਵਿਚ ਜਿੱਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹਾਥੀ ਦੇ ਦੰਦ ਜਾਂ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਅੰਗੂਠੇ ਜਿਤਨਾ ਗਣਪਤੀ ਬਣਾਕੇ, ਸੁਗੰਧ, ਫੁੱਲ, ਧੂਪ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਚਤੁਰਥੀ ਨੂੰ ਨੰਗਾ ਹੋ ਕੇ ਪੂਜਾ ਕਰੇ, ਸੱਤ ਵਾਰ ਜਪ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਨਾਰੀ ਨੂੰ ਪਿਆਰਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵੱਛ ਦੇ ਸਿੰਗ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਅੰਗੂਠੇ ਜਿਤਨਾ ਗਣਪਤੀ ਬਣਾਕੇ, ਸੁਗੰਧ, ਫੁੱਲ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਗੁੱਗਲ ਧੂਪ ਦੇ ਕੇ, ਘੋਸ਼ਪਤੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਸ਼ ਵਿਚ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਾਂ ਫਿਰ ਵਲਮੀਕ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਅੰਗੂਠੇ ਜਿਤਨਾ ਗਣਪਤੀ ਬਣਾਕੇ, ਕੜਵੇ ਤੇਲ ਨਾਲ ਪ੍ਰਤਿਮਾ ਲਪੇਟ ਕੇ, ਉਨਮੱਤਕ ਦੀ ਲੱਕੜ ਨਾਲ ਅੱਗ ਜਲਾ ਕੇ, ਤਿਲ ਤੇ ਸਰੋਂ ਮਿਲਾ ਕੇ ਅਠ ਹਜ਼ਾਰ ਹੋਮ ਕਰੇ, ਤ੍ਰਿਕਟੁਕ ਨਾਲ ਲਪੇਟ ਕੇ, ਧੂਪ ਦੇ ਕੇ, ਅਗਰ ਧੂਪ ਦੇ ਕੇ, ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਸ਼ ਵਿਚ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਹੋਰਾਂ ਦਾ ਪਿਆਰਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਲਾਲ ਚੰਦਨ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਧੂਪ ਦੇ ਕੇ, ਪਿਆਰਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗਣਪਤੀ ਦੇ ਮੰਤ੍ਰ: "ਓṃ ਗਣਪਤਯੇ ਵਕ੍ਰਤੁੰਡਾਯ ਗਜਦੰਤਾਯ ਗੁਲਗੁਲੇਤਿਨਿਨਾਦਾਯ ਚਤੁਰਭੁਜਾਯ ਤ੍ਰਿਨੇਤ੍ਰਾਯ ਮੁਸ਼ਲਪਾਸ਼ਵਜ੍ਰਹਸਤਾਯ ਸਰਵਭੂਤਦਮਨਾਯ ਸਰਵਲੋਕਵਸ਼ੰਕਰਾਯ ਸਰਵਦੁਸ਼ਟਉਪਘਾਤਜਨਨਾਯ ਸਰਵਸ਼ਤ੍ਰੁਵਿਮਰਦਨਾਯ ਸਰਵਰਾਜ੍ਯਸਮੀਹਨਾਯ ਰਾਜਾਨਮਿਹ ਵਸ਼ਮਾਨਯ ਹਣ ਹਣ ਪਚ ਪਚ ਵਜ੍ਰਾਂਕੁਸ਼ੇਨ ਗਣੇਸ਼ ਫਟ ਸ੍ਵਾਹਾ।" ਹੋਰ ਮੰਤ੍ਰ: "ਓṃ ਗਾਂ ਗੀਂ ਗੂੰ ਗੈṃ ਗੌṃ ਗਹ ਸ੍ਵਾਹਾ ਨਮਹ ਹਦਯੰ ਮੂਲਮੰਤ੍ਰਸ੍ਯ।" "ਓṃ ਕਹ ਸ਼ਿਰਹ, ਓṃ ਖਹ ਸ਼ਿਖਾ, ਓṃ ਗਹ ਹਦਯੰ, ਓṃ ਗੁਹ ਵਕ੍ਤ੍ਰੰ, ਓṃ ਗੈṃ ਨੇਤ੍ਰੰ। ਓṃ ਘਹ ਕਵਚੰ, ਓṃ ਙ ਆਵਾਹਨੰ ਹਦਯਸ੍ਯ ਆਵਾਹਨਾਂਗਾਂ ਭਵੰਤਿ। ਓṃ ਨਮਹ ਹਦਯੰ ਮੂਲਮੰਤ੍ਰਸ੍ਯ, ਓṃ ਗਾਹ ਸ਼ਿਰਹ, ਓṃ ਗੈਹ ਨਮਹ ਸ਼ਿਖਾ, ਓṃ ਗੌਹ ਨਮਹ ਕਵਚੰ, ਓṃ ਗੰ ਨਮਹ ਨੇਤ੍ਰੇ, ਓṃ ਗਹ ਫਟ ਅਸ੍ਤ੍ਰੰ।" "ਓṃ ਅੰਗੂਠੋਲਕਾਯ ਸ੍ਵਾਹਾ ਆਵਾਹਨੰ ਹਦਯਸ੍ਯ ਸ੍ਵਾਹਾ ਵਿਸਰਜਨੰ ਹਦਯਸ੍ਯ ਓṃ ਗੰਧੋਲਕਾਯ ਸ੍ਵਾਹਾ।" ਗੰਧ ਮੰਤ੍ਰ: "ਓṃ ਧਰਮਭੂਤੋਲਕਾਯ ਸ੍ਵਾਹਾ।" ਫੁੱਲ ਮੰਤ੍ਰ: "ਓṃ ਦੁਰਜਯਾਯ ਪੂਰਵੇਣ।" "ਓṃ ਧੂਰਜਟਾਯ ਦੱਖਣੇ।" "ਓṃ ਲੰਬੋਦਰਾਯ ਪਛਿਮਤ।" "ਓṃ ਗਣਪਤਯੇ ਉੱਤਰਤ।" "ਓṃ ਗਣਾਧਿਪਤਯੇ ਐਸ਼ਾਨਯਾਂ।" "ਓṃ ਮਹਾਗਣਪਤਯੇ ਆਗਨਯਾਂ।" "ਓṃ ਕੂਸ਼ਮਾਂਡਾਯ ਨੈਰਿਤਯਾਂ।" "ਓṃ ਏਕਦੰਤਤ੍ਰਿਪੁਰਘਾਤਿਨੇ ਤ੍ਰਿਨੇਤ੍ਰਾਯ ਵਾਯਵਯਾਂ।" "ਓṃ ਮਹਾਗਣਪਤਯੇ ਵਿਦਮਹੇ ਵਕ੍ਰਤੁੰਡਾਯ ਧੀਮਹਿ। ਤਨੋ ਦੰਤਿ ਪ੍ਰਚੋਦਯਾਤ।" ਗਾਯਤਰੀ। ਪਦਮਦੰਸ਼ਟ੍ਰਾ, ਮਾਲਾ, ਪ੍ਰਕਰਸ਼ਣੀ, ਪਰਸ਼, ਅੰਕੁਸ਼, ਪਾਸ਼, ਪਟਹ, ਮੁਦਰਾ—ਇਹ ਅੱਠ ਮਦਰਾਵਾਂ ਦਿਖਾ ਕੇ, ਫਿਰ ਕਰਮ ਕਰੇ। ਕਾਲੇ ਤਿਲ ਦੀਆਂ ਆਹੁਤੀਆਂ ਨਾਲ ਅਠ ਹਜ਼ਾਰ ਹੋਮ ਕਰੇ, ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਸ਼ ਵਿਚ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਆਵਾਹਨ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਇਕੱਦਸ ਮਦਰਾ, ਨੈਵੇਦ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ, ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਦਿਖਾਏ। ਜਿਸ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਤ੍ਰਿਨੇਤ੍ਰਾ, ਸ਼ੂਲਧਾਰੀ ਹਰੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਵਿਘਨਹਰ ਗਣਪਤੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਉਹੀ ਮੰਡਲ, ਉਹੀ ਅੰਗਨਿਆਸ, ਉਹੀ ਮੰਤ੍ਰਪਦ। ਜੇ ਕੋਈ ਵਿਘਨਹਰ, ਏਕਦੰਤ, ਉਮਾ ਪੁਤ੍ਰ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ, ਉਸਦੇ ਸਾਰੇ ਵਿਘਨ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਕਦੇ ਕੋਈ ਅਪਸ਼ਕੁਨ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ। ਜੋ ਚਤੁਰਥੀ ਨੂੰ ਉਪਵਾਸ ਕਰਕੇ ਪੂਜਾ ਕਰੇ, ਉਸਦੇ ਸਾਰੇ ਕੰਮ ਸਫਲ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਜਿਸਨੂੰ ਵਿਘਨਹਰ, ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਕੁਲ ਦਾ ਚਿਰਾਗ, ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਉਸਦੇ ਸਾਰੇ ਕੰਮ, ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆ, ਉਸਦੇ ਵਸ਼ ਵਿਚ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਭਗਤੀ ਤੇ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ, ਕੁੰਕੁਮ, ਅਗਰ ਧੂਪ, ਓਂਡੀਰਕ ਦੀ ਮਾਲਾ, ਤਿੰਨ ਪਲਲ, ਲੋਲਾਪਿਕਾ, ਜਾਤਿਕਾ, ਉਨਮੱਤਕ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਦੀ ਚਤੁਰਥੀ ਨੂੰ, ਇਸ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਉਸਦੇ ਸਾਰੇ ਕੰਮ ਨਿਰਵਿਘਨ ਸਫਲ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਏਕਦੰਤ, ਜਗਤ ਦੇ ਮਾਲਕ, ਗਣੇਸ਼ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਪਿਤਰ, ਦੇਵਤਾ, ਮਨੁੱਖ—all ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਭਗਤੀ ਨਾਲ, ਕੰਨ ਲੇਪ, ਤੁੰਡਿਕਾ, ਮੋਦਕ ਨਾਲ, ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਸਦਾ ਵਿਘਨ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦੰਤਿਨ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੀਏ।
ਸ਼ਿਵਾਚਤੁਰ੍ਥੀ ਪੂਜਨਮ੍ ਸੁਮਨ੍ਤੁਰੁਵਾਚ ਸ਼ਿਵਾ ਸ਼ਾਨ੍ਤਾ ਸੁਖਾ ਰਾਜਂਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਥੀ ਤ੍ਰਿਵਿਧਾ ਸ੍ਮृਤਾ । ਮਾਸਿ ਭਾਦ੍ਰਪਦੇ ਸ਼ੁਕ੍ਲਾ ਸ਼ਿਵਾ ਲੋਕੇषੁ ਪੂਜਿਤਾ । । ੧ ਤਸ੍ਯਾਂ ਸ੍ਨਾਨਂ ਤਥਾ ਦਾਨਮੁਪਵਾਸੋ ਜਪਸ੍ਤਥਾ । ਕ੍ਰਿਯਮਾਣਂ ਸ਼ਤਗੁਣਂ ਪ੍ਰਸਾਦਾਦ੍ਦਨ੍ਤਿਨੋ ਨृਪ । । ੨ ਗੁਡਲਵਣਘृਤਾਨਾਂ ਤੁ ਦਾਨਂ ਸ਼ੁਭਕਰਂ ਸ੍ਮृਤਮ੍ । ਗੁਡਾਪੂਪੈਸ੍ਤਥਾ ਵੀਰ ਪੁਣ੍ਯਂ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਭੋਜਨਮ੍ । । ੩ ਯਾਸ੍ਤਸ੍ਯਾਂ ਨਰਸ਼ਾਰ੍ਦੂਲ ਪੂਜਯਨ੍ਤਿ ਸਦਾ ਸ੍ਤ੍ਰਿਯਃ । ਗੁਡਲਵਣਪੂਪੈਸ਼੍ਚ ਸ਼੍ਵਸ਼੍ਰੂਂ ਸ਼੍ਵਸੁਰਮੇਵ ਚ । ।੪ ਤਾਃ ਸਰ੍ਵਾਃ ਸੁਭਗਾਃ ਸ੍ਯੁਰ੍ਵੇ੧ ਵਿਘ੍ਰੇਸ਼ਸ੍ਯਾਨੁਮੋਦਨਾਤ੍ । ਕਨ੍ਯਕਾ ਤੁ ਵਿਸ਼ੇषੇਣ ਵਿਧਿਨਾਨੇਨ ਪੂਜਯੇਤ੍ । । ੫ ( ਇਤਿ ਸ਼ਿਵਾਕਲ੍ਪਃ) ਸੁਮਨ੍ਤੁਰੁਵਾਚ ਮਾਘੇ ਮਾਸਿ ਤਥਾ ਸ਼ੁਕ੍ਲਾ ਯਾ ਚਤੁਰ੍ਥੀ ਮਹੀਪਤੇ । ਸਾ ਸ਼ਾਨ੍ਤਾ ਸ਼ਾਨ੍ਤਿਦਾ ਨਿਤ੍ਯਂ ਸ਼ਾਨ੍ਤਿਂ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍ਸਦੈਵ ਹਿ । । ੬ ਸ੍ਨਾਨਦਾਨਾਦਿਕਂ ਕਰ੍ਮ ਸਰ੍ਵਮਸ੍ਯਾਂ ਕृਤਂ ਵਿਭੋ । ਭਵੇਤ੍ਸਹਸ੍ਰਗੁਣਿਤਂ ਪ੍ਰਸਾਦਾਤ੍ਤਸ੍ਯ੨ ਦਨ੍ਤਿਨਃ । । ੭ ਕृਤੋਪਵਾਸੋ ਯਸ੍ਤਸ੍ਯਾਂ ਪੂਜਯੇਦ੍ਵਿ ਘ੍ਨਨਾਯਕਮ੍ । ਤਸ੍ਯ ਹੋਮਾਦਿਕਂ ਕਰ੍ਮ ਭਵੇਤ੍ਸਾਹਸ੍ਰਿਕਂ ਨृਪ । । ੮ ਲਵਣਂ ਚ ਗੁਡਂ ਸ਼ਾਕਂ ਗੁਡਪੂਪਾਂਸ਼੍ਚ ਭਾਰਤ । ਦਤ੍ਤ੍ਵਾ ਭਕ੍ਤ੍ਯਾ ਤੁ ਵਿਪ੍ਰੇਭ੍ਯਃ ਫਲਂ ਸਾਹਸ੍ਰਿਕਂ ਭਜੇਤ੍
ਸੁਮੰਤੁ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਸ਼ਿਵਾ, ਜੋ ਸ਼ਾਂਤ ਤੇ ਸੁਖਦਾਇਕ ਹੈ, ਚਤੁਰਥੀ ਤਿੰਨ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਭਾਦੋਂ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਵਿੱਚ, ਸ਼ਿਵਾ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪੂਜੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਦਿਨ ਨ੍ਹਾਉਣਾ, ਦਾਨ, ਉਪਵਾਸ ਤੇ ਜਪ ਕਰਨਾ, ਦੰਤਿਨ ਦੇ ਪ੍ਰਸਾਦ ਨਾਲ ਸੌ ਗੁਣਾ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਗੁੜ, ਲਵਣ ਤੇ ਘੀ ਦਾ ਦਾਨ ਸ਼ੁਭ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਗੁੜ ਦੇ ਪੂਪ ਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਕਰਵਾਉਣ ਨਾਲ ਵੀਰਤਾ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਇਸ ਦਿਨ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਔਰਤਾਂ, ਗੁੜ, ਲਵਣ ਤੇ ਪੂਪ ਦੇ ਕੇ, ਸੱਸ ਤੇ ਨਨਦ ਨੂੰ ਪੂਜਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਭ ਵਿਘਨਹਰ ਦੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਸੁਭਾਗਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਕੁੜੀਆਂ ਇਸ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਣ।
1.31.੫੦ ਸੁਮਨ੍ਤੁਰੁਵਾਚ ਚਤੁਰ੍ਥੀ ਸਾ ਚਤੁਰ੍ਥੀ ਸਾ ਯਦਾਙ੍ਗਾਰਕਸਂਯੁਤਾ । ਉਪੋष੍ਯਾ ਤਤ੍ਰ ਤਤ੍ਰੈਵ ਪ੍ਰਦੇਯੋ ਵਿਧਿਵਦ੍ਗੁਡਃ । । ੫੧ ਉਪੋष੍ਯ ਨਕ੍ਤੇਨ ਵਿਭੋ ਚਤਸ੍ਰਃ ਕੁਜਸਂਯੁਤਾ । ਚਤੁਰ੍ਥ੍ਯਾਂ ਚ ਚਤੁਰ੍ਥ੍ਯਾਂ ਚ ਵਿਧਾਨਂ ਸ਼ृਣੁ ਯਾਦृਸ਼ਮ੍ । । ੫੨ ਸੌਵਰ੍ਣਂ ਤੁ ਕੁਜਂ ਕृਤ੍ਵਾ ਸਵਿਨਾਯਕਮਾਦਰਾਤ੍ । ਦਸ਼ਸੌਵਰ੍ਣਿਕਂ ਮੁਖ੍ਯਂ ਦਸ਼ਾਰ੍ਧਮਰ੍ਧਮੇਵ ਚ । ।੫ ੩ ਸੌਵਰ੍ਣਪਾਤ੍ਰੇ ਰੌਪ੍ਯੇ ਵਾ ਭਕ੍ਤ੍ਯਾ ਤਾਮ੍ਰਮਯੇऽਪਿ ਵਾ । ਵਿਂਸ਼ਤ੍ਪਲਾਨਿ ਪਾਤ੍ਰਾਣਿ ਵਿਂਸ਼ਤ੍ਯਰ੍ਧਪਲਾਨਿ ਵਾ । । ੫੪ ਵਿਂਸ਼ਤ੍ਕਰ੍षਾਣਿ ਵਾ ਵੀਰ ਵਿਂਸ਼ਦਰ੍ਧਾਰ੍ਧਮੇਵ ਵਾ । ਰੌਪ੍ਯਸਙ੍ਖ੍ਯਂ ਪਲਂ ਕਾਰ੍ਯਂ ਪਲਾਰ੍ਧਮਰ੍ਧਮੇਵ ਚ । । ੫੫ ਸ਼ਕ੍ਤ੍ਯਾ ਵਿਤ੍ਤੈਸ਼੍ਚ ਭਕ੍ਤ੍ਯਾ ਚ ਪਾਤ੍ਰੇ ਤਾਮ੍ਰਮਯੇऽਪਿ ਤੁ । ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਾਪ੍ਯ ਗ੍ਰਹੇਸ਼ਂ ਵੈ ਵਸ੍ਤ੍ਰੈਃ ਸਮ੍ਪਰਿਵੇष੍ਟਿਤਮ੍ । । ਵਿਵਿਧੈਃ ਸਾਧਕੈ ਰਕ੍ਤੈਃ ਪੁष੍ਪੈ ਰਕ੍ਤੈਃ ਸਮਨ੍ਵਿਤਮ੍ । । ੫੬ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਾਯ ਸਦਾ ਦਦ੍ਯਾਦ੍ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਾਸਹਿਤਂ ਨृਪ । ਵਾਚਕਾਯ ਮਹਾਬਾਹੋ ਗੁਣਿਨੇ ਸ਼੍ਰੇਯਸੇ ਨृਪ । । ੫੭ ਇਤਿ ਤੇ ਕਥਿਤਾ ਪੁਣ੍ਯਾ ਤਿਥੀਨਾਮੁਤ੍ਤਮਾ ਤਿਥਿਃ । ਯਾਮੁਪੋष੍ਯ ਨਰੋ ਰੂਪਂ ਦਿਵ੍ਯਮਾਪ੍ਨੋਤਿ ਭਾਰਤ । । ੫੮ ਕਾਨ੍ਤ੍ਯਾਤ੍ਰੇਯਸਮਂ ਵੀਰਂ ਤੇਜਸਾ ਰਵਿਸਨ੍ਨਿਭਮ੍ । ਪ੍ਰਭਯਾ ਰਵਿਕਲ੍ਪਂ ਚ ਸਮੀਰਬਲਸਂਸ਼੍ਰਿਤਮ੍ । । ੫੯ ਈਦृਗ੍ਰੂਪਂ ਸਮਾਪ੍ਯੇਹ ਯਾਤਿ ਭੌਮਸਦੋ ਨृਪ । ਪ੍ਰਸਾਦਾਦ੍ਵਿਘ੍ਨਨਾਥਸ੍ਯ ਤਥਾ ਗਣਪਤੇਰ੍ਨृਪ । । 1.31.੬੦ ਪਠਤਾਂ ਸ਼ृਣ੍ਵਤਾਂ ਰਾਜਨ੍ਕੁਰ੍ਵਤਾਂ ਚ ਵਿਸ਼ੇषਤਃ । ਬ੍ਰਹ੍ਮਹਤ੍ਯਾਦਿਪਾਪਾਨਿ ਕ੍ਸ਼ੀਯਨ੍ਤੇ ਨਾਤ੍ਰ ਸਂਸ਼ਯਃ । । ऋਦ੍ਧਿਂ ਵृਦ੍ਧਿਂ ਤਥਾ ਲਕ੍ਸ਼੍ਮੀਂ ਲਭਤੇ ਨਾਤ੍ਰ ਸਂਸ਼ਯਃ । । । ੬੧ ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਭਵਿष੍ਯੇ ਮਹਾਪੁਰਾਣੇ ਸ਼ਤਾਰ੍ਦ੍ਧਸਾਹਸ੍ਰ੍ਯਾਂ ਸਂਹਿਤਾਯਾਂ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮੇ ਪਰ੍ਵਣਿ ਚਤੁਰ੍ਥੀਕਲ੍ਪੇ ਸੁਖਾਵਹਾਙ੍ਗਾਰਕਚਤੁਰ੍ਥੀਵ੍ਰਤਨਿਰੂਪਣਂ ਨਾਮੈਕਤ੍ਰਿਂਸ਼ੋऽਧ੍ਯਾਯਃ
ਜਦੋਂ ਚੌਥੀ ਤਿੱਥੀ ਅੰਗਾਰਕ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਦਿਨ ਉਪਵਾਸ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਤੇ ਠੀਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਗੁੜ ਦਾ ਦਾਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਮਨੁੱਖ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਿਯਮਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹਨੂੰ ਵੱਡਾ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਸੋਨੇ ਜਾਂ ਚਾਂਦੀ ਜਾਂ ਤਾਮੇ ਦੇ ਪਾਤਰ ਵਿੱਚ, ਭਗਤੀ ਨਾਲ, ਆਪਣੇ ਸਮਰਥ ਅਨੁਸਾਰ, ਲਾਲ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜਾ ਕੇ, ਵਸਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕ ਕੇ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਦਾਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਚੌਥੀ ਤਿੱਥੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹਨ, ਜਿਹੜਾ ਮਨੁੱਖ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਪਵਾਸ ਕਰਕੇ ਮਨਾਊਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਦਿਵਿਆ ਰੂਪ, ਚਮਕ ਤੇ ਤੇਜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਰਤਾਂ ਦੀ ਕਥਾ ਪੜ੍ਹਨ, ਸੁਣਨ ਜਾਂ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਵੱਡੇ ਪਾਪ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਉਹਨੂੰ ਵਾਧੂ, ਵਾਧੂ ਤੇ ਲੱਖਮੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।
thumb|400px|ਅਗ੍ਨਿਚਯਨੇ ਅਸ਼੍ਵਪਰਿਕ੍ਰਮਣਮ੍ thumb|400px| ਉਚ੍ਚੈਃਸ਼੍ਰਵਾ ਨਾਗਪਞ੍ਚਮੀਪੂਜਨਮ੍ ਸੁਮਨ੍ਤੁਰੁਵਾਚ ਪਞ੍ਚਮੀ ਦਯਿਤਾ ਰਾਜਨ੍ਨਾਗਾਨਾਂ ਨਨ੍ਦਿਵਰ੍ਧਿਨੀ । ਪਞ੍ਚਮ੍ਯਾਂ ਕਿਲ ਨਾਗਾਨਾਂ ਭਵਤੀਤ੍ਯੁਤ੍ਸਵੋ ਮਹਾਨ੍ । । ੧ ਵਾਸੁਕਿਸ੍ਤਕ੍ਸ਼ਕਸ਼੍ਚੈਵ ਕਾਲਿਯੋ ਮਣਿਭਦ੍ਰਕਃ । ਐਰਾਵਤੋ ਧृਤਰਾष੍ਟ੍ਰਃ੧ ਕਰ੍ਕੋਟਕਧਨਞ੍ਜਯੌ । । ਏਤੇ ਪ੍ਰਯਚ੍ਛਨ੍ਤ੍ਯਭਯਂ ਪ੍ਰਾਣਿਨਾਂ ਪ੍ਰਾਣਜੀਵਿਤਾਮ੍ । । ੨ ਪਞ੍ਚਮ੍ਯਾਂ ਸ੍ਨਪਯਨ੍ਤੀਹ ਨਾਗਾਨ੍ਕ੍ਸ਼ੀਰੇਣ ਯੇ ਨਰਾਃ । ਤੇषਾਂ ਕੁਲੇ ਪ੍ਰਯਚ੍ਛਨ੍ਤਿ ਤੇऽਭਯਪ੍ਰਾਣਦਕ੍ਸ਼ਿਣਾਮ੍ । । ੩ ਸ਼ਪ੍ਤਾ ਨਾਗਾ ਯਦਾ ਮਾਤ੍ਰਾ ਦਹ੍ਯਮਾਨਾ ਦਿਵਾਨਿਸ਼ਮ੍ । ਨਿਰ੍ਵਾਪਯਨ੍ਤਿ ਸ੍ਨਪਨੈਰ੍ਗਵਾਂ੩ ਕ੍ਸ਼ੀਰੇਣ ਮਿਸ਼੍ਰਿਤੈਃ । । ੪ ਯੇ ਸ੍ਨਪਯਨ੍ਤਿ ਵੈ ਨਾਗਾਨ੍ਭਕ੍ਤ੍ਯਾ ਸ਼੍ਰਦ੍ਧਾਸਮਨ੍ਵਿਤਾ । ਤੇषਾਂ ਕੁਲੇ ਸਰ੍ਪਭਯਂ ਨ ਭਵੇਦਿਤਿ ਨਿਸ਼੍ਚਯਃ । । ੫ ਸ਼ਤਾਨੀਕ ਉਵਾਚ ਮਾਤ੍ਰਾ ਸ਼ਪ੍ਤਾਃ ਕਥਂ ਨਾਗਾਃ ਕਿਂ ਸਮੁਦ੍ਦਿਸ਼੍ਯ ਕਾਰਣਮ੍ । ਕਥਂ ਚਾਨਨ੍ਦਕਰਣਂ ਕਸ੍ਯ ਵਾ ਸਮ੍ਪ੍ਰਸਾਦਜਮ੍ । । ੬ ਸੁਮਨ੍ਤੁਰੁਵਾਚ [http://puranastudy.freeoda.com/pur_index3/uchchaish.htm ਉਚ੍ਚੈਃਸ਼੍ਰਵਾ] ਅਸ਼੍ਵਰਤ੍ਨਂ ਸ਼੍ਵੇਤੋ ਜਾਤੋऽਮृਤੋਦ੍ਭਵਃ । ਤਂ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਚਾਬ੍ਰਵੀਤ੍ਕਦ੍ਰੂਰ੍ਨਾਗਾਨਾਂ ਜਨਨੀ ਸ੍ਵਸਾਮ੍ । । ੭ ਅਸ਼੍ਵਰਤ੍ਨਮਿਦਂ ਸ਼੍ਵੇਤਂ ਸਮ੍ਪ੍ਰੇਕ੍ਸ਼ੇऽਮृਤਸਮ੍ਭਵਮ੍ । ਕृष੍ਣਾਂਸ਼੍ਚ ਵੀਕ੍ਸ਼ਸੇ ਬਾਲਾਨ੍ਸਰ੍ਵਂ ਸ਼੍ਵੇਤਮੁਤਾਮ੍ਬਰੇ । । ੮ ਵਿਨਤੋਵਾਚ ਸਰ੍ਵਸ਼੍ਵੇਤੋ ਹਯਵਰੋ ਨਾਸ੍ਯ ਕृष੍ਣੋ ਨ ਲੋਹਿਤਃ । ਕਥਂ ਪਸ਼੍ਯਸਿ ਕृष੍ਣਂ ਤ੍ਵਂ ਵਿਨਤੋਵਾਚ ਤਾਂ ਸ੍ਵਸਾਮ੍
ਸੁਮੰਤੁ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਪੰਜਵੀਂ ਤਿੱਥੀ ਸੱਪਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਪਿਆਰੀ ਹੈ, ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਵਧਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਪੰਜਵੀਂ ਤਿੱਥੀ ਨੂੰ ਸੱਪਾਂ ਦਾ ਵੱਡਾ ਤਿਉਹਾਰ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਾਸੁਕੀ, ਤਕਸ਼ਕ, ਕਾਲੀਆ, ਮਣਿਭਦਰ, ਏਰਾਵਤ, ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ, ਕਰਕੋਟਕ ਤੇ ਧਨੰਜੈ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਨਿਡਰਤਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਜਿਹੜੇ ਮਨੁੱਖ ਪੰਜਵੀਂ ਨੂੰ ਸੱਪਾਂ ਨੂੰ ਦੁੱਧ ਨਾਲ ਨ੍ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘਰ-ਕੁਲ ਨੂੰ ਇਹ ਸੱਪ ਨਿਡਰਤਾ ਤੇ ਪ੍ਰਾਣ-ਦਾਨ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਮਾਂ ਵਲੋਂ ਸ਼ਾਪੇ ਹੋਏ ਸੱਪ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਸੜਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਗਾਂ ਦੇ ਦੁੱਧ ਨਾਲ ਨ੍ਹਾ ਕੇ ਠੰਡ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਹੜੇ ਮਨੁੱਖ ਭਗਤੀ ਤੇ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਸੱਪਾਂ ਨੂੰ ਨ੍ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘਰ-ਕੁਲ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਵੀ ਸੱਪਾਂ ਦਾ ਡਰ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ।
( ੧੯ ਭਗਿਨੀਂ ਚ ਜਰਤ੍ਕਾਰੁਂ ਤਸ੍ਮੈ ਤ੍ਵਂ ਪ੍ਰਤਿਦਾਸ੍ਯਸਿ । ਭਵਿਤਾ ਤਸ੍ਯ ਪੁਤ੍ਰੋऽਸਾਵਾਸ੍ਤੀਕ ਇਤਿ ਵਿਸ਼੍ਰੁਤਃ । । 1.32.੨੦ ਸ ਤਤ੍ਸਤ੍ਰਂ ਪ੍ਰਵृਦ੍ਧਂ ਵੈ ਨਾਗਾਨਾਂ ਭਯਦਂ ਮਹਤ੍ । ਨਿषੇਧੇਤ੍ਸੁਮਤਿਰ੍ਵਾਗ੍ਭਿਰਗ੍ਰ੍ਯਾਭਿਸ੍ਤਂ ਨਵਿष੍ਯਤਿ । । ੨੧ ਤਦਿਮਾਂ ਭਗਿਨੀਂ ਰਾਜਂਸ੍ਤਸ੍ਯ ਤ੍ਵਂ ਪ੍ਰਤਿਦਾਸ੍ਯਸਿ । ਜਰਤ੍ਕਾਰੁਂ ਜਰਤ੍ਕਾਰੋਃ ਪ੍ਰਦਦ੍ਯਾ ਅਵਿਚਾਰਯਨ੍ । । ੨੨ ਯਦਾਸੌ ਪ੍ਰਾਰ੍ਥਤੇऽਰਣ੍ਯੇ ਯਤ੍ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ਧਿ ਵਦਿष੍ਯਤਿ । ਤਤ੍ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਮਸ਼ਙ੍ਕੇਨ ਯਦੀਚ੍ਛੇਃ ਸ਼੍ਰੇਯ ਆਤ੍ਮਨਃ । । ੨੩ ਪਿਤਾਮਹਵਚਃ ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਵਾਸੁਕਿਃ ਪ੍ਰਣਿਪਤ੍ਯ ਚ । ਤਥਾਕਰੋਦ੍ਯਥਾ ਚੋਕ੍ਤਂ ਯਤ੍ਨਂ ਚ ਪਰਮਾਸ੍ਥਿਤਃ । । ੨੪ ਤਚ੍ਛ੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਪਨ੍ਨਗਾਃ ਸਰ੍ਵੇ ਪ੍ਰਹਰ੍षੋਤ੍ਫੁਲ੍ਲਲੋਚਨਾਃ । ਪੁਨਰ੍ਜਾਤਮਿਵਾਤ੍ਮਾਨਂ ਮੇਨਿਰੇ ਭੁਜਗੋਤ੍ਤਮਾਃ । । ੨੫ ਤਤ੍ਰ ਸਤ੍ਰਂ ਮਹਾਬਾਹੋ੧ ਤਵ ਪਿਤ੍ਰਾ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਿਤਮ੍ । ऋਤ੍ਵਿਗ੍ਭਿਃ ਸ ਹਿ ਤੇਨੇਹ ਸਰ੍ਵਲੋਕੇषੁ ਦੁष੍ਕਰਮ੍ । । ੨੬ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਂ ਚ ਵਿष੍ਣੁਨਾ ਪੂਰ੍ਵਂ ਧਰ੍ਮਪੁਤ੍ਰਸ੍ਯ ਧੀਮਤਃ । ਅਵਸ਼੍ਯਂ ਤਸ੍ਯ ਭਵਿਤਾ ਨਾਗਾਨਾਂ ਭਯਕਾਰਕਮ੍
ਤੂੰ ਆਪਣੀ ਭੈਣ ਜਰਤਕਾਰੁ ਉਸ ਨੂੰ ਵਿਆਹ ਦੇਵੇਂਗਾ। ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਆਸਤੀਕ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਵੇਗਾ। ਉਹ ਪੁੱਤਰ ਨਾਗਾਂ ਦੇ ਵੱਡੇ ਯਜਨ ਨੂੰ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਡਰ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣੇਗਾ, ਆਪਣੀ ਚਤੁਰਾਈ ਅਤੇ ਮਿੱਠੇ ਬੋਲਾਂ ਨਾਲ ਰੋਕ ਲਏਗਾ। ਇਸ ਲਈ, ਰਾਜਨ, ਤੂੰ ਆਪਣੀ ਭੈਣ ਜਰਤਕਾਰੁ ਨੂੰ ਜਰਤਕਾਰੁ ਨੂੰ ਬਿਨਾ ਕੋਈ ਸੋਚੇ ਸਮਝੇ ਵਿਆਹ ਦੇ ਦੇਵੀਂ। ਜਦ ਉਹ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕੁਝ ਮੰਗੇ, ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿੰਤ ਹੋ ਕੇ ਕਰ ਦੇਵੀਂ, ਜੇ ਤੂੰ ਆਪਣੀ ਭਲਾਈ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈਂ। ਪਿਤਾਮਾ ਦੇ ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਵਾਸੁਕੀ ਨੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਜਿਵੇਂ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਉਹੀ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਪੂਰੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਾਲ ਲੱਗ ਗਿਆ। ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਸਾਰੇ ਨਾਗ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਚਮਕ ਉਠੀਆਂ ਅਤੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਮੁੜ ਜੰਮੇ ਸਮਝਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਉਥੇ, ਮਹਾਬਲੀ ਰਾਜਨ, ਤੇਰੇ ਪਿਤਾ ਵੱਲੋਂ ਵੱਡਾ ਯਜਨ ਕਰਵਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਜੋ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਕਰਨਾ ਔਖਾ ਸੀ। ਇਹ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਵੱਲੋਂ ਧਰਮਪੁੱਤਰ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਇਹ ਯਜਨ ਨਾਗਾਂ ਲਈ ਡਰ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣੇਗਾ।
ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਂ ਭੋਜਯੇਤ੍ਪਸ਼੍ਚਾਦ੍ ਘृਤਪਾਯਸਮੋਦਕੈਃ । ।੪ ੯ ਅਨਨ੍ਤੋ ਵਾਸੁਕਿਃ ਸ਼ਙ੍ਖਃ ਪਦ੍ਮਃ ਕਮ੍ਬਲ ਏਵ ਚ । ਤਥਾ ਕਰ੍ਕੋਟਕੋ ਨਾਗੋ ਨਾਗੋ ਹ੍ਯਸ਼੍ਵਤਰੋ ਨृਪ । । 1.32.੫੦ ਧृਤਰਾष੍ਟ੍ਰਃ ਸ਼ਙ੍ਖਪਾਲਃ ਕਾਲਿਯਸ੍ਤਕ੍ਸ਼ਕਸ੍ਤਥਾ । ਪਿਙ੍ਗਲਸ਼੍ਚ ਤਥਾ ਨਾਗੋ ਮਾਸਿ ਮਾਸਿ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤਾਃ । । ੫੧ ਵਤ੍ਸਰਾਨ੍ਤੇ ਪਾਰਣਂ ਸ੍ਯਾਦ੍ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਾਨ੍ਭੋਜਯੇਦ੍ਬਹੂਨ੍ । ਇਤਿਹਾਸਵਿਦੇ ਨਾਗਂ ਗੈਰਿਕੇਣ ਕृਤਂ ਨृਪ । । ਤਥਾਰ੍ਚਨਾ ਪ੍ਰਦਾਤਵ੍ਯਾ ਵਾਚਕਾਯ ਮਹੀਪਤੇ । । ੫੨ ਏष ਵੈ ਨਾਗਪਞ੍ਚਮ੍ਯਾ੫ ਵਿਧਿਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾ ਬੁਧੈਰ੍ਨृਪ । ਤਵ ਪਿਤ੍ਰਾ ਕृਤਸ਼੍ਚੈਵ ਪਿਤੁਰ੍ਮੋਕ੍ਸ਼ਾਯ ਭਾਰਤ । । ੫੩ ਤ੍ਵਮੇਕਮੇਕਂ ਵੈ ਵੀਰ ਪਞ੍ਚਮ੍ਯਾਂ ਭਰਤਰ੍षਭ । ਸੁਵਰ੍ਣਭਾਰਨਿष੍ਪਨ੍ਨਂ ਨਾਗਂ ਦਤ੍ਤ੍ਵਾ ਤਥਾ ਚ ਗਾਮ੍ । । ੫੪ ਵ੍ਯਾਸਾਯ ਕੁਰੁਸ਼ਾਰ੍ਦੂਲ ਪਿਤੁਰਾਨृਣ੍ਯਮਾਪ੍ਨੁਯਾਃ । ਤਵ ਪਿਤ੍ਰਾ ਕृਤਾ ਹ੍ਯੇਵਂ ਪਞ੍ਚਮ੍ਯੁਪਾਸਨਾ ਨृਪ । । ੫੫ ਉਤ੍ਸृਜ੍ਯ ਨਾਗਤਾਂ ਵੀਰ ਤਵ ਪੂਰ੍ਵਪਿਤਾਮਹਃ । ਪੁष੍ਪੋਤ੍ਤਰਂ ਸਦੋ ਗਤ੍ਵਾ ਤਥਾ ਪੁष੍ਪਸਦੋ ਨृਪ । । ੫੬ ਸੁਨਾਸੀਰਸਦੋ ਗਤ੍ਵਾ ਤਦਾ ਭਰ੍ਗਸਦੋ ਗਤਃ । ਸ੍ਵਭੂਸਦਸ੍ਤਤੋ ਗਤ੍ਵਾ ਕਞ੍ਜਜਸ੍ਯ ਸਦੋ ਗਤਃ । । ੫੭ ਅਨ੍ਯੇऽਪਿ ਯੇ ਕਰਿष੍ਯਨ੍ਤਿ ਇਦਂ ਵ੍ਰਤਮਨੁਤ੍ਤਮਮ੍ । ਦष੍ਟਕੋ ਮੋਕ੍ਸ਼੍ਯਤੇ ਤੇषਾਂ ਸ਼ੁਭਂ ਸ੍ਥਾਨਮਵਾਪ੍ਸ੍ਯਤਿ । । ੫੮ ਯਸ਼੍ਚੇਦਂ ਸ਼ृਣੁਯਾਨ੍ਨਿਤ੍ਯਂ ਨਰਃ੧ ਸ਼੍ਰਦ੍ਧਾਸਮਨ੍ਵਿਤਃ । ਕੁਲੇ ਤਸ੍ਯ ਨ ਨਾਗੇਭ੍ਯੋ ਭਯਂ ਭਵਤਿ ਕੁਤ੍ਰਚਿਤ੍ । । ੫੯ ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਭਵਿष੍ਯੇ ਮਹਾਪੁਰਾਣੇ ਸ਼ਤਾਰ੍ਦ੍ਧਸਾਹਸ੍ਰ੍ਯਾਂ ਸਂਹਿਤਾਯਾਂ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮੇ ਪਰ੍ਵਣਿ ਪਞ੍ਚਮੀਕਲ੍ਪੇ ਨਾਗਪਞ੍ਚਮੀਵ੍ਰਤਵਰ੍ਣਨਂ ਨਾਮ ਦ੍ਵਾਤ੍ਰਿਂਸ਼ੋऽਧ੍ਯਾਯਃ
ਫਿਰ, ਇੱਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਘਿਉ, ਖੀਰ ਅਤੇ ਮਿੱਠੇ ਪਾਣੀਆਂ ਨਾਲ ਭੋਜਨ ਕਰਵਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਅਨੰਤ, ਵਾਸੁਕੀ, ਸ਼ੰਖ, ਪਦਮ, ਕੰਬਲ, ਕਰਕੋਟਕ, ਅਸ਼ਵਤਰਾ, ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ, ਸ਼ੰਖਪਾਲ, ਕਾਲੀਆ, ਤਕਸ਼ਕ, ਪਿੰਗਲਾ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਨਾਗ ਹਰ ਮਹੀਨੇ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸਾਲ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਕਰਵਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਗੇਰੂ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਨਾਗ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਵੀ ਵਾਚਕ ਨੂੰ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਨਾਗਪੰਚਮੀ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਗਿਆਨੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਤੇਰੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਤੂੰ ਵੀ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਸ਼ੇਰ, ਪੰਚਮੀ ਨੂੰ ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਨਾਗ ਅਤੇ ਇੱਕ ਗਾਂ ਦਾਨ ਕਰ, ਤਾਂ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਕਰਜ਼ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਵੇਂਗਾ। ਤੇਰੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਇਹ ਪੰਚਮੀ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਤੇਰੇ ਪੂਰਵਜ ਨੇ ਨਾਗਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਲੀ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਸਭਾ, ਫਿਰ ਸੁਨਾਸੀਰ ਦੀ ਸਭਾ, ਫਿਰ ਭਰਗ ਦੀ ਸਭਾ, ਫਿਰ ਆਪਣੀ ਧਰਤੀ ਦੀ ਸਭਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਕੰਜਜ ਦੀ ਸਭਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਜੋ ਹੋਰ ਵੀ ਇਹ ਵਧੀਆ ਵਰਤ ਕਰਣਗੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੱਪ ਦੇ ਡੱਸਣ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲੇਗੀ ਅਤੇ ਚੰਗਾ ਥਾਂ ਮਿਲੇਗਾ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਇਹ ਕਹਾਣੀ ਨਿੱਤ ਸੁਣੇਗਾ, ਉਸਦੇ ਘਰ-ਕੁਟੰਬ ਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਨਾਗਾਂ ਤੋਂ ਡਰ ਨਹੀਂ ਰਹੇਗਾ।
ਸਰ੍ਪਭੇਦਮ੍ ਸ਼ਤਾਨੀਕ ਉਵਾਚ ਸਰ੍ਪਾਣਾਂ ਕਤਿ ਰੂਪਾਣਿ ਕੇ ਵਰ੍ਣਾਃ ਕਿਂ ਚ ਲਕ੍ਸ਼ਣਮ੍ । ਕਾ ਜਾਤਿਸ੍ਤੁ ਭਵੇਤ੍ਤੇषਾਂ ਕੇषੁ ਯੋਨਿਕੁਲੇषੁ ਵਾ । । ੧ ਸੁਮਨ੍ਤੁਰੁਵਾਚ ਪੁਰਾ ਮੇਰੌ ਨਗਵਰੇ ਕਸ਼੍ਯਪਂ ਤਪਸਾਂ ਨਿਧਿਮ੍ । ਪ੍ਰਣਮ੍ਯ ਸ਼ਿਰਸਾ ਭਕ੍ਤਯਾ ਗੌਤਮੋ ਵਾਕ੍ਯਮਬ੍ਰਵੀਤ੍ । । ੨ ਸਰ੍ਪਾਣਾਂ ਕਤਿ ਰੂਪਾਣਿ ਕਿਂ ਚਿਹ੍ਨਂ ਕਿਂ ਚ ਲਕ੍ਸ਼ਣਮ੍ । ਜਾਤਿਂ ਕੁਲਂ ਤਧਾ ਵਰ੍ਣਾਨ੍ਬ੍ਰੂਹਿ ਸਰ੍ਵਂ ਪ੍ਰਜਾਪਤੇ । । ੩ ਕਥਂ ਵਾ ਜਾਯਤੇ ਸਰ੍ਪਃ ਕਧਂ ਮੁਞ੍ਚੇਦ੍ਵਿषਂ ਪ੍ਰਭੋ । ਵਿषਵੇਗਾਃ ਕਤਿ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾਃ ਕਤ੍ਯੇਵ ਵਿषਨਾਡਿਕਾਃ । ।੪ ਦਂष੍ਟ੍ਰਾਃ ਕਤਿਵਿਧਾਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾਃ ਕਿਂ ਪ੍ਰਮਾਣਂ ਵਿषਾਗਮੇ । ਗृਹ੍ਣੀਤੇ ਤੁ ਕਦਾ ਗਰ੍ਭਂ ਕਥਂ ਚੇਹ ਪ੍ਰਸੂਯਤੇ । । ੫ ਕੀਦृਸ਼ੀ ਸ੍ਤ੍ਰੀ ਪੁਮਾਂਸ਼੍ਚੈਵ ਕੀਦृਸ਼ਸ਼੍ਚ ਨਪੁਂਸਕਃ । ਕਿਂ ਨਾਮ ਦਸ਼ਨਂ ਚੈਵ ਏਤਤ੍ਕਥਯ ਸੁਵ੍ਰਤ । । ੬ ਤਸ੍ਯ੧ ਤਦ੍ਵਚਨਂ ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਕਸ਼੍ਯਪਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯਭਾषਤ । ਸ਼ृਣੁ ਗੌਤਮ ਤਤ੍ਤ੍ਵੇਨ ਸਰ੍ਪਾਣਾਮਿਹ ਲਕ੍ਸ਼ਣਮ੍ । ।੭ ਮਾਸ੍ਯਾषਾਢੇ ਤਥਾ ਜ੍ਯੇष੍ਠੇ ਪ੍ਰਮਾਦ੍ਯਨ੍ਤਿ ਭੁਜਙ੍ਗਮਾਃ । ਤਤੋ ਨਾਗੋऽਥ ਨਾਗੀ ਚ ਮੈਥੁਨੇ ਸਮ੍ਪ੍ਰਪਦ੍ਯਤੇ । । ੮ ਚਤੁਰੋ ਵਾਰ੍षਿਕਾਨ੍ਮਾਸਾਨ੍ਨਾਗੀ ਗਰ੍ਭਮਧਾਰਯਤ੍ । ਤਤਃ ਕਾਰ੍ਤ੍ਤਿਕਮਾਸੇ ਤੁ ਅਣ੍ਡਕਾਨਿ ਪ੍ਰਸੂਯਤੇ । । ੯ ਅਣ੍ਡਕਾਨਾਂ ਤੁ ਵਿਜ੍ਞੇਯੇ ਦ੍ਵੇਸ਼ਤੇ ਦ੍ਵੇ ਚ ਵਿਂਸ਼ਤੀ । ਤਾਨ੍ਯੇਵ ਭਕ੍ਸ਼ਯੇਤ੍ਸਾ ਤੁ ਭੋਗੈਕਂ ਘृਣਯਾ ਤ੍ਯਜੇਤ੍ । । 1.33.੧੦ ਸ੍ਵਰ੍ਣਾਰ੍ਕਵਰ੍ਣਾਦ੍ਵੈ ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਪੁਮਾਨ੍ਸਞ੍ਜਾਯਤੇऽਣ੍ਡਕਾਤ੍ । ਤਾਨ੍ਯੇਵ ਖਾਦਤੇ ਸਰ੍ਪ ਅਹੋਰਾਤ੍ਰਾਣਿ ਵਿਂਸ਼ਤਿਮ੍ । । ੧੧ ਸ੍ਵਰ੍ਣਕੇਤਕਵਰ੍ਣਾਭਾਦ੍ਦੀਰ੍ਘਰਾਜੀਵਸਨ੍ਨਿਭਾਤ੍ । ਤਸ੍ਮਾਦੁਤ੍ਪਦ੍ਯਤੇ ਸ੍ਤ੍ਰੀ ਵੈ ਅਣ੍ਡਾਦ੍ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਸਤ੍ਤਮ । । ੧੨ ਸ਼ਿਰੀषਪੁष੍ਪਵਰ੍ਣਾਭਾਦਣ੍ਡਕਾਤ੍ਸ੍ਯਾਨ੍ਨਪੁਂਸਕਃ । ਤਤੋ ਭਿਨਤ੍ਤਿ ਚਾਣ੍ਡਾਨਿ षਣ੍ਮਾਸੇਨ ਤੁ ਗੌਤਮ । । ੧੩ ਤਤਸ੍ਤੇ ਪ੍ਰੀਤਿਸਮ੍ਬਨ੍ਧਾਤ੍ਸ੍ਨੇਹਂ ਬਧ੍ਨਨ੍ਤਿ ਬਾਲਕਾਃ । ਤਤੋऽਸੌ ਸਪ੍ਤਰਾਤ੍ਰੇਣ ਕृष੍ਣੋ ਭਵਤਿ ਪਨ੍ਨਗਃ । । ੧੪ ਆਯੁਃਪ੍ਰਮਾਣਂ ਸਰ੍ਪਾਣਾਂ ਸ਼ਤਂ ਵਿਂਸ਼ੋਤ੍ਤਰਂ ਸ੍ਮृਤਮ੍ । ਮृਤ੍ਯੁਸ਼੍ਚਾष੍ਟਵਿਧੋ ਜ੍ਞੇਯਃ ਸ਼ृਣੁष੍ਵਾਤ੍ਰ ਯਥਾਕ੍ਰਮਮ੍ । । ੧੫ ਮਯੂਰਾਨ੍ਮਾਨੁषਾਦ੍ਵਾਪਿ ਚਕੋਰਾਦ੍ਗੋਖੁਰਾਤ੍ਤਥਾ
ਸ਼ਤਾਨੀਕ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ: ਸੱਪਾਂ ਦੇ ਕਿੰਨੇ ਰੂਪ ਹਨ, ਉਹਦੇ ਰੰਗ ਕਿਹੜੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਹਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਤੇ ਲੱਛਣ ਕੀ ਹਨ? ਉਹਦੇ ਜਨਮ ਕਿਵੇਂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਕਿਹੜੇ ਕੁਲਾਂ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ? ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਕਿਵੇਂ ਜ਼ਹਿਰ ਛੱਡਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਹਦੇ ਜ਼ਹਿਰ ਦੇ ਵਗ ਕਿੰਨੇ ਹਨ? ਉਹਦੇ ਦੰਦ ਕਿੰਨੇ ਕਿਸਮ ਦੇ ਹਨ, ਜ਼ਹਿਰ ਕਿਵੇਂ ਚੜ੍ਹਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹ ਕਦੋਂ ਗਰਭ ਧਾਰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਕਿਵੇਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ? ਉਹਦੇ ਨਰ, ਮਾਦਾ ਤੇ ਨਪੁੰਸਕ ਕਿਹੋ ਜਿਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਹਦੇ ਦੰਦਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਕੀ ਹਨ? ਇਹ ਸਭ ਦੱਸੋ। ਸੁਮੰਤੁ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਪਹਿਲਾਂ, ਮੇਰੂ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਕਸ਼੍ਯਪ ਨੇ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਪੁੱਛਿਆ ਸੀ। ਸੱਪਾਂ ਦੇ ਰੂਪ, ਚਿੰਨ੍ਹ, ਲੱਛਣ, ਜਾਤੀ, ਕੁਲ ਤੇ ਰੰਗ ਸਭ ਦੱਸੋ। ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਕਿਵੇਂ ਜ਼ਹਿਰ ਛੱਡਦੇ ਹਨ, ਜ਼ਹਿਰ ਦੇ ਵਗ ਕਿੰਨੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਜ਼ਹਿਰ ਦੀਆਂ ਨਲੀਆਂ ਕਿੰਨੀ ਹਨ, ਇਹ ਵੀ ਦੱਸੋ। ਉਹਦੇ ਦੰਦ ਕਿੰਨੇ ਕਿਸਮ ਦੇ ਹਨ, ਜ਼ਹਿਰ ਕਿਵੇਂ ਚੜ੍ਹਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਦੋਂ ਗਰਭ ਧਾਰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਕਿਵੇਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਇਹ ਵੀ ਦੱਸੋ। ਉਹਦੇ ਨਰ, ਮਾਦਾ ਤੇ ਨਪੁੰਸਕ ਕਿਹੋ ਜਿਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਹਦੇ ਦੰਦਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਕੀ ਹਨ, ਇਹ ਵੀ ਦੱਸੋ। ਕਸ਼੍ਯਪ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ: ਗੌਤਮ, ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣ, ਮੈਂ ਸੱਪਾਂ ਦੇ ਲੱਛਣ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ। ਆਸ਼ਾੜ ਅਤੇ ਜੇਠ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਸੱਪ ਬਹੁਤ ਚੁਸਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਫਿਰ ਨਾਗ ਤੇ ਨਾਗਣੀ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਨਾਗਣੀ ਚਾਰ ਮਹੀਨੇ ਗਰਭ ਧਾਰਦੀ ਹੈ, ਫਿਰ ਕਾਰਤਿਕ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਅੰਡੇ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਅੰਡੇ ਵੀ ਵੀਹ ਜਾਂ ਬਾਈ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਅੰਡਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਹੁਤ ਵਾਰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੀ ਖਾ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਹੀ ਛੱਡਦੀ ਹੈ। ਸੋਨੇ ਵਰਗਾ ਰੰਗ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਨਰ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀਹ ਰਾਤਾਂ ਤੱਕ ਆਪਣੇ ਅੰਡੇ ਖਾਂਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਸੋਨੇ ਜਾਂ ਕੇਤਕੀ ਵਰਗਾ ਰੰਗ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਮਾਦਾ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸ਼ੀਰੀਸ਼ ਫੁੱਲ ਵਰਗਾ ਰੰਗ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਨਪੁੰਸਕ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਛੇ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਉਹ ਅੰਡੇ ਫਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਉਹ ਬੱਚੇ ਮਾਂ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਜੋੜ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਸੱਤਵੇਂ ਦਿਨ ਉਹ ਕਾਲਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੱਪਾਂ ਦੀ ਉਮਰ ਇੱਕ ਸੌ ਵੀਹ ਸਾਲ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮੌਤ ਦੇ ਅੱਠ ਕਾਰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਮੋਰ, ਮਨੁੱਖ, ਚਕੋਰ, ਗੋੜਾ ਆਦਿ।
ਬਿਡਾਲਾਨ੍ਨਕੁਲਾਚ੍ਚੈਵ ਵਰਾਹਾਦ੍ਵृਸ਼੍ਚਿਕਾਤ੍ਤਥਾ । । ਏਤੇषਾਂ ਯਦਿ ਮੁਚ੍ਯੇਤ ਜੀਵੇਦ੍ਵਿਂਸ਼ੋਤ੍ਤਰਂ ਸ਼ਤਮ੍ । । ੧੬ ਸਪ੍ਤਾਹੇ ਤੁ ਤਤਃ ਪੂਰ੍ਣੇ ਦਂष੍ਟ੍ਰਾਣਾਂ ਚਾਧਿਰੋਹਣਮ੍ । ਵਿषਸ੍ਯਾਗਮਨਂ ਤਤ੍ਰ ਨਿਕ੍ਸ਼ਿਪੇਚ੍ਚ ਪੁਨਃ ਪੁਨਃ । । ੧੭ ਏਵਂ ਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾ ਤੁ ਤਤ੍ਤ੍ਵੇਨ ਵਿषਕਰ੍ਮ੍ਮਾਰਭੇਤ ਵੈ । ਏਕਵਿਂਸ਼ਤਿਰਾਤ੍ਰੇਣ ਵਿषਦਂष੍ਟ੍ਰਾ ਸੁਜਾਯਤੇ । । ਨਾਗੀਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਸਮਾਵਰ੍ਤੀ ਬਾਲਸਰ੍ਪਃ ਸ ਉਚ੍ਯਤੇ । । ੧੮ ਪਞ੍ਚਵਿਂਸ਼ਤਿਰਾਤ੍ਰਸ੍ਤੁ ਸਦ੍ਯਃ ਪ੍ਰਾਣਹਰੋ ਭਵੇਤ੍ । षਣ੍ਮਾਸਾਜ੍ਜਾਤਮਾਤ੍ਰਸ੍ਤੁ ਕਞ੍ਚੁਕਂ ਵੈ ਪ੍ਰਮੁਞ੍ਚਤਿ । । ੧੯ ਪਾਦਾਨਾਂ ਚਾਪਿ ਵਿਜ੍ਞੇਯੇ ਦ੍ਵੇ ਸ਼ਤੇ ਦ੍ਵੇ ਚ ਵਿਂਸ਼ਤੀ । ਗੋਲੋਮਸਦृਸ਼ਾਃ ਪਾਦਾਃ ਪ੍ਰਵਿਸ਼ਨ੍ਤਿ ਕ੍ਰਮਨ੍ਤਿ ਚ । । 1.33.੨੦ ਸਨ੍ਧੀਨਾਂ ਚਾਸ੍ਯ ਵਿਜ੍ਞੇਯੇ ਦ੍ਵੇਸ਼ਤੇ ਵਿਂਸ਼ਤੀ ਤਥਾ । ਅਂਗੁਲ੍ਯਸ਼੍ਚਾਪਿ ਵਿਜ੍ਞੇਯਾ ਦ੍ਵੇ ਸ਼ਤੇ ਵਿਂਸ਼ਤੀ ਤਥਾ । । ੨੧ ਅਕਾਲਜਾਤਾ ਯੇ ਸਰ੍ਪਾ ਨਿਰ੍ਵਿषਾਸ੍ਤੇ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤਾਃ । ਪਞ੍ਚਸਪ੍ਤਤਿਵਰ੍षਾਣਿ ਆਯੁਸ੍ਤੇषਾਂ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤਮ੍ । । ੨੨ ਰਕ੍ਤਪੀਤਸ਼ੁਕ੍ਲਦਨ੍ਤਾ ਅਨੀਲਾ ਮਨ੍ਦਵੇਗਿਨਃ । ਏਤੇ ਅਲ੍ਪਾਯੁषੋ ਜ੍ਞੇਯੋ ਅਨ੍ਯੇ ਚ ਭੀਰਵਃ ਸ੍ਮृਤਾ । । ੨੩ ਏਕਂ ਚਾਸ੍ਯ ਭਵੇਦ੍ਵਕ੍ਤ੍ਰਂ ਦ੍ਵੇ ਜਿਹ੍ਵੇ ਚ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤੇ । ਦ੍ਵਾਤ੍ਰਿਂਸ਼ਦ੍ਦਸ਼ਨਾਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾਃ ਪਨ੍ਨਾਗਾਨਾਂ ਨ ਸਂਸ਼ਯਃ । । ੨੪ ਤੇषਾਂ ਮਧ੍ਯੇ ਚਤਸ੍ਰਸ੍ਤੁ ਦਂष੍ਟ੍ਰਾ ਯਾਃ ਸੁਵਿषਾਵਹਾਃ । ਮਕਰੀ ਕਰਾਲੀ ਕਾਲਰਾਤ੍ਰੀ ਯਮਦੂਤੀ ਤਥੈਵ ਚ । । ੨੫ ਸਰ੍ਵਾਸਾਂ ਚੈਵ ਦਂष੍ਟ੍ਰਾਣਾਂ ਦੇਵਤਾਃ ਪਰਿਕੀਰ੍ਤਿਤਾਃ । ਪ੍ਰਥਮਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਦੇਵਤ੍ਯਾ ਦ੍ਵਿਤੀਯਾ ਵਿष੍ਣੁਦੇਵਤਾ । । ਤृਤੀਯਾ ਰੁਦ੍ਰਦੇਵਤ੍ਯਾ ਚਤੁਰ੍ਥੀ ਯਮਦੇਵਤਾ । । ੨੬ ਹੀਨਾ ਪ੍ਰਮਾਣਤਃ ਸਾ ਤੁ ਵਾਮਨੇਤ੍ਰਂ ਸਮਾਸ਼੍ਰਿਤਾ । ਨਾਸ੍ਯਾਂ ਮਨ੍ਤ੍ਰਾਃ ਪ੍ਰਯੋਕ੍ਤਵ੍ਯਾ ਨੌषਧਂ ਨੈਵ ਭੇषਜਮ੍ । । ੨੭ ਵੈਦ੍ਯਃ ਪਰਾਙ੍ਮੁਖੋ ਯਾਤਿ ਮृਤ੍ਯੁਸ੍ਤਸ੍ਯਾ ਵਿਲੇਖਨਾਤ੍ । ਚਿਕਿਤ੍ਸਾ ਨ ਬੁਧੈਃ ਕਾਰ੍ਯਾ ਤਦਨ੍ਤਂ ਤਸ੍ਯ ਜੀਵਿਤਮ੍ । । ੨੮ ਮਕਰੀਂ ਮਾਸਿਕਾਂ ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍ਕਰਾਲੀ ਚ ਦ੍ਵਿਮਾਸਿਕਾ । ਕਾਲਰਾਤ੍ਰੀ ਭਵੇਤ੍ਤ੍ਰੀਣਿ ਚਤੁਰੋ ਯਮਦੂਤਿਕਾ । । ੨੯ ਮਕਰੀਂ ਗੁਡੌਦਨਂ੧ ਦਦ੍ਯਾਤ੍ਕषਾਯਾਨ੍ਨਂ ਕਰਾਲਿਕਾਮ੍ । ਕਾਲਰਾਤ੍ਰੀਂ ਕਟੁਯੁਤਂ ਦੂਤੀਂ ਵੈ ਸਾਨ੍ਨਿਪਾਤਿਕਮ੍ । । 1.33.੩੦ ਮਕਰੀ ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਕਂ ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍ਕਰਾਲੀ ਕਾਕਪਾਦਿਕਾ । ਕਰਾਕृਤਿਃ ਕਾਲਰਾਤ੍ਰਿਰ੍ਯਾਮ੍ਯਾ ਕੂਰ੍ਮਾਕृਤਿਃ ਸ੍ਮृਤਾ । । ੩੧ ਮਕਰੀ ਵਾਤੁਲਾ ਜ੍ਞੇਯਾ ਕਰਾਲੀ ਪੈਤ੍ਤਿਕੀ ਸ੍ਮृਤਾ । ਕਫਾਤ੍ਮਿਕਾ ਕਾਲਰਾਤ੍ਰੀ ਯਮਦੂਤੀ ਸਾਨ੍ਨਿਪਾਤਕੀ । । ੩੨ ਸ਼ੁਕ੍ਲਾ ਤੁ ਮਕਰੀ ਜ੍ਞੇਯਾ ਕਰਾਲੀ ਰਕ੍ਤਸਨ੍ਨਿਭਾ । ਕਾਲਰਾਤ੍ਰੀ ਭਵੇਤ੍ਪੀਤਾ ਕृष੍ਣਾ ਚ ਯਮਦੂਤਿਕਾ । । ੩੩ ਵਾਮਾ ਸ਼ੁਕ੍ਲਾ ਚ ਕृष੍ਣਾ ਚ ਰਕ੍ਤਾ ਪੀਤਾ ਚ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਾ । ਸਮਾਸੇਨ ਤੁ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਯਥੈਤਾ ਵਰ੍ਣਤਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ । । ੩੪ ਸ਼ੁਕ੍ਲਾ ਤੁ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣੀ ਜ੍ਞੇਯਾ ਰਕ੍ਤਾ ਤੁ ਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਿਯਾ ਸ੍ਮृਤਾ । ਵੈਸ਼੍ਯਾ ਤੁ ਪੀਤਿਕਾ ਜ੍ਞੇਯਾ ਕृष੍ਣਾ ਸ਼ੂਦ੍ਰਾ ਤੁ ਕਥ੍ਯਤੇ । । ਅਤਃ ਪਰਂ ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਦਂष੍ਟ੍ਰਾਣਾਂ ਵਿषਲਕ੍ਸ਼ਣਮ੍ । । ੩੫ ਦਂष੍ਟ੍ਰਾਣਾਂ ਤੁ ਵਿषਂ ਨਾਸ੍ਤਿ ਨਿਤ੍ਯਮੇਵ ਭੁਜਙ੍ਗਮੇ । ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਂ ਨੇਤ੍ਰਮਾਸਾਦ੍ਯ ਵਿषਂ ਸਰ੍ਪਸ੍ਯ ਤਿष੍ਠਤਿ । । ੩੬ ਸਙ੍ਕੁਦ੍ਧਸ੍ਯੇਹ ਸਰ੍ਪਸ੍ਯ ਵਿषਂ ਗਚ੍ਛਤਿ ਮਸ੍ਤਕੇ । ਮਸ੍ਤਕਾਦ੍ਧਮਨੀਂ ਯਾਤਿ ਤਤੋ ਨਾਡੀषੁ ਗਚ੍ਛਤਿ । । ੩੭ ਨਾਡੀਭ੍ਯਃ ਪਦ੍ਯਤੇ ਦਂष੍ਟ੍ਰਾਂ ਵਿषਂ ਤਤ੍ਰ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ । ਤਤ੍ਸਰ੍ਵਂ ਕਥਯਿष੍ਯਾਮਿ ਯਥਾਵਦਨੁਪੂਰ੍ਵਸ਼ਃ । । ੩੮ ਅष੍ਟਭਿਃ ਕਾਰਣੈਃ ਸਰ੍ਪੋ ਦਸ਼ਤੇ ਨਾਤ੍ਰ ਸਂਸ਼ਯਃ । ਆਕ੍ਰਾਨ੍ਤੋ ਦਸ਼ਤੇ ਪੂਰ੍ਵਂ ਦ੍ਵਿਤੀਯਂ ਪੂਰ੍ਵਵੈਰਿਣਮ੍ । । ੩੯ ਤृਤੀਯਂ ਦਸ਼ਤੇ ਭੀਤਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਥਂ ਮਦਦਰ੍ਪਿਤਃ । ਪਞ੍ਚਮਂ ਤੁ ਕ੍ਸ਼ੁਧਾਵਿष੍ਟਃ षष੍ਠਂ ਚੇਹ ਵਿषੋਲ੍ਬਣਃ । । ਸਪ੍ਤਮਂ ਪੁਰਰਕ੍ਸ਼ਾਰ੍ਥਮष੍ਟਮਂ ਕਾਲਚੋਦਿਤਃ । । 1.33.੪੦ ਯਸ੍ਤੁ ਸਰ੍ਪੋ ਦਸ਼ਿਤ੍ਵਾ੩ ਤੁ ਉਦਰਂ ਪਰਿਵਰ੍ਤਯੇਤ੍ । ਬਲਭੁਗ੍ਨਾਕृਤਿਂ ਦਂष੍ਟ੍ਰਾਮਾਕ੍ਰਾਨ੍ਤਂ ਤਂ ਵਿਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ੇਤ੍ । ।੪ ੧ ਯਸ੍ਯ ਸਰ੍ਪੇਣ ਦष੍ਟਸ੍ਯ ਗਭੀਰਂ ਦृਸ਼੍ਯਤੇ ਵ੍ਰਣਮ੍ । ਵੈਰਦष੍ਟਂ ਵਿਜਾਨੀਯਾਤ੍ਕਸ਼੍ਯਪਸ੍ਯ ਵਚੋ ਯਥਾ । ।੪ ੨ ਏਕਂ ਦਂष੍ਟ੍ਰਾਪਦਂ ਯਸ੍ਯ ਅਵ੍ਯਕ੍ਤਂ ਨ ਚ ਕਲ੍ਪਿਤਮ੍ । ਭੀਤਦष੍ਟਂ ਵਿਜਾਨੀਯਾਦ੍ਯਥੋਵਾਚ ਪ੍ਰਜਾਪਤਿਃ । । ੪੩ ਯਸ੍ਯ ਸਰ੍ਪੇਣ ਦष੍ਟਸ੍ਯ ਰੇਖਾ ਦਨ੍ਤਸ੍ਯ ਜਾਯਤੇ । ਮਦਦष੍ਟਂ ਵਿਜਾਨੀਯਾਤ੍ਕਸ਼੍ਯਪਸ੍ਯ ਵਚੋ ਯਥਾ । । ੪੪ ਦ੍ਵੇ ਚ ਦਂष੍ਟ੍ਰਾਪਦੇ ਯਸ੍ਯ ਦृਸ਼੍ਯਨ੍ਤੇ ਚ ਮਹਾਕ੍ਸ਼ਤਮ੍ । ਕ੍ਸ਼ੁਧਾਵਿष੍ਟਂ ਵਿਜਾਨੀਯਾਦ੍ਯਥੋਵਾਚ ਪ੍ਰਜਾਪਤਿਃ । । ੪੫ ਦ੍ਵੇ ਦਂष੍ਟ੍ਰੇ ਯਸ੍ਯ ਦृਸ਼੍ਯੇਤੇ ਕ੍ਵਚਿਦ੍ਰੁਧਿਰਸਙ੍ਕੁਲੇ । ਵਿषੋਲ੍ਬਣਂ ਵਿਜਾਨੀਯਾਦ੍ਦਂਸ਼ਂ ਤਂ ਨਾਤ੍ਰ ਸਂਸ਼ਯਃ । । ੪੬ ਅਪਤ੍ਯਰਕ੍ਸ਼ਣਾਰ੍ਥਾਯ ਜਾਨੀਯਾਤ੍ਤਂ ਨ ਸਂਸ਼ਯਃ । ਯਤ੍ਤੁ ਕਾਕਪਦਾਕਾਰਂ ਤ੍ਰਿਭਿਰ੍ਦਨ੍ਤੈਸ੍ਤੁ ਲਕ੍ਸ਼ਿਤਮ੍ । । ੪੭ ਮਹਾਨਾਗ ਇਤਿ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਂ ਕਾਲਦਣ੍ਡਂ ਵਿਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ੇਤ੍ । ਤ੍ਰਿਵਿਧਂ ਦष੍ਟਜਾਤੈਸ੍ਤੁ ਲਕ੍ਸ਼ਣਂ ਸਮੁਦਾਹृਤਮ੍ । ।੪੮ ਦष੍ਟਾਨੁਪੀਤਂ ਵਿਜ੍ਞੇਯਂ ਕਸ਼੍ਯਪਸ੍ਯ ਵਚੋ ਯਥਾ । ਵਿषਭਾਗਾਤ੍ਤੁ ਸਰ੍ਪਸ੍ਯ ਤ੍ਰਿਭਾਗਸ੍ਤਤ੍ਰ ਸਂਕ੍ਰਮੇਤ੍ । । ੪੯ ਉਦਰਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯੇਦ੍ਯਸ੍ਤੁ ਉਦ੍ਧਤਂ ਤਂ ਵਿਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ੇਤ੍ । ਛਰ੍ਦਿਤਂ ਵਿषਵੇਗੇਨ ਨਿਰ੍ਵਿषਃ ਪਨ੍ਨਗੋ ਭਵੇਤ੍ । । 1.33.੫੦ ਅਸਾਧ੍ਯਸ਼੍ਚਾਪਿ ਵਿਜ੍ਞੇਯਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਦਂष੍ਟ੍ਰਾਭਿਪੀਡਿਤਃ । ਗ੍ਰੀਵਾਭਙ੍ਗੋ ਭਵੇਤ੍ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ਸਨ੍ਦष੍ਟੋ ਵਿषਯੋਗਤਃ । । ਇਤੋ ਦਂਸ਼ਸ੍ਤਤਃ ਸ਼ੁਦ੍ਧੋ ਵ੍ਯਨ੍ਤਰਃ ਪਰਿਕੀਰ੍ਤਿਤਃ । । ੫੧ ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਭਵਿष੍ਯੇ ਮਹਾਪੁਰਾਣੇ ਸ਼ਤਾਰ੍ਦ੍ਧਸਾਹਸ੍ਰ੍ਯਾਂ ਸਂਹਿਤਾਯਾਂ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮੇ ਪਰ੍ਵਣਿ ਪਞ੍ਚਮੀਕਲ੍ਪੇ ਸਰ੍ਪਦਂष੍ਟ੍ਰਾਵਰ੍ਣਨਂ ਨਾਮ ਤ੍ਰਯਸ੍ਤ੍ਰਿਂਸ਼ੋऽਧ੍ਯਾਯਃ
ਬਿੱਲੀ, ਨੇਵਲਾ, ਸੂਰ ਤੇ ਬਿਛੂ ਤੋਂ ਜੇ ਸੱਪ ਬਚ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਉਹ ਇੱਕ ਸੌ ਵੀਹ ਸਾਲ ਜੀਉਂਦਾ ਹੈ। ਸੱਤ ਦਿਨ ਪੂਰੇ ਹੋਣ ਤੇ ਉਸਦੇ ਦੰਦ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਜ਼ਹਿਰ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਵਾਰ ਵਾਰ ਚੜ੍ਹਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਭ ਜਾਣ ਕੇ ਹੀ ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਕੰਮ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਇੱਕੀ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਦੰਦ ਵਾਲਾ ਸੱਪ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਨਾਗਣੀ ਦੇ ਕੋਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਬਾਲ ਸੱਪ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਪੱਚੀ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਮੌਤ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਛੇ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਸੱਪ ਆਪਣੀ ਖਾਲ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਪੈਰ ਵੀ ਦੋ ਸੌ ਬਾਈ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਗੋਲੋਮਾਂ ਵਰਗੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਕਦੇ ਅੰਦਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਕਦੇ ਬਾਹਰ। ਜੋ ਸੱਪ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਬਿਨਾ ਜ਼ਹਿਰ ਵਾਲੇ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਮਰ ਪਚੱਤਰ ਸਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਲਾਲ, ਪੀਲੇ, ਚਿੱਟੇ ਦੰਦ ਵਾਲੇ, ਨੀਲੇ ਤੇ ਹੌਲੀ ਚੱਲਣ ਵਾਲੇ ਸੱਪ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਵਾਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਹੋਰ ਡਰਾਉਣੇ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸੱਪ ਦਾ ਇੱਕ ਮੂੰਹ, ਦੋ ਜੀਭਾਂ ਤੇ ਬੱਤੀ ਦੰਦ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਚਾਰ ਦੰਦ ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ—ਮਕਰੀ, ਕਰਾਲੀ, ਕਾਲਰਾਤਰੀ ਤੇ ਯਮਦੂਤੀ। ਹਰ ਦੰਦ ਦੀ ਆਪਣੀ ਦੇਵੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਪਹਿਲੀ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਦੂਜੀ ਵਿਸ਼ਨੂੰ, ਤੀਜੀ ਰੁਦਰ, ਚੌਥੀ ਯਮ। ਜੇ ਦੰਦ ਛੋਟਾ ਹੋਵੇ ਤੇ ਵਾਮ ਨੇਤਰ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਸ ਉੱਤੇ ਨਾ ਕੋਈ ਮੰਤ੍ਰ, ਨਾ ਕੋਈ ਦਵਾਈ ਲਾਗੂ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਵੈਦ ਉਥੋਂ ਮੂੰਹ ਮੋੜ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਮੌਤ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੈ। ਮਕਰੀ ਇੱਕ ਮਹੀਨਾ, ਕਰਾਲੀ ਦੋ ਮਹੀਨੇ, ਕਾਲਰਾਤਰੀ ਤਿੰਨ, ਯਮਦੂਤੀ ਚਾਰ ਮਹੀਨੇ ਚੱਲਦੀ ਹੈ। ਮਕਰੀ ਨੂੰ ਗੁੜ-ਚਾਵਲ, ਕਰਾਲੀ ਨੂੰ ਕਸ਼ਾਇਆ, ਕਾਲਰਾਤਰੀ ਨੂੰ ਤਿੱਖਾ, ਯਮਦੂਤੀ ਨੂੰ ਮਿਲਿਆ-ਜੁਲਿਆ ਭੋਜਨ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਮਕਰੀ ਹਵਾ ਵਾਲੀ, ਕਰਾਲੀ ਪਿੱਤ ਵਾਲੀ, ਕਾਲਰਾਤਰੀ ਕਫ ਵਾਲੀ, ਯਮਦੂਤੀ ਤਿੰਨੋ ਮਿਲੀ-ਜੁਲੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਚਿੱਟੀ ਮਕਰੀ, ਲਾਲ ਕਰਾਲੀ, ਪੀਲੀ ਕਾਲਰਾਤਰੀ, ਕਾਲੀ ਯਮਦੂਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਵਾਮ ਪਾਸੇ ਚਿੱਟੀ, ਕਾਲੀ, ਲਾਲ, ਪੀਲੀ ਦੱਖਣ ਪਾਸੇ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਚਿੱਟੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣੀ, ਲਾਲ ਕਸ਼ਤਰੀ, ਪੀਲੀ ਵੈਸ਼, ਕਾਲੀ ਸ਼ੂਦਰ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹੁਣ ਦੰਦਾਂ ਦੇ ਜ਼ਹਿਰ ਦੇ ਲੱਛਣ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ। ਸੱਪ ਦੇ ਦੰਦਾਂ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਜ਼ਹਿਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਜ਼ਹਿਰ ਸੱਪ ਦੀ ਸੱਜੀ ਅੱਖ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਸੱਪ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਜ਼ਹਿਰ ਸਿਰ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਨਲੀਆਂ ਵਿੱਚ, ਫਿਰ ਦੰਦਾਂ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਅੱਠ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਸੱਪ ਡੱਸਦਾ ਹੈ—ਪਹਿਲਾਂ ਜਦ ਉਸਨੂੰ ਰੋਡਿਆ ਜਾਵੇ, ਦੂਜਾ ਵੈਰੀ ਨੂੰ, ਤੀਜਾ ਡਰ ਕਰਕੇ, ਚੌਥਾ ਮਸਤ ਹੋ ਕੇ, ਪੰਜਵਾਂ ਭੁੱਖ ਕਰਕੇ, ਛੇਵਾਂ ਜ਼ਹਿਰ ਨਾਲ, ਸੱਤਵਾਂ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ, ਅੱਠਵਾਂ ਸਮੇਂ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ। ਜੇ ਸੱਪ ਡੱਸ ਕੇ ਪੇਟ ਮੋੜ ਲਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਰੋਡਿਆ ਹੋਇਆ ਮੰਨੋ। ਜੇ ਡੱਸਣ ਨਾਲ ਗਹਿਰੀ ਚੋਟ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਵੈਰੀ ਨੂੰ ਡੱਸਿਆ ਮੰਨੋ। ਜੇ ਡੱਸਣ ਦੀ ਲਕੀਰ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਮਸਤ ਹੋ ਕੇ ਡੱਸਿਆ ਮੰਨੋ। ਜੇ ਦੋ ਦੰਦਾਂ ਦੀ ਵੱਡੀ ਚੋਟ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਡੱਸਿਆ ਮੰਨੋ। ਜੇ ਦੋ ਦੰਦਾਂ ਨਾਲ ਕਦੇ-ਕਦੇ ਖੂਨ ਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਜ਼ਹਿਰ ਨਾਲ ਡੱਸਿਆ ਮੰਨੋ। ਜੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਵੀ ਇਹੀ ਮੰਨੋ। ਜੇ ਤਿੰਨ ਦੰਦਾਂ ਨਾਲ ਕਾਂਵੇ ਪੈਰ ਵਰਗਾ ਨਿਸ਼ਾਨ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਮਹਾਨਾਗ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤਿੰਨ ਤਰੀਕੇ ਦੇ ਡੱਸਣ ਦੇ ਲੱਛਣ ਹਨ। ਜੇ ਡੱਸਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਲਟੀ ਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਸੱਪ ਦਾ ਜ਼ਹਿਰ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਚਾਰ ਦੰਦਾਂ ਨਾਲ ਡੱਸਿਆ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਅਸਾਧ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਗਰਦਨ ਟੁੱਟ ਜਾਵੇ ਜਾਂ ਥੋੜ੍ਹੀ ਚੋਟ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਸਾਫ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਕਾਲਲਕ੍ਸ਼ਣਮ੍ ਕਸ਼੍ਯਪ ਉਵਾਚ ਅਤਃ ਪਰਂ ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਕਾਲਦष੍ਟਸ੍ਯ ਲਕ੍ਸ਼ਣਮ੍ । ਸ਼ृਣੁ ਗੌਤਮ ਤਤ੍ਤ੍ਵੇਨ ਯਾਦृਸ਼ੋ ਭਵਤੇ ਨਰਃ । । ੧ ਜਿਹ੍ਰਾਭਙ੍ਗੋऽਥ ਹृਚ੍ਛੂਲਂ ਚਕ੍ਸ਼ੁਰ੍ਭ੍ਯਾਂ ਚ ਨ ਪਸ਼੍ਯਤਿ । ਦਂਸ਼ਂ ਚ ਦਗ੍ਧਸਂਕਾਸ਼ਂ ਪਕ੍ਵਜਮ੍ਬੂਫਲੋਪਮਮ੍ । । ੨ ਵੈਵਰ੍ਣ੍ਯਂ ਚੈਵ ਦਨ੍ਤਾਨਾਂ ਸ਼੍ਯਾਵੋ ਭਵਤਿ ਵਰ੍ਣਤਃ । ਸਰ੍ਵੇष੍ਵਙ੍ਗੇषੁ ਸ਼ੈਥਿਲ੍ਯਂ ਪੁਰੀषਸ੍ਯ ਚ ਭੇਦਨਮ੍ । । ੩ ਭਗ੍ਨਸ੍ਕਨ੍ਧਕਟਿਗ੍ਰੀਵ ਊਰ੍ਧ੍ਵਦृष੍ਟਿਰਧੋਮੁਖਃ । ਦਹ੍ਯਤੇ ਵੇਪਤੇ ਚੈਵ ਸ੍ਵਪਤੇ ਚ ਮੁਹੁਰ੍ਮੁਹੁਃ । । ੪ ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰੇਣ ਚ੍ਛਿਦ੍ਯਮਾਨਸ੍ਯ ਰੁਧਿਰਂ ਨ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ । ਦਣ੍ਡੇਨ ਤਾਡ੍ਯਮਾਨਸ੍ਯ ਦਣ੍ਡਰਾਜੀ ਨ ਜਾਯਤੇ । । ੫ ਦਂਸ਼ੇ ਕਾਕਪਦਂ ਸੁਨੀਲਮਸਕृਜ੍ਜਮ੍ਬੂਫਲਾਭਂ ਘਨਮੁਚ੍ਛੂਨਂ ਰੁਧਿਰਾਰ੍ਦ੍ਰਸੇਕਬਹੁਲਂ ਕृਚ੍ਛ੍ਰਾਨ੍ਨਿਰੋਧੋ ਭਵੇਤ੍ । ਹਿਕ੍ਕਾਸ਼੍ਵਾਸਗਲਗ੍ਰਹਸ਼੍ਚ ਸੁਮਹਾਨ੍ਪਾਣ੍ਡੁਸ੍ਤ੍ਵਚਾ ਦृਸ਼੍ਯਤੇ ਸ਼ੁष੍ਕਾਙ੍ਗਃ ਪ੍ਰਵਦਨ੍ਤਿ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਨਿਪੁਣਾਸ੍ਤਤ੍ਕਾਲਦष੍ਟਂ ਵਿਦੁਃ । । ੬ ਦਂਸ਼ੇ ਯਸ੍ਯਾਥ ਸ਼ੋਥਃ ਪ੍ਰਚਲਿਤਵਲਿਤਂ ਮਣ੍ਡਲਂ ਵਾ ਸੁਨੀਲਂ ਪ੍ਰਸ੍ਵੇਦੋ ਗਾਤ੍ਰ ਭੇਦਃ ਸ੍ਰਵਤਿ ਚ ਰੁਧਿਰਂ ਸਾਨੁਨਾਸਂ ਚ ਜਲ੍ਪੇਤ੍ । ਦਨ੍ਤੋष੍ਠਾਭ੍ਯਾਂ ਵਿਯੋਗੋ ਭ੍ਰਮਤਿ ਚ ਹृਦਯਂ ਸਨ੍ਨਿਰੋਧਸ਼੍ਚ ਤੀਵ੍ਰੋ ਦਿਵ੍ਯਾਨਾਮੇष ਦਂਸ਼ਃ ਸ੍ਥਲਵਿਪੁਲਮਯੋ ਵਿਦ੍ਧਿ ਤਂ ਕਾਲਦष੍ਟਮ੍ । । ੭ ਦਨ੍ਤੈਰ੍ਦਨ੍ਤਾਨ੍ਸ੍ਪृਸ਼ਤਿ ਬਹੁਸ਼ੋ ਦृष੍ਟਿਰਾਯਾਸਖਿਨ੍ਨਾ ਸ੍ਥੂਲੋ ਦਂਸ਼ਃ ਸ੍ਰਵਤਿ ਰੁਧਿਰਂ ਕੇਕਰਂ ਚਕ੍ਸ਼ੁਰੇਕਮ੍ । । ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਦਿष੍ਟਃ ਸ਼੍ਵਸਿਤਿ ਸਤਤਂ ਸਾਨੁਨਾਸਂ ਚ ਭਾषੇਤ੍ਪਾਪਂ ਬ੍ਰੂਤੇ ਸਕਲਗਦਿਤਂ ਕਾਲਦਣ੍ਡਂ ਤਮਾਹੁਃ । । ੮ ਵੇਪਤੇ ਵੇਦਨਾ ਤੀਵ੍ਰਾ ਰਕ੍ਤਨੇਤ੍ਰਸ਼੍ਚ ਜਾਯਤੇ । ਗ੍ਰੀਵਾਭਙ੍ਗਸ਼੍ਚਲਾ ਨਾਭਿਃ ਕਾਲਦष੍ਟਂ ਵਿਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ੇਤ੍ । । ੯ ਦਰ੍ਪਣੇ ਸਲਿਲੇ ਵਾਪਿ ਆਤ੍ਮਚ੍ਛਾਯਾਂ ਨ ਪਸ਼੍ਯਤਿ । ਮਨ੍ਦਰਸ਼੍ਮਿਂ ਤਥਾ ਤੀਵ੍ਰਂ ਤੇਜੋਹੀਨਂ ਦਿਵਾਕਰਮ੍
ਕਸ਼ਯਪ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਹੁਣ ਮੈਂ ਕਾਲ ਦੇ ਡੱਸਣ ਵਾਲੇ ਲੱਛਣ ਦੱਸਾਂਗਾ। ਗੌਤਮ, ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਜੀਭ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਦਰਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਸਕਦਾ, ਡੱਸਣ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਸੜੀ ਹੋਈ ਜਾਂ ਪੱਕੇ ਜਾਮੁਣ ਵਰਗੀ ਲੱਗਦੀ ਹੈ। ਦੰਦਾਂ ਦਾ ਰੰਗ ਵੀ ਮਟਮੈਲਾ ਜਾਂ ਨੀਲਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸਰੀਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਅੰਗ ਢੀਲੇ ਪੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪਖਾਨਾ ਖੁਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੰਧਾ, ਕਮਰ ਜਾਂ ਗਰਦਨ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉੱਪਰ ਵੱਲ ਤੱਕਦਾ ਜਾਂ ਥੱਲੇ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਸਰੀਰ ਸੜਦਾ ਤੇ ਕੰਬਦਾ ਹੈ, ਵਾਰ ਵਾਰ ਸੁੱਤ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਚਾਕੂ ਨਾਲ ਕੱਟੀਏ ਤਾਂ ਲਹੂ ਨਹੀਂ ਨਿਕਲਦਾ, ਲੱਕੜ ਨਾਲ ਮਾਰੇ ਤਾਂ ਨਿਸ਼ਾਨ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦਾ। ਜਿੱਥੇ ਡੱਸਿਆ ਹੋਵੇ, ਉੱਥੇ ਕਾਂ ਦੀ ਲਕੀਰ ਵਰਗਾ ਨੀਲਾ ਨਿਸ਼ਾਨ, ਜਾਮੁਣ ਵਰਗਾ ਗੂੜ੍ਹਾ ਤੇ ਲਹੂ ਨਾਲ ਭਿੱਜਿਆ ਹੋਇਆ ਦਿਖਾਈ ਦੇਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਬਹੁਤ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ ਸਾਹ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਹਿੱਕ, ਸਾਹ ਚੜ੍ਹਨਾ, ਗਲਾ ਰੁੱਕਣਾ, ਚਮੜੀ ਪੀਲੀ ਹੋ ਜਾਣਾ, ਸਰੀਰ ਸੁੱਕ ਜਾਣਾ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਲੱਛਣ ਜਦੋਂ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਗਿਆਨੀ ਲੋਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਕਾਲ ਨੇ ਡੱਸਿਆ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਡੱਸਣ ਨਾਲ ਸੋਜ ਆ ਜਾਵੇ, ਗੋਲ ਚੱਕਰ ਬਣ ਜਾਵੇ, ਨੀਲਾ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਪਸੀਨਾ ਆਵੇ, ਸਰੀਰ ਦਰਦ ਕਰੇ, ਲਹੂ ਵਗੇ, ਨੱਕ ਨਾਲ ਬੋਲਣ ਲੱਗ ਪਵੇ, ਦੰਦ ਜਾਂ ਹੋਠ ਵੱਖ ਹੋ ਜਾਣ, ਦਿਲ ਘੁੰਮਣ ਲੱਗ ਪਵੇ, ਤੇ ਸਰੀਰ ਬਿਲਕੁਲ ਢੀਲਾ ਹੋ ਜਾਵੇ—ਇਹ ਸਭ ਲੱਛਣ ਜ਼ਮੀਨ ਤੇ ਪੈਂਦੇ ਹਨ, ਇਹ ਵੀ ਕਾਲ ਦੇ ਡੱਸਣ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਹਨ। ਜੇ ਦੰਦਾਂ ਨਾਲ ਦੰਦ ਰਗੜੇ, ਅੱਖਾਂ ਵਿਚ ਥਕਾਵਟ ਹੋਵੇ, ਡੱਸਣ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਤੋਂ ਲਹੂ ਵਗੇ, ਅੱਖ ਜਾਂ ਗਲਾ ਇਕ ਪਾਸੇ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਨੱਕ ਨਾਲ ਬੋਲਣ ਲੱਗ ਪਵੇ, ਪਾਪ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਵੀ ਕਾਲ ਦਾ ਡੰਡਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਸਰੀਰ ਕੰਬੇ, ਦਰਦ ਬਹੁਤ ਹੋਵੇ, ਅੱਖਾਂ ਲਾਲ ਹੋ ਜਾਣ, ਗਰਦਨ ਟੁੱਟ ਜਾਵੇ, ਨਾਭੀ ਹਿਲਣ ਲੱਗ ਪਵੇ, ਇਹ ਵੀ ਕਾਲ ਦੇ ਡੱਸਣ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਹਨ। ਜੇ ਦਰਪਣ ਜਾਂ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਪਰਛਾਈ ਨਾ ਵੇਖ ਸਕੇ, ਜਾਂ ਸੂਰਜ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਬਹੁਤ ਹੌਲੀ ਜਾਂ ਬਿਨਾ ਚਮਕ ਵਾਲੀ ਲੱਗੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਵੀ ਕਾਲ ਨੇ ਡੱਸਿਆ ਮੰਨੋ।
1.34.੧੦ ਵੇਪਤੇ ਵੇਦਨਾਤ੍ਰਸ੍ਤੋ ਰਕ੍ਤਨੇਤ੍ਰਸ਼੍ਚ ਜਾਯਤੇ । ਸ ਯਾਤਿ ਨਿਧਨਂ ਜਨ੍ਤੁਃ ਕਾਲਦਣ੍ਡਂ ਵਿਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ੇਤ੍ । । ੧੧ ਅष੍ਟਮ੍ਯਾਂ ਚ ਨਵਮ੍ਯਾਂ ਚ ਕृष੍ਣਪਕ੍ਸ਼ੇ ਚਤੁਰ੍ਦਸ਼ੀਮ੍ । ਨਾਗਪਞ੍ਚਮੀਦष੍ਟਾਨਾਂ ਜੀਵਿਤਸ੍ਯ ਚ ਸਂਸ਼ਯਃ । । ੧੨ ਆਰ੍ਦ੍ਰਾਸ਼੍ਲੇषਾਮਘਾਭਰਣੀਕृਤ੍ਤਿਕਾਸੁ ਵਿਸ਼ੇषਤਃ । ਵਿਸ਼ਾਖਾਂ ਤ੍ਰਿषੁ ਪੂਰ੍ਵਾਸੁ ਮੂਲਸ੍ਵਾਤੀਸ਼ਤਾਤ੍ਮਕੇ । । ਸਰ੍ਪਦष੍ਟਾ ਨ ਜੀਵਨ੍ਤਿ ਵਿषਂ ਪੀਤਂ ਚ ਯੈਸ੍ਤਥਾ । । ੧੩ ਸ਼ੂਨ੍ਯਾਗਾਰੇ ਸ਼੍ਮਸ਼ਾਨੇ ਚ ਸ਼ੁष੍ਕਵृਕ੍ਸ਼ੇ ਤਥੈਵ ਚ । ਨ ਜੀਵਨ੍ਤਿ ਨਰਾ ਦष੍ਟਾ ਨਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰੇ ਤਿਥਿਸਂਯੁਤੇ । । ੧੪ ਅष੍ਟੋਤ੍ਤਰਂ ਮਰ੍ਮ ਸ਼ਤਂ ਪ੍ਰਾਣਿਨਾਂ ਸਮੁਦਾਹृਤਮ੍ । ਤੇषਾਂ ਮਧ੍ਯੇ ਤੁ ਮਰ੍ਮਾਣਿ ਦਸ਼ ਦ੍ਵੇ ਚਾਪਿ ਕੀਰ੍ਤਿਤੇ । । ੧੫ ਸ਼ਙ੍ਖੇ ਨੇਤ੍ਰੇ ਭ੍ਰੁਵੋਰ੍ਮਧ੍ਯੇ ਬਸ੍ਤਿਭ੍ਯਾਂ ਵृषਣੋਤ੍ਤਰੇ । ਕਕ੍ਸ਼ੇ ਸ੍ਕਨ੍ਧੇ ਹਦਿ ਮਧ੍ਯੇ ਤਾਲੁਕੇ ਚਿਬੁਕੇ ਗੁਦੇ । । ੧੬ ਏषੁ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਮਰ੍ਮੇषੁ੨ ਦਂਸ਼ੈਃ ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰੇਣ ਵਾ ਹਤਃ । ਨ ਜੀਵਤਿ ਨਰੋ ਲੋਕੇ ਕਾਲਦਣ੍ਡਂ ਵਿਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ੇਤ੍ । । ੧੭ ਅਕਚਟਤਪਯਸ਼ਾਂ ਵਦਨ੍ਤਿ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾ ਜੀਵਨ੍ਤਿ ਨ ਤਤ੍ਰ ਹਿ । ਗਤਂ ਬ੍ਰੂਯਾਦ੍ਯਦਿ ਸ੍ਖਲਤਿ ਸ਼ਿਰਸ੍ਤਸ੍ਯ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਕਾਲਃ । । ੧੮ ਭਵਤਿ ਚ ਯਦਿ ਦੂਤੋ ਹ੍ਯੁਤ੍ਤਮਸ੍ਯਾਧਮੋ ਵਾ ਯਦਿ ਭਵਤਿ ਚ ਦੂਤ ਉਤ੍ਤਮੋ ਵਾਧਮਸ੍ਯ । ਆਦੌ ਦष੍ਟਸ੍ਯ ਨਾਮ ਯਦਿ ਵਦਤਿ ਕ੍ਵਚਿਦ੍ਵਕ੍ਤਿ ਤਸ੍ਯਾਥ ਪਸ਼੍ਚਾਤ੍ਤਂ ਵਰ੍ਣਭੇਦੋ ਯਦਿ ਭਵਤਿ ਸਮਃ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤ ਕਾਲਸ੍ਯ ਦੂਤਃ । । ੧੯ ਦੂਤੋ ਵਾ ਦਣ੍ਡਹਸ੍ਤੋ ਭਵਤਿ ਚ ਯੁਗਲਂ ਪਾਸ਼ਹਸ੍ਤਸ੍ਤਥਾ ਵਾ ਰਕ੍ਤਵਸ੍ਤ੍ਰਂ ਚ ਕृष੍ਣਂ ਮੁਖਸ਼ਿਰਸਿ ਗਤਮੇਕਵਸ੍ਤ੍ਰਸ਼੍ਚ ਦੂਤਃ । । ਤੈਲਾਭ੍ਯਕ੍ਤਸ਼੍ਚ ਤਦ੍ਵਦ੍ਯਦਿ ਤ੍ਵਰਿਤਗਤਿਰ੍ਮੁਕ੍ਤਕੇਸ਼ਸ਼੍ਚ ਯਾਤਿ ਯਃ ਕੁਰ੍ਯਾਦ੍ਘੋਰਸ਼ਬ੍ਦਂ ਕਰਚਰਣਯੁਗੈਃ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਕਾਲਸ੍ਯ ਦੂਤਃ । । 1.34.੨੦ ਨਾਗੋਦਯਂ ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਈਸ਼ਾਨੇਨ ਤੁ ਭਾषਿਤਮ੍ । ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਾ ਤੁ ਪੁਰਾ ਸृष੍ਟਾ ਗ੍ਰਹਾ ਨਾਗਾਸ੍ਤ੍ਵਨੇਕਸ਼ਃ । । ੨੧ ਅਨਨ੍ਤਂ ਭਾਸ੍ਕਰਂ ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍ਸੋਮਂ ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍ਤੁ ਵਾਸੁਕਿਮ੍ । ਤਕ੍ਸ਼ਕਂ ਭੂਮਿਪੁਤ੍ਰਂ ਤੁ ਕਰ੍ਕੋਟਂ ਚ ਬੁਧਂ ਵਿਦੁਃ । । ੨੨ ਪਦ੍ਮਂ ਬृਹਸ੍ਪਤਿਂ ਵਿਦ੍ਯਾਨ੍ਮਹਾਪਦ੍ਮਂ ਚ ਭਾਰ੍ਗਵਮ੍ । ਕੁਲਿਕਃ ਸ਼ਂਖਪਾਲਸ਼੍ਚ ਦ੍ਵਾਵੇਤੌ ਤੁ ਸ਼ਨੈਸ਼੍ਚਰਃ । । ੨੩ ਪੂਰ੍ਵਪਾਦਃ ਸ਼ਂਖਪਾਲੋ ਦ੍ਵਿਤੀਯਃ ਕੁਲਿਕਸ੍ਤਥਾ । ਨਿਤ੍ਯਂ ਭਾਗੇ ਯਥੋਦ੍ਦਿष੍ਟੇ ਦਿਨਰਾਤ੍ਰੀ ਤਥੈਵ ਚ । । ੨੪ ਸ਼ੁਕ੍ਰਸੋਮੌ ਚ ਮਧ੍ਯਾਹ੍ਨੇ ਉਦਯੇ ਤੁ ਕ੍ਸ਼ਮਾਸੁਤਃ । ਸ਼ਨਿਃ ਪ੍ਰਾਗष੍ਟਮੇ ਭਾਗੇ ਦਿਵਾਰਾਤ੍ਰੇ ਤ੍ਵਿਹੋਚ੍ਯਤੇ । । ੨੫ ਗ੍ਰਹਾਸ਼੍ਚ ਭੁਞ੍ਜਤੇ ਚੈਵ ਸ਼ੇषਂ ਭਾਗਸ੍ਯ ਲਕ੍ਸ਼ਣਮ੍ । ਰਵਿਵਾਰੇ ਸਦਾ ਜ੍ਞੇਯੌ ਪਾਦੌ ਦਸ਼ ਚਤੁਰ੍ਦਸ਼ । । ੨੬ ਅष੍ਟ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ ਵੈ ਚਨ੍ਦ੍ਰੇ ਦਸ਼ षष੍ਠੇ ਕੁਜੇ ਤਥਾ । ਬੁਧਸ੍ਯ ਨਵਮੇ ਪਾਦੇ ਰਾਹੌ ਚ ਦਿਵਸਸ੍ਯ ਚ । । ੨੭ ਗੁਰੋਰ੍ਦ੍ਵਿਤੀਯਃ षष੍ਠਸ਼੍ਚ षੋਡਸ਼ਸ੍ਯ ਤੁ ਵਰ੍ਜਯੇਤ੍ । ਭਾਸ੍ਕਰਸ੍ਯ ਦਿਨੇ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤੇ ਚਤੁਰ੍ਥੇ ਦਸ਼ਮੇष੍ਟਮੇ । । ੨੮ ਸ਼ਨੈਸ਼੍ਚਰਦਿਨੇ ਪਾਦਂ ਤ੍ਯਜੇਚ੍ਚੈਵ ਸੁਦਾਰੁਣਮ੍ । ਦ੍ਵਿਤੀਯਂ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਂ ਚੈਵ षੋਡਸ਼ਸ੍ਯ ਤੁ ਵਰ੍ਜਯੇਤ੍ । । ੨੯ ਮੁਹੂਰ੍ਤਘਟਿਕਾਦੂਰ੍ਦ੍ਧ੍ਵਂ ਘਟਿਕਾ ਚਤੁਰ੍ਥਂ ਭਾਗਂ ਵਿਂਸ਼ਤਿਸ਼੍ਚ । ਕੁਹੂਸੁਤਂ ਬੁਦ੍ਬੁਦਂ ਨਿਮੇषਮੇਤਤ੍ਕਾਲਸ੍ਯ ਲਕ੍ਸ਼ਣਮ੍ । । 1.34.੩੦ ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀ ਭਵਿष੍ਯੇ ਮਹਾਪੁਰਾਣੇ ਸ਼ਤਾਰ੍ਦ੍ਧਸਾਹਸ੍ਰ੍ਯਾਂ ਸਂਹਿਤਾਯਾਂ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮੇ ਪਰ੍ਵਣਿ ਪਞ੍ਚਮੀਕਲ੍ਪੇ ਦਂਸ਼ਦष੍ਟਕਦੂਤਲਕ੍ਸ਼ਣਂ ਨਾਮ ਚਤੁਸ੍ਤ੍ਰਿਂਸ਼ੋऽਧ੍ਯਾਯਃ
ਜਦੋਂ ਸਰੀਰ ਕੰਬੇ, ਦਰਦ ਬਹੁਤ ਹੋਵੇ, ਅੱਖਾਂ ਲਾਲ ਹੋ ਜਾਣ, ਤਾਂ ਉਹ ਜੀਵ ਮਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਕਾਲ ਦਾ ਡੰਡਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅੱਠਵੀਂ, ਨੌਵੀਂ ਜਾਂ ਚੌਦਵੀਂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੱਖ ਦੀ ਤਿੱਥੀ ਤੇ, ਜਾਂ ਨਾਗ ਪੰਚਮੀ ਨੂੰ ਜੇ ਕੋਈ ਡੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਭਰੋਸਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। ਆਰਦਰਾ, ਆਸ਼ਲੇਸ਼ਾ, ਮਘਾ, ਭਰਨੀ, ਕ੍ਰਿਤਿਕਾ, ਵਿਸ਼ਾਖਾ, ਮੂਲ, ਸਵਾਤੀ ਆਦਿ ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਜੇ ਕੋਈ ਡੱਸਿਆ ਜਾਵੇ ਜਾਂ ਜ਼ਹਿਰ ਪੀ ਲਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਨਹੀਂ ਬਚਦਾ। ਖਾਲੀ ਘਰ, ਸ਼ਮਸ਼ਾਨ ਜਾਂ ਸੁੱਕੇ ਰੁੱਖ ਹੇਠਾਂ ਜੇ ਕੋਈ ਨਕਸ਼ਤਰ ਤੇ ਤਿੱਥੀ ਮਿਲਣ ਤੇ ਡੱਸਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਨਹੀਂ ਬਚਦਾ। ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਅੱਠ ਸੌ ਅਠ ਮਰਮ ਸਥਾਨ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਦੱਸ ਜਾਂ ਬਾਰਾਂ ਮਰਮ ਜੇ ਡੱਸਣ ਜਾਂ ਹਥਿਆਰ ਨਾਲ ਲੱਗ ਜਾਣ, ਤਾਂ ਮਨੁੱਖ ਨਹੀਂ ਬਚਦਾ, ਇਹ ਵੀ ਕਾਲ ਦਾ ਡੰਡਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਕਿਸੇ ਦਾ ਮੂੰਹ ਜਾਂ ਸਿਰ ਤੇ ਤੇਲ ਲੱਗਾ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਉਹ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਦੌੜੇ, ਵਾਲ ਖੁੱਲੇ ਹੋਣ, ਹੱਥ ਪੈਰਾਂ ਨਾਲ ਭਾਰੀ ਆਵਾਜ਼ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਸਮਝੋ ਕਿ ਕਾਲ ਦਾ ਦੂਤ ਆ ਗਿਆ। ਨਾਗਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਬਣਾਏ, ਉਹ ਗ੍ਰਹਿ ਤੇ ਨਾਗ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਨ। ਅਨੰਤ ਨੂੰ ਸੂਰਜ, ਵਾਸੁਕੀ ਨੂੰ ਚੰਦ, ਤਕਸ਼ਕ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਕਰਕੋਟਕ ਨੂੰ ਬੁੱਧ, ਪਦਮ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਸਪਤੀ, ਮਹਾਪਦਮ ਨੂੰ ਭਾਰਗਵ, ਕੁਲਿਕ ਤੇ ਸ਼ੰਖਪਾਲ ਨੂੰ ਸ਼ਨੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਦਿਨ-ਰਾਤ, ਮਹੀਨੇ, ਪੱਖ, ਨਕਸ਼ਤਰ, ਗ੍ਰਹਿ ਆਦਿ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ ਨਾਗਾਂ ਦੀਆਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਤੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਲੱਛਣ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਲੱਛਣ ਸਮਝ ਕੇ, ਜੇ ਕੋਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਡੱਸਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ।
ਯਮਦੂਤੀਲਕ੍ਸ਼ਣਮ੍ ਕਸ਼੍ਯਪ ਉਵਾਚ ਸਵਿषਾ ਦਂष੍ਟ੍ਰਯੋਰ੍ਮਧ੍ਯੇ ਯਮਦੂਤੀ ਤੁ ਵੈ ਭਵੇਤ੍ । ਨ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾ ਬੁਧੈਃ ਕਾਰ੍ਯਾ ਤਂ ਗਤਾਸੁਂ ਵਿਰ੍ਨਿਦਸ਼ੇਤ੍ । । ੧ ਪ੍ਰਹਰਾਰ੍ਧਂ ਦਿਵਾਰਾਤ੍ਰਾਵੇਕੈਕਂ ਭੁਞ੍ਜਤੇ ਬਹਿਃ । ਏਕਸ੍ਯ ਚ ਸਮਾਨਂ ਚ ਦ੍ਵਿਤੀਯਂ षੋਡਸ਼ਂ ਤਥਾ । । ੨ ਨਾਗੋਦਯੋ ਯਮੁਦ੍ਦਿਸ਼੍ਯ ਹਤੋ ਵਿਦ੍ਧੋ ਵਿਦਾਰਿਤਃ । ਕਾਲਦष੍ਟਂ ਵਿਜਾਨੀਯਾਤ੍ਕਸ਼੍ਯਪਸ੍ਯ ਵਚੋ ਯਥਾ । । ੩ ਯਨ੍ਮਾਤ੍ਰਂ ਪਤਤੇ ਬਿਨ੍ਦੁਰ੍ਵਾਲਾਗ੍ਰਂ ਸਲਿਲੋਦ੍ਧृਤਮ੍ । ਤਨ੍ਮਾਤ੍ਰਂ ਸ੍ਰਵਤੇ ਦਂष੍ਟ੍ਰਾ ਵਿषਂ ਸਰ੍ਪਸ੍ਯ ਦਾਰੁਣਮ੍ । । ੪ ਨਾਡੀਸ਼ਤੇ ਤੁ ਸਮ੍ਪੂਰ੍ਣੇ ਦੇਹੇ ਸਙ੍ਕ੍ਰਮਤੇ ਵਿषਮ੍ । ਯਾਵਤ੍ਸਙ੍ਕ੍ਰਾਮਯੇਦ੍ਬਾਹੁਂ ਕੁਞ੍ਚਿਤਂ ਵਾ ਪ੍ਰਸਾਰਯੇਤ੍ । । ੫ ਅਨੇਨ ਕ੍ਸ਼ਣਮਾਤ੍ਰੇਣ ਵਿषਂ ਗਚ੍ਛਤਿ ਮਸ੍ਤਕੇ । ਵੇਪਤੇ ਵਿषਵੇਗੇ ਤੁ ਸ਼ਤਸ਼ੋऽਥ ਸਹਸ੍ਰਸ਼ਃ । । ੬ ਵਰ੍ਧਤੇ ਰਕ੍ਤਮਾਸਾਦ੍ਯ ਤਤੋ ਵਾਤੈਃ ਸ਼ਿਖੀ ਯਥਾ । ਤੈਲਬਿਨ੍ਦੁਰ੍ਜਲਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਯਥਾ ਵੇਗੇਨ ਵਰ੍ਧਤੇ । । ੭ ਸ਼ਿਖਣ੍ਡੀ ਆਸ਼੍ਰਯਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਮਾਰੁਤੇਨ ਸਮੀਰਿਤਃ । ਤਤਃ ਸ੍ਥਾਨਸ਼ਤਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਤ੍ਵਚਾਸ੍ਥਾਨਂ ਵਿਚੇष੍ਟਿਤਮ੍ । । ੮ ਤ੍ਵਚਾਸੁ ਦ੍ਵਿਗੁਣਂ ਵਿਦ੍ਯਾਚ੍ਛੋਣਿਤੇषੁ ਚਤੁਰ੍ਗੁਣਮ੍ । ਪਿਤ੍ਤੇ ਤੁ ਤ੍ਰਿਗੁਣਂ ਯਾਤਿ ਸ਼੍ਲੇष੍ਮੇ ਵੈ षੋਡਸ਼ਂ ਭਵੇਤ੍ । । ੯ ਵਾਯੌ ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਦ੍ਗੁਣਂ ਚੈਵ ਮਜ੍ਜਾषष੍ਟਿਗੁਣਂ ਤਥਾ । ਪ੍ਰਾਣੇ ਚੈਕਾਰ੍ਣਵੀਭੂਤੇ ਸਰ੍ਵਗਾਤ੍ਰਾਣਿ ਸਨ੍ਧਯੇਤ੍
ਕਸ਼ਯਪ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਜਿੱਥੇ ਦੋ ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਦੰਦਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਡੱਸਿਆ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਯਮਦੂਤੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗਿਆਨੀਆਂ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੇ ਜਾਨ ਚਲੀ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਇਲਾਜ ਨਾ ਕਰਨ, ਉਹ ਪੱਕਾ ਮਰ ਗਿਆ ਮੰਨੋ। ਦਿਨ ਜਾਂ ਰਾਤ ਦੇ ਅੱਧੇ ਪਹਰ ਵਿੱਚ ਜ਼ਹਿਰ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਨਾਗਾਂ ਦੀ ਚਾਲ ਹੋਵੇ, ਜੇ ਕੋਈ ਮਾਰਿਆ ਜਾਂ ਡੱਸਿਆ ਜਾਂ ਕੱਟਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਕਾਲ ਦਾ ਡੱਸਣ ਮੰਨੋ, ਜਿਵੇਂ ਕਸ਼ਯਪ ਨੇ ਆਖਿਆ। ਜਿੰਨੀ ਬੂੰਦ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗਦੀ ਹੈ ਜਾਂ ਵਾਲ ਦੀ ਨੋਕ ਜਿੰਨਾ, ਉੱਨੀ ਹੀ ਜ਼ਹਿਰ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਦੰਦਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਵਗਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਸਰੀਰ ਦੀਆਂ ਸੌ ਨਸਾਂ ਭਰ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਜ਼ਹਿਰ ਪੂਰੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿੰਨਾ ਵੇਲੇ ਵਿੱਚ ਬਾਂਹ ਮੋੜੀ ਜਾਂ ਖੋਲ੍ਹੀ ਜਾਵੇ, ਉੱਨਾ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਜ਼ਹਿਰ ਸਿਰ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜ਼ਹਿਰ ਦੇ ਜੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਸਰੀਰ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਵਾਰੀ ਕੰਬਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਲਹੂ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਹਵਾ ਨਾਲ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਫੈਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਤੇਲ ਦੀ ਬੂੰਦ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਪੰਛੀ ਹਵਾ ਨਾਲ ਉੱਡਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਜ਼ਹਿਰ ਸਰੀਰ ਦੇ ਸੌ ਸਥਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਚਮੜੀ ਰਾਹੀਂ ਫੈਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਚਮੜੀ ਵਿੱਚ ਦੋ ਗੁਣਾ, ਲਹੂ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਗੁਣਾ, ਪਿੱਤ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾ, ਕਫ ਵਿੱਚ ਸੋਲਾਂ ਗੁਣਾ, ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਤੀਹ ਗੁਣਾ, ਮੱਜਾ ਵਿੱਚ ਸੱਠ ਗੁਣਾ ਤੇ ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਵਿੱਚ ਪੂਰਾ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਅੰਗ ਢੀਲੇ ਪੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
1.35.੧੦ ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰੇ ਨਿਰੁਧ੍ਯਮਾਨੇ ਚ ਯਾਤਿ ਦष੍ਟਸ੍ਤ੍ਵਸਾਧ੍ਯਤਾਮ੍ । ਤਤੋऽਸੌ ਮ੍ਰਿਯਤੇ ਜਨ੍ਤੁਰ੍ਨਿਃਸ਼੍ਵਾਸੋਚ੍ਛ੍ਵਾਸਵਰ੍ਜਿਤਃ । । ੧੧ ਨਿष੍ਕ੍ਰਾਨ੍ਤੇ ਤੁ ਤਤੋ ਜੀਵੇ ਭੂਤੇ ਪਞ੍ਚਤ੍ਵਮਾਗਤੇ । ਤਾਨਿ ਭੂਤਾਨਿ ਗਚ੍ਛਨ੍ਤਿ ਯਸ੍ਯ ਯਸ੍ਯ ਯਥਾਤਥਮ੍ । । ੧੨ ਪृਥਿਵ੍ਯਾਪਸ੍ਤਥਾ ਤੇਜੋ ਵਾਯੁਰਾਕਾਸ਼ਮੇਵ ਚ । ਇਤ੍ਯੇषਾਮੇਵ ਸਙ੍ਘਾਤਃ ਸ਼ਰੀਰਮਭਿਧੀਯਤੇ । । ੧੩ ਪृਥਿਵੀ ਪृਥਿਵੀਂ ਯਾਤਿ ਤੋਯਂ ਤੋਯੇषੁ ਲੀਯਤੇ । ਤੇਜੋ ਗਚ੍ਛਤਿ ਚਾਦਿਤ੍ਯਂ ਮਾਰੁਤੋ ਮਾਰੁਤਂ ਵ੍ਰਜੇਤ੍ । । ੧੪ ਆਕਾਸ਼ਂ ਚੈਵਮਾਕਾਸ਼ੇ ਸਹ ਤੇਨੈਵ ਗਚ੍ਛਤਿ । ਸ੍ਵਸ੍ਥਾਨਂ ਤੇ ਪ੍ਰਪਦ੍ਯਨ੍ਤੇ ਪਰਸ੍ਪਰਨਿਯੋਜਿਤਾਃ । । ੧੫ ਨ ਜੀਵੇਦਾਗਤਃ ਕਸ਼੍ਚਿਦਿਹ ਜਨ੍ਮਨਿ ਸੁਵ੍ਰਤ । ਵਿषਾਰ੍ਤਂ ਨ ਉਪੇਕ੍ਸ਼ੇਤ ਤ੍ਵਰਿਤਂ ਤੁ ਚਿਕਿਤ੍ਸਯੇਤ੍ । । ੧੬ ਏਕਮਸ੍ਤਿ ਵਿषਂ ਲੋਕੇ ਦ੍ਵਿਤੀਯਂ ਚੋਪਪਦ੍ਯਤੇ । ਯਥਾ ਨਾਨਾਵਿਧਂ ਚੈਵ ਸ੍ਥਾਵਰਂ ਤੁ ਤਥੈਵ ਚ । । ੧੭ ਪ੍ਰਥਮੇ ਵਿषਵੇਗੇ ਤੁ ਰੋਮਹਰ੍षੋऽਭਿਜਾਯਤੇ । ਦ੍ਵਿਤੀਯੇ ਵਿषਵੇਗੇ ਤੁ ਸ੍ਵੇਦੋ ਗਾਤ੍ਰੇषੁ ਜਾਯਤੇ । । ੧੮ ਤृਤੀਯੇ ਵਿषਵੇਗੇ ਤੁ ਕਮ੍ਪੋ ਗਾਤ੍ਰੇषੁ ਜਾਯਤੇ । ਚਤੁਰ੍ਥੇ ਵਿषਵੇਗੇ ਤੁ ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰਨਿਰੋਧਕृਤ੍ । । ੧੯ ਪਞ੍ਚਮੇ ਵਿषਵੇਗੇ ਤੁ ਹਿਕ੍ਕਾ ਗਾਤ੍ਰੇषੁ ਜਾਯਤੇ । षष੍ਠੇ ਚ ਵਿषਵੇਗੇ ਤੁ ਪ੍ਰਾਣੇਭ੍ਯੋऽਪਿ ਪ੍ਰਮੁਚ੍ਯਤੇ । । ਸਪ੍ਤਧਾਤੁਵਹਾ ਹ੍ਯੇਤੇ ਵੈਨਤੇਯੇਨ ਭਾषਿਤਾਃ । । 1.35.੨੦ ਤ੍ਵਚਃ ਸ੍ਥਾਨੇ ਵਿषੇ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤੇ ਤਸ੍ਯ ਰੂਪਾਣਿ ਮੇ ਸ਼ृਣੁ । ਅਙ੍ਗਾਨਿ ਤਿਮਿਰਾਯਨ੍ਤੇ ਤਪਨ੍ਤੇ ਚ ਮੁਹੁਰ੍ਮੁਹੁਃ । । ੨੧ ਏਤਾਨਿ ਯਸ੍ਯ ਚਿਹ੍ਨਾਨਿ ਤਸ੍ਯ ਤ੍ਵਚਿ ਗਤਂ ਵਿषਮ੍ । ਤਸ੍ਯਾਗਦਂ ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਯੇਨ ਸਮ੍ਪਦ੍ਯਤੇ ਸੁਖਮ੍ । । ੨੨ ਅਰ੍ਕਮੂਲਮਪਾਮਾਰ੍ਗਂ ਪ੍ਰਿਯਙ੍ਗੁਂ ਤਗਰਂ੨ ਤਥਾ । ਏਤਦਾਲੋਡ੍ਯ ਦਾਤਵ੍ਯਂ ਤਤਃ ਸਮ੍ਪਦ੍ਯਤੇ ਸੁਖਮ੍ । । ੨੩ ਤਤਸ੍ਤਸ੍ਮਿਤ੍ਕृਤੇ ਵਿਪ੍ਰ ਨ ਨਿਵਰ੍ਤੇਤ ਚੇਦ੍ਵਿषਮ੍ । ਤ੍ਵਚਃ ਸ੍ਥਾਨਂ ਤਤੋ ਭਿਤ੍ਤ੍ਵਾ ਰਕ੍ਤਸ੍ਥਾਨਂ ਪ੍ਰਧਾਵਤਿ । । ੨੪ ਵਿषੇ ਚ ਰਕ੍ਤਂ ਸਂਪ੍ਰਾਪ੍ਤੇ ਤਸ੍ਯ ਰੂਪਾਣਿ ਮੇ ਸ਼ृਣੁ । ਦਹ੍ਯਤੇ ਮੁਹ੍ਯਤੇ੧ ਚੈਵ ਸ਼ੀਤਲਂ ਬਹੁ ਮਨ੍ਯਤੇ । । ੨੫ ਏਤਾਨਿ ਯਸ੍ਯ ਰੂਪਾਣਿ ਤਸ੍ਯ ਰਕ੍ਤਗਤਂ ਵਿषਮ੍ । ਤਤ੍ਰਾਗਦਂ ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਯੇਨ ਸਮ੍ਪਦ੍ਯਤੇ ਸੁਖਮ੍ । । ੨੬ ਉਸ਼ੀਰਂ ਚਨ੍ਦਨਂ ਕੁष੍ਠਮੁਤ੍ਪਲਂ ਤਗਰਂ ਤਥਾ । ਮਹਾਕਾਲਸ੍ਯ ਮੂਲਾਨਿ ਸਿਨ੍ਦੁਵਾਰਨਗਸ੍ਯ ਚ । । ਹਿਙ੍ਗੁਲਂ ਮਰਿਚਂ ਚੈਵ ਪੂਰ੍ਵਵੇਗੇ ਤੁ ਦਾਪੇਯਤ੍ । । ੨੭ ਬृਹਤੀ ਵृਸ਼੍ਚਿਕਾ ਕਾਲੀ ਇਨ੍ਦ੍ਰ ਵਾਰੁਣਿਮੂਲਕਮ੍
ਜਦੋਂ ਕੰਨ ਸੁਣਨਾ ਬੰਦ ਕਰ ਦੇਣ, ਤਾਂ ਡੱਸਿਆ ਮਨੁੱਖ ਅਸਾਧ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਉਹ ਜੀਵ ਸਾਹ ਤੇ ਉਚ੍ਹਾਸ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਮਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਜਾਨ ਨਿਕਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਪੰਜ ਤੱਤ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਥਾਂ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਧਰਤੀ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ, ਪਾਣੀ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ, ਅੱਗ ਸੂਰਜ ਵਿੱਚ, ਹਵਾ ਹਵਾ ਵਿੱਚ, ਆਕਾਸ਼ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਤੱਤ ਆਪਣੇ ਥਾਂ ਵਾਪਸ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਪਰਸਪਰ ਜੋੜੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਜ਼ਹਿਰ ਚੜ੍ਹ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਕੋਈ ਵੀ ਇਥੇ ਜਨਮ ਲੈ ਕੇ ਨਹੀਂ ਬਚਦਾ। ਪਰ ਜੇ ਜ਼ਹਿਰ ਲੱਗੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੇਖੋ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਛੱਡੋ ਨਾ, ਜਲਦੀ ਇਲਾਜ ਕਰੋ। ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਜ਼ਹਿਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਦੂਜਾ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਜ਼ਹਿਰ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਜੜ੍ਹੀਆਂ-ਬੂਟੀਆਂ ਵਿੱਚ। ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਜ਼ਹਿਰ ਚੜ੍ਹਣ ਤੇ ਰੋਂਵਾਂ ਖੜੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਦੂਜੀ ਵਾਰ ਪਸੀਨਾ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਤੀਜੀ ਵਾਰ ਸਰੀਰ ਕੰਬਦਾ ਹੈ, ਚੌਥੀ ਵਾਰ ਕੰਨ ਬੰਦ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪੰਜਵੀਂ ਵਾਰ ਹਿੱਕ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਛੇਵੀਂ ਵਾਰ ਪ੍ਰਾਣ ਛੱਡ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਲੱਛਣ ਵੈਨਤੇਯ ਨੇ ਦੱਸੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਚਮੜੀ ਵਿੱਚ ਜ਼ਹਿਰ ਪਹੁੰਚੇ, ਤਾਂ ਸਰੀਰ ਦੇ ਅੰਗ ਹਨੇਰੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਵਾਰ ਵਾਰ ਤਪਦੇ ਹਨ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਲੱਛਣ ਹੋਣ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਚਮੜੀ ਵਿੱਚ ਜ਼ਹਿਰ ਹੈ। ਉਸ ਲਈ ਮੈਂ ਅਉਸ਼ਧ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸੁਖ ਮਿਲਦਾ ਹੈ: ਅਰਕ ਦੀ ਜੜ੍ਹ, ਅਪਾਮਾਰਗ, ਪ੍ਰਿਅੰਗੂ, ਟਗਰ—ਇਹ ਪੀਸ ਕੇ ਦੇਣ। ਜੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਜ਼ਹਿਰ ਨਾ ਉਤਰੈ, ਤਾਂ ਜ਼ਹਿਰ ਚਮੜੀ ਤੋਂ ਲਹੂ ਵਿੱਚ ਦੌੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਜ਼ਹਿਰ ਲਹੂ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚੇ, ਤਾਂ ਸਰੀਰ ਸੜਦਾ, ਬੇਹੋਸ਼ੀ ਆਉਂਦੀ, ਤੇ ਬਹੁਤ ਠੰਡ ਲੱਗਦੀ ਹੈ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਲੱਛਣ ਹੋਣ, ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਜ਼ਹਿਰ ਲਹੂ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਉਸ ਲਈ ਮੈਂ ਅਉਸ਼ਧ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸੁਖ ਮਿਲਦਾ ਹੈ: ਉਸ਼ੀਰ, ਚੰਦਨ, ਕੁਸ਼ਠ, ਉਤਪਲ, ਟਗਰ, ਮਹਾਕਾਲ ਤੇ ਸਿੰਧਵਾਰਾ ਰੁੱਖ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ, ਹਿੰਗੁਲ ਤੇ ਮਿਰਚ—ਇਹ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਜ਼ਹਿਰ ਚੜ੍ਹਣ ਤੇ ਦੇਣ। ਬੜੀ, ਵੱਛ, ਕਾਲੀ ਤੇ ਇੰਦਰ-ਵਾਰੁਣੀ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਵੀ ਲਾਭਕਾਰੀ ਹੈ।
ਸਪ੍ਤਗਨ੍ਧਘृਤਂ ਚੈਵ ਦ੍ਵਿਤੀਯੇ ਪਰਿਕੀਰ੍ਤਿਤਮ੍ । । ੨੮ ਸਿਨ੍ਦੁਵਾਰਂ ਤਥਾ ਹਿਙ੍ਗੁਂ ਤृਤੀਯੇ ਕਾਰਯੇਦ੍ਬੁਧਃ । ਤਸ੍ਯ ਪਾਨਂ ਚ ਕੁਰ੍ਵੀਤ ਅਞ੍ਜਨਂ ਲੇਪਨਂ ਤਥਾ । । ੨੯ ਏਤੇਨੈਵੋਪਚਾਰੇਣ ਤਤਃ ਸਮ੍ਪਦ੍ਯਤੇ ਸੁਖਮ੍ । ਰਕ੍ਤਸ੍ਥਾਨਂ ਤਤੋ ਗਤ੍ਵਾ ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਥਾਨਂ ਪ੍ਰਧਾਵਤਿ । । 1.35.੩੦ ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਥਾਨਗਤੇ ਵਿਪ੍ਰ ਵਿषਰੂਪਾਣਿ ਮੇ ਸ਼ृਣੁ । ਉਤ੍ਤਿष੍ਠਤੇ ਨਿਪਤਤੇ ਦਹ੍ਯਤੇ ਮੁਹ੍ਯਤੇ ਤਥਾ । । ੩੧ ਗਾਤ੍ਰਤਃ ਪੀਤਕਃ ਸ੍ਯਾਦ੍ਵੈ ਦਿਸ਼ਃ ਪਸ਼੍ਯਤਿ ਪੀਤਿਕਾ । ਪ੍ਰਬਲਾ ਚ ਭਵਨ੍ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾ ਨ ਚਾਤ੍ਮਾਨਂ ਵਿਜਾਨਤੇ । । ਵਿषਕ੍ਰਿਯਾਂ ਤਸ੍ਯ ਕੁਰ੍ਯਾਦ੍ਯਥਾ ਸਮ੍ਪਦ੍ਯਤੇ ਸੁਖਮ੍ । । ੩੨ ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਥਾਨਮਤਿਕ੍ਰਮ੍ਯ ਸ਼੍ਲੇष੍ਮਸ੍ਥਾਨਂ ਚ ਗਚ੍ਛਤਿ । । ੩੩ ਪਿਪ੍ਪਲ੍ਯੋ ਮਧੁਕਂ ਚੈਵ ਮਧੁ ਖਣ੍ਡਂ ਘृਤਂ ਤਥਾ । ਮਧੁਸਾਰਮਲਾਬੂਂ ਚ ਜਾਤਿਂ ਸ਼ਙ੍ਕਰਵਾਲੁਕਾਮ੍ । । ਇਨ੍ਦ੍ਰਵਾਰੁਣਿਕਾਮੂਲਂ ਗਵਾਂ ਮੂਤ੍ਰੇਣ ਪੇषਯੇਤ੍ । । ੩੪ ਨਸ੍ਯਂ ਤਸ੍ਯ ਪ੍ਰਯੁਞ੍ਜੀਤ ਪਾਨਮਾਲੇਪਨਾਞ੍ਜਨਮ੍ । ਏਤੇਨੈਵੋਪਚਾਰੇਣ ਤਤਃ ਸਮ੍ਪਦ੍ਯਤੇ ਸੁਖਮ੍ । । ੩੫ ਸ਼੍ਲੇष੍ਮਸ੍ਥਾਨਂ ਤਤਃ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤੇ ਤਸ੍ਯ ਰੂਪਾਣਿ ਮੇ ਸ਼ृਣੁ । ਗਾਤ੍ਰਾਣਿ੧ ਤਸ੍ਯ ਰੁਧ੍ਯਨ੍ਤੇ ਨਿਃਸ਼੍ਵਾਸਸ਼੍ਚ ਨ ਜਾਯਤੇ । । ਲਾਲਾ ਚ ਸ੍ਰਵਤੇ ਤਸ੍ਯ ਕਣ੍ਠੋ ਘੁਰੁਘੁਰਾਯਤੇ । । ੩੬ ਏਤਾਨਿ ਯਸ੍ਯ ਰੂਪਾਣਿ ਤਸ੍ਯ ਸ਼੍ਲੇष੍ਮਗਤਂ ਵਿषਮ੍ । ਤਸ੍ਯਾਗਦਂ ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਯੇਨ ਸਮ੍ਪਦ੍ਯਤੇ ਸੁਖਮ੍ । । ੩੭ ਤ੍ਰਿਕੁਟਕੀ ਸ਼੍ਲੇष੍ਮਾਤਕੋ ਲੋਧ੍ਰਞ੍ਚ ਮਧੁਸਾਰਕਮ੍ । ਏਤਾਨਿ ਸਮਭਾਗਾਨਿ ਗਵਾਂ ਮੂਤ੍ਰੇਣ ਪੇषਯੇਤ੍ । । ੩੮ ਤਸ੍ਯ ਪਾਨਂ ਚ ਕੁਰ੍ਵੀਤ ਅਞ੍ਜਨਂ ਲੇਪਨਂ ਤਥਾ । ਏਤੇਨੈਵੋਪਚਾਰੇਣ ਤਤਃ ਸਮ੍ਪਦ੍ਯਤੇ ਸੁਖਮ੍ । । ੩੯ ਸ਼੍ਲੇष੍ਮਸ੍ਥਾਨਮਤਿਕ੍ਰਮ੍ਯ ਵਾਯੁਸ੍ਥਾਨਂ ਚ ਗਚ੍ਛਤਿ । ਤਤ੍ਰ ਰੂਪਾਣਿ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਵਾਯੁਸ੍ਥਾਨਗਤੇ ਵਿषੇ । । 1.35.੪੦ ਆਧ੍ਮਾਯਤੇ ਚ ਜਠਰਂ ਬਾਨ੍ਧਵਾਂਸ਼੍ਚ ਨ ਪਸ਼੍ਯਤਿ । ਈਦृਸ਼ਂ ਕੁਰੁਤੇ ਰੂਪਂ ਵृष੍ਟਿਭਙ੍ਗਸ਼੍ਚ ਜਾਯਤੇ । । ੪੧ ਏਤਾਨਿ ਯਸ੍ਯ ਰੂਪਾਣਿ ਤਸ੍ਯ ਵਾਯੁਗਤਂ ਵਿषਮ੍ । ਤਸ੍ਯਾਗਦਂ ਪ੍ਰਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਯੇਨ ਸਮ੍ਪਦ੍ਯਤੇ ਸੁਖਮ੍ । ।੪ ੨ ਸ਼ੋਣਾਮੂਲਂ ਪ੍ਰਿਯਾਲਂ ਚ ਰਕ੍ਤਂ ਚ ਗਜਪਿਪ੍ਪਲੀਮ੍ । ਭਾਰ੍ਙ੍ਗੀਂ ਵਚਾਂ ਪਿਪ੍ਪਲੀਂ ਚ ਦੇਵਦਾਰੁਂ ਮਧੂਕਕਮ੍ । । ੪੩ ਮਧੂਕਸਾਰਂ ਸਹਸਿਨ੍ਦੁਵਾਰਂ ਹਿਙ੍ਗੁਂ ਚ ਪਿष੍ਟਾ ਗੁਟਿਕਾਂ ਚ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍ । ਦਦ੍ਯਾਚ੍ਚ ਤਸ੍ਯਾਞ੍ਜਨਲੇਪਨਾਦਿ ਏषੋऽਗਦਃ ਸਰ੍ਪਵਿषਾਣਿ ਹਨ੍ਯਾਤ੍ । । ੪੪ ਅਞ੍ਜਨਂ ਚੈਵ ਨਸ੍ਯਂ ਚ ਕ੍ਸ਼ਿਪ੍ਰਂ ਦਦ੍ਯਾਦ੍ਵਿषਾਨ੍ਵਿਤੇ । ਵਾਯੁਸ੍ਥਾਨਂ ਤਤੋ ਮੁਕ੍ਤ੍ਵਾ ਮਜ੍ਜਾਸ੍ਥਾਨਂ ਪ੍ਰਧਾਵਤਿ । ।੪੫ ਵਿषੇ ਮਜ੍ਜਾਗਤੇ ਵਿਪ੍ਰ ਤਸ੍ਯ ਰੂਪਾਣਿ ਮੇ ਸ਼ृਣੁ । ਦृष੍ਟਿਸ਼੍ਚ ਹੀਯਤੇ ਤਸ੍ਯ ਭृਸ਼ਮਙ੍ਗਾਨਿ ਮੁਞ੍ਚਤਿ । ।੪ ੬ ਏਤਾਨਿ ਯਸ੍ਯ ਰੂਪਾਣਿ ਤਸ੍ਯ ਮਜ੍ਜਾਗਤਂ ਵਿषਮ੍ । ਤਸ੍ਯਾਗਦਂ ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਯੇਨ ਸਮ੍ਪਦ੍ਯਤੇ ਸੁਖਮ੍ । । ੪੭ ਘृਤਮਧੁਸ਼ਰ੍ਕਰਾਨ੍ਵਿਤਮੁਸ਼ੀਰਂ ਚਂਦਨਂ ਤਥਾ
ਸੱਤ ਖੁਸ਼ਬੂਆਂ ਵਾਲਾ ਘਿਉ ਦੂਜੇ ਪੱਧਰ ਲਈ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਤੀਜੇ ਪੱਧਰ 'ਚ ਸਿੰਧਵਾਰ ਤੇ ਹਿੰਗ ਪਾਉਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਿਸ਼ਰਣ ਕਰਕੇ ਪੀਣਾ, ਅੰਜਨ ਲਾਉਣਾ ਜਾਂ ਲੇਪ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਇਲਾਜ ਕਰਨ ਤੇ ਆਰਾਮ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਰਕਤ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਤੋਂ ਪਿੱਤ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਵੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਪਿੱਤ ਵਾਲੀ ਥਾਂ 'ਚ ਪਹੁੰਚਣ ਤੇ ਇਸ ਦੇ ਲੱਛਣ ਸੁਣੋ: ਉਹ ਉੱਠਦਾ, ਡਿੱਗਦਾ, ਸੜਦਾ ਤੇ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਸਰੀਰ 'ਤੇ ਪੀਲਾਪਣ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਹਰ ਪਾਸੇ ਪੀਲਾਪਣ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਮੂਰਛਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਛਾਣਦਾ। ਇਸ ਨੂੰ ਠੀਕ ਕਰਨ ਲਈ ਜਿਹੜਾ ਇਲਾਜ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ, ਉਹੀ ਵਰਤਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਪਿੱਤ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਇਹ ਸ਼ਲੇਸ਼ਮ ਵਾਲੀ ਥਾਂ 'ਚ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਪਿੱਛੇ ਦੱਸੇ ਨੁਸਖੇ ਅਨੁਸਾਰ ਇਲਾਜ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਪਿੱਪਲੀ, ਮਧੂਕ, ਖੰਡ, ਘਿਉ, ਮਧੂਸਾਰ, ਮਲਾਬੂ, ਜਾਤੀ, ਸ਼ੰਕਰ ਵਾਲੂਕਾ, ਇੰਦਰਵਾਰੁਣੀ ਦਾ ਮੂਲ ਲੈ ਕੇ, ਗਾਂ ਦੇ ਮੂਤਰ ਨਾਲ ਪੀਸ ਕੇ, ਨਸਿਆ, ਪੀਣ, ਲੇਪ ਜਾਂ ਅੰਜਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਆਰਾਮ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਸ਼ਲੇਸ਼ਮ ਵਾਲੀ ਥਾਂ 'ਚ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੇ ਲੱਛਣ ਸੁਣੋ: ਉਸ ਦੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਅੰਗ ਜਕੜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਸਾਹ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ, ਲਾਰ ਵਗਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਗਲਾ ਘੁਰਘੁਰਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਇਹ ਲੱਛਣ ਆਉਣ, ਸਮਝੋ ਕਿ ਵਿਸ਼ ਸ਼ਲੇਸ਼ਮ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ। ਉਸ ਲਈ ਅਗਦ (ਵਿਸ਼ਨਾਸ਼ਕ) ਨੁਸਖਾ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਆਰਾਮ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤ੍ਰਿਕੁਟਕੀ, ਸ਼ਲੇਸ਼ਮਾਤਕ, ਲੋਧਰ ਤੇ ਮਧੂਸਾਰਕ, ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਬਰਾਬਰ ਲੈ ਕੇ, ਗਾਂ ਦੇ ਮੂਤਰ ਨਾਲ ਪੀਸੋ। ਫਿਰ ਇਹ ਮਿਸ਼ਰਣ ਪੀਣਾ, ਅੰਜਨ ਲਾਉਣਾ ਜਾਂ ਲੇਪ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਆਰਾਮ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਸ਼ਲੇਸ਼ਮ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਵਾਯੂ ਵਾਲੀ ਥਾਂ 'ਚ ਵਿਸ਼ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਥੇ ਦੇ ਲੱਛਣ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ: ਪੇਟ ਫੁੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਛਾਣਦਾ, ਅਜੀਬ ਲੱਛਣ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਮੀਂਹ ਰੁਕਣ ਵਰਗਾ ਅਸਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਇਹ ਲੱਛਣ ਆਉਣ, ਸਮਝੋ ਕਿ ਵਿਸ਼ ਵਾਯੂ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ। ਉਸ ਲਈ ਅਗਦ (ਵਿਸ਼ਨਾਸ਼ਕ) ਨੁਸਖਾ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਆਰਾਮ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ੋਣਾਮੂਲ, ਪ੍ਰਿਆਲ, ਰਕਤ, ਗਜਪਿੱਪਲੀ, ਭਾਰੰਗੀ, ਵਚ, ਪਿੱਪਲੀ, ਦੇਵਦਾਰੂ, ਮਧੂਕ, ਮਧੂਕਸਾਰ, ਸਿੰਧਵਾਰ, ਹਿੰਗ, ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪੀਸ ਕੇ ਗੋਲੀ ਬਣਾਈਏ। ਇਹ ਅੰਜਨ, ਨਸਿਆ ਜਾਂ ਲੇਪ ਵਜੋਂ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਵਿਸ਼ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਖਤਮ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਵਿਸ਼ ਵਾਯੂ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਤੋਂ ਮੱਜਾ ਵਾਲੀ ਥਾਂ 'ਚ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੇ ਲੱਛਣ ਸੁਣੋ: ਉਸ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਘੱਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਸਰੀਰ ਦੇ ਅੰਗ ਢੀਲੇ ਪੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਇਹ ਲੱਛਣ ਆਉਣ, ਸਮਝੋ ਕਿ ਵਿਸ਼ ਮੱਜਾ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ। ਉਸ ਲਈ ਅਗਦ (ਵਿਸ਼ਨਾਸ਼ਕ) ਨੁਸਖਾ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਆਰਾਮ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਘਿਉ, ਸ਼ਹਦ, ਚੀਨੀ, ਉਸ਼ੀਰਾ ਤੇ ਚੰਦਨ ਨਾਲ ਬਣੀ ਦਵਾਈ ਵਰਤਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।