ਨਵੀਨਜਲਦਸ਼੍ਯਾਮ ਸ਼੍ਰੀਮਨ੍ਕਮਲਲੋਚਨ
ਨਵੇਂ ਬਦਲ ਵਰਗਾ ਕਾਲਾ, ਸੋਹਣਾ ਤੇ ਕੰਵਲ ਵਰਗੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲਾ।
ਸ਼ਂਖਪਾਲ ਇਤਿ ਖ੍ਯਾਤ ਜਲਾਧਾਰਪ੍ਰਤੀਕ੍ਸ਼ਕ 2.3.2.
ਜੋ ਸ਼ੰਖਪਾਲ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਾਣੀ ਵਾਲੇ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਅਤਿਪੀਤ ਸੁਵਰ੍ਣਾਭ ਚਨ੍ਦ੍ਰਾਰ੍ਧਾਂਕਿਤਮਸ੍ਤਕ
ਬਹੁਤ ਪੀਲਾ, ਸੋਨੇ ਵਰਗਾ ਚਮਕਦਾਰ, ਮੱਥੇ ਉੱਤੇ ਅਰਧ ਚੰਦ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨ।
ਕੁਲੀਰ ਨਾਗਰਾਜੇਂਦ੍ਰ ਸਰ੍ਵਸਤ੍ਤ੍ਵਹਿਤੇ ਰਤ
ਹੇ ਕੁਲੀਰ, ਸੱਪਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਤੂੰ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈਂ।
ਯਃ ਸੁਵਰ੍ਣੇਨ ਵਰ੍ਣੇਨ ਪਦ੍ਮਪਤ੍ਰਾਯਤੇਕ੍ਸ਼ਣਃ ਤਸ੍ਮੈ ਤੇ ਪਦ੍ਮਨਾਗੇਨ੍ਦ੍ਰ ਤੀਵ੍ਰਰੂਪ ਨਮੋऽਸ੍ਤੁ ਤੇ
ਜਿਸ ਦਾ ਰੰਗ ਸੋਨੇ ਵਰਗਾ ਹੈ, ਅੱਖਾਂ ਕਮਲ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਵਾਂਗ ਲੰਬੀਆਂ ਹਨ, ਹੇ ਪਦਮਨਾਗ ਰਾਜਾ! ਤੇਰਾ ਰੂਪ ਤਿੱਖਾ ਤੇ ਭਿਆਨਕ ਹੈ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।
ਨਾਗਿਨ੍ਯੋ ਨਾਗਕਨ੍ਯਾਸ਼੍ਚ ਤਥਾ ਨਾਗਕੁਮਾਰਕਾਃ
ਨਾਗਣੀਆਂ, ਨਾਗਾਂ ਦੀਆਂ ਧੀਆਂ ਅਤੇ ਨਾਗਾਂ ਦੇ ਨੌਜਵਾਨ ਪੁੱਤਰ—
ਸ੍ਵਗृਹ੍ਯੋਕ੍ਤੇਨ ਵਿਧਿਨਾ ਕृਤ੍ਵਾਗ੍ਨਿਸ੍ਥਾਪਨਂ ਬੁਧਃ
ਸਿਆਣਾ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਘਰ ਦੀ ਰੀਤ ਅਨੁਸਾਰ ਅੱਗ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰੇ।
ਆਦਿਤ੍ਯਾਦਿਗ੍ਰਹਾਂਸ਼੍ਚੈਵ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਣਂ ਕृष੍ਣਮੇਵ ਚ
ਉਹ ਆਦਿਤਿਆਂ ਤੇ ਹੋਰ ਗ੍ਰਹਾਂ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦਾ ਵੀ ਸਿਮਰਨ ਕਰੇ।
ਪ੍ਰਾਦੇਸ਼ਮਾਤ੍ਰਂ ਸਂਪ੍ਰੋਕ੍ਸ਼੍ਯ ਯੂਪਂ ਚਾਸ੍ਯ ਪ੍ਰਮਾਣਕਮ੍
ਉਹ ਇਕ ਹੱਥ ਦੇ ਅਕਾਰ ਵਾਲਾ ਯੂਪ (ਕੰਡਾ) ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਛਿੜਕੇ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਮਾਪ-ਤੋਲ ਪੂਰੀ ਕਰੇ।
ਕੂਪੇ ਨਿਕ੍ਸ਼ਿਪ੍ਯ ਤਾਨ੍ਨਾਗਾਨ੍ਪਞ੍ਚਰਤ੍ਨਂ ਕ੍ਸ਼ਿਪੇਤ੍ਤਤਃ
ਉਹ ਉਹਨਾਂ ਨਾਗਾਂ ਨੂੰ ਕੂੰਏ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ, ਪੰਜ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰਤਨ ਵੀ ਪਾ ਦੇਵੇ।
ਰਞ੍ਜਿਤਃ ਕਦਲੀਵृਕ੍ਸ਼ਂ ਵਰੁਣਾਯ ਸਮੁਤ੍ਸृਜੇਤ੍ ਕਰ੍ਣਵੇਧਂ ਤਤਃ ਕृਤ੍ਵਾ ਉਤ੍ਸृਜੇਦ੍ਵਾਕ੍ਯਮੁਚ੍ਚਰਨ੍
ਉਹ ਰੰਗਿਆ ਹੋਇਆ ਕੇਲਾ ਦਾ ਰੁੱਖ ਵਰੁਣ ਦੇ ਨਾਮ ਤੇ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰੇ, ਫਿਰ ਕੰਨ ਛੇਦਨ ਦੀ ਰਸਮ ਕਰਕੇ, ਉਚਿਤ ਬੋਲ ਕਹਿ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇਵੇ।
ੴ ਅਦ੍ਯੇਤ੍ਯਾਦਿ ਸਰ੍ਵਭੂਤੇਭ੍ਯਃ ਫਲਪੁष੍ਪਪਤ੍ਰਚ੍ਛਾਯਾਵृਤਮੁਖ੍ਯਨਾਨਾਤਰੁਵਿਰਚਿਤਮਾਰਾਮਂ ਵਨਸ੍ਪਤਿਦੇਵਤਂ ਸੁਪੂਜਿਤਂ ਵੇਦਵ੍ਯਾਸਾਦ੍ਯੁਕ੍ਤਫਲਾਵਾਪ੍ਤਯੇ ਅਮੁਕऋषਿਸਗੋਤ੍ਰਃ ਅਮੁਕਦੇਵ ਸ਼ਰ੍ਮਾਹਮੁਤ੍ਸृਜੇ ਵृਕ੍ਸ਼ਾਗ੍ਰਾਤ੍ਪਤਿਤਸ੍ਯਾਪਿ ਆਰੋਹਾਤ੍ਪਤਿਤਸ੍ਯ ਵਾ ।। 2.3.2.
ਉਹ ਇਹ ਉਚਾਰਨ ਕਰੇ: 'ਓਂ, ਅੱਜ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਵਾਸਤੇ, ਵਿਆਸ ਆਦਿਕ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਕਹੇ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ, ਮੈਂ, ਅਮੁਕ ਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਗੋਤ ਤੋਂ, ਅਮੁਕ ਨਾਮ ਵਾਲਾ ਸ਼ਰਮਾ, ਫਲ-ਫੁੱਲ, ਪੱਤਿਆਂ ਤੇ ਛਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦਰੱਖਤਾਂ ਨਾਲ ਬਣਿਆ, ਪੂਜਿਆ ਹੋਇਆ ਇਸ ਬਾਗ ਦੇ ਰੁੱਖ-ਦੇਵਤੇ ਨੂੰ ਛੱਡ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਚਾਹੇ ਉਹ ਰੁੱਖ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਜਾਂ ਉੱਤੇੋਂ ਡਿੱਗਿਆ ਹੋਵੇ।'
ਮਰਣੇ ਚਾਸ੍ਥਿਭਂਗੇ ਵਾ ਕਰ੍ਤਾ ਪਾਪੈਰ੍ਨ ਲਿਪ੍ਯਤੇ
ਜੇ ਮੌਤ ਜਾਂ ਹੱਡੀ ਟੁੱਟਣ ਵਾਂਗ ਕੁਝ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਕਰਤਾ ਉੱਤੇ ਕੋਈ ਪਾਪ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ।
ਤਦ੍ਦੋਸ਼ਮਨਾਰ੍ਥਾਯ ਤਸ੍ਯਾਪ੍ਯੇਤਤ੍ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਿਤਮ੍
ਉਸ ਦੋਸ਼ ਜਾਂ ਅਪਸ਼ਗੁਨ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਇਹ ਵਿਧੀ ਰੱਖੀ ਗਈ ਹੈ।
ਮਧੁਲਾਜਾਕ੍ਸ਼ਤਂ ਦਦ੍ਯਾਦਞ੍ਜਨਂ ਮਾਲ੍ਯਮੇਵ ਚ
ਉਹ ਸ਼ਹਦ, ਭੁੰਨੇ ਹੋਏ ਅਨਾਜ, ਅਖੰਡ ਚਾਵਲ, ਕਾਜਲ ਤੇ ਮਾਲਾ ਭੀ ਭੇਟ ਕਰੇ।
ਵੇष੍ਟਯੇਤ੍ਕ੍ਸ਼ੀਰਧਾਰਾਂ ਚ ਪਾਤਯੇਦ੍ਘृਤਧਾਰਯਾ
ਉਹ ਰੁੱਖ ਨੂੰ ਦੁੱਧ ਦੀ ਧਾਰ ਨਾਲ ਲਪੇਟੇ ਅਤੇ ਉਸ ਉੱਤੇ ਘੀ ਦੀ ਧਾਰ ਵਗਾਏ।
ਕ੍ਸ਼ੁਦ੍ਰਾਰਾਮਪ੍ਰਤਿष੍ਠਾਵਰ੍ਣਨਮ੍ ਅਮਂਡਲੇ ਸ਼ੁਭੇ ਸ੍ਥਾਨੇ ਦ੍ਵਿਹਸ੍ਤੇऽਪ੍ਯਥ ਸ੍ਥਂਡਿਲੇ
ਛੋਟੇ ਜਾਂ ਠੀਕ ਨਾ ਬਣੇ ਬਾਗ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ: ਜੇ ਥਾਂ ਗੋਲ ਨਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਦੋ ਹੱਥ ਜਿੰਨੀ ਸਮਤਲ ਜਗ੍ਹਾ ਹੋਵੇ—
ਸ੍ਥਾਪਯੇਤ੍ਕਲਸ਼ਂ ਤਤ੍ਰ ਵਿष੍ਣੁਂ ਸੋਮਂ ਸਮਰ੍ਚਯੇਤ੍
ਉਹ ਉਥੇ ਘੜਾ ਰੱਖੇ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਤੇ ਸੋਮ ਦਾ ਪੂਜਨ ਕਰੇ।
ਵृਕ੍ਸ਼ਾਨ੍ਮਾਲ੍ਯੈਰਲਂਕृਤ੍ਯ ਭੂषਯੇਦ੍ਭੂषਣਾਦਿਨਾ
ਉਹ ਦਰੱਖਤਾਂ ਨੂੰ ਮਾਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸਜਾਵੇ ਅਤੇ ਹੋਰ ਗਹਣਿਆਂ ਆਦਿ ਨਾਲ ਵੀ ਸੋਹਣਾ ਕਰੇ।
ਭੋਜਯੇਤ੍ਪਞ੍ਚਵਿਪ੍ਰਾਨ੍ਹਿ ਪੁਰਤਸ੍ਤਂ ਵਿਸ਼ੇषਯੇਤ੍
ਉਹ ਪੰਜ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਕਰਾਏ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਾਹਮਣੇ ਖਾਸ ਆਦਰ ਦੇਵੇ।
ਦਦ੍ਯਾਦ੍ਯੂਪਂ ਮਧ੍ਯਦੇਸ਼ੇ ਰੋਪਯੇਤ੍ਕਦਲੀਂ ਤਤਃ
ਉਹ ਯੂਪ (ਕੰਡਾ) ਮੱਧਲੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਰੱਖੇ ਅਤੇ ਫਿਰ ਕੇਲਾ ਦਾ ਰੁੱਖ ਲਗਾਏ।
ਅष੍ਟਾਵष੍ਟੌ ਚ ਜੁਹੁਯਾਦਨ੍ਯੇषਾਂ ਚ ਘृਤੇਨ ਤੁ
ਉਹ ਹੋਰਾਂ ਵਾਸਤੇ ਵੀ ਘੀ ਨਾਲ ਅੱਠ ਜਾਂ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਆਹੁਤੀਆਂ ਦੇਵੇ।
ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਾਂ ਚ ਤਤੋ ਦਦ੍ਯਾਤ੍ਪੂਰ੍ਣਾਂ ਦਤ੍ਤ੍ਵਾਹੁਤਿਂ ਵ੍ਰਜੇਤ੍
ਫਿਰ ਉਹ ਨਿਯਮਤ ਦੱਖਣਾ ਦੇਵੇ, ਪੂਰੀ ਆਹੁਤੀ ਚੜ੍ਹਾ ਕੇ, ਰੁਖਸਤ ਹੋ ਜਾਵੇ।
ਏਕਾਦਿਵृਕ੍ਸ਼ਂ ਵृਕ੍ਸ਼ਾਣਾਂ ਵਿਧਿਂ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯੇ ਦ੍ਵਿਜੋਤ੍ਤਮਾਃ
ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ, ਵੱਡੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣੋ, ਰੁੱਖਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਰੁੱਖ ਦੀ ਰੀਤ ਦੱਸਾਂਗਾ।
ਵृਕ੍ਸ਼ਮੂਲੇ ਯਜੇਦ੍ਧਰ੍ਮਂ ਪृਥਿਵੀ ਚ ਵਿਸ਼ਂ ਤਥਾ
ਰੁੱਖ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਹੇਠ ਧਰਮ ਲਈ, ਧਰਤੀ ਲਈ ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਯਜਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
ਧੇਨੁਂ ਚ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਾਂ ਦਦ੍ਯਾਦ੍ਦੋਹਦਂ ਵृਕ੍ਸ਼ਪੂਜਨਮ੍ 2.3.3.
ਉਹ ਦੱਖਣ ਵਜੋਂ ਗਾਂ ਦੇਵੇ; ਰੁੱਖ ਦੀ ਪੂਜਾ ਉਸਦੇ ਫਲ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
ਕ੍ਸ਼ੁਦ੍ਰਾਰਾਮਪ੍ਰਤਿष੍ਠਾਵਰ੍ਣਨਮ੍ ਸ੍ਥਂਡਿਲਂ ਕਾਰਯੇਤ੍ਤਤ੍ਰ ਚਂਦਨੇਨੋਕ੍ਸ਼ਿਤਂ ਤਥਾ
ਉਥੇ ਚੰਦਨ ਲਾ ਕੇ ਚੌਕ ਬਣਾਵੇ।
ਪਦ੍ਮਂ ਪ੍ਰਕਲ੍ਪਯੇਤ੍ਤਤ੍ਰ ਸਾਮਾਨ੍ਯਾਰ੍ਘ੍ਯਂ ਵਿਧਾਯ ਚ
ਉਥੇ ਕਮਲ ਰੱਖੇ ਤੇ ਆਮ ਅਰਘਿਆ ਤਿਆਰ ਕਰੇ।
ਸ੍ਥਾਪਯੇਦ੍ਵਾਰਿਣਾ ਪੂਰ੍ਣਂ ਕਯਾ ਨੇਤਿ ਚ ਗਨ੍ਧਕਮ੍
ਉਹ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਪਾਤਰ ਰੱਖੇ ਤੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਕਪੂਰ ਪਾਏ।
ਦਦ੍ਯਾਦ੍ਦੂਰ੍ਵਾਕ੍ਸ਼ਤਂ ਕਲ੍ਪੇ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਤ੍ਰਯਭੋਜਨਮ
ਉਹ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਦੂਬ ਤੇ ਚੌਲ ਚੜ੍ਹਾਏ, ਤੇ ਤਿੰਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਲਈ ਭੋਜਨ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰੇ।