ਕਲ੍ਪਾਦੌ ਸृਜਤੇ ਤਾਤ ਅਨ੍ਤੇ ਕਲ੍ਪਸ੍ਯ ਸਂਹਰੇਤ੍ । ਦਿਨਂ ਤਸ੍ਯੇਹ ਯਤ੍ਤਾਤ ਕਲ੍ਪਾਨ੍ਤਮਿਤਿ ਕਥ੍ਯਤੇ
ਹੇ ਪੁੱਤਰ, ਸੰਸਾਰ ਏਕ ਕਲਪ ਦੇ ਸੁੱਭੇ 'ਤੇ ਉਪਜਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਅੰਤ 'ਤੇ ਵਿਘਟਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਇੱਥੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੀ ਮਿਆਦ ਨੂੰ ਕਲਪ ਦਾ ਦਿਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਕਾਲਸਂਖ੍ਯਾਂ ਤਤਸ੍ਤਸ੍ਯ ਕਲ੍ਪਸ੍ਯ ਸ਼ृਣੁ ਭਾਰਤ । ਨਿਮੇषਾ ਦਸ਼ ਚਾष੍ਟੌ ਚ ਅਕ੍ਸ਼੍ਣਃ ਕਾष੍ਠਾ ਨਿਗਦ੍ਯਤੇ
ਸੁਣੋ ਭਰਤ, ਉਸ ਕਲਪ ਲਈ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ: ਦਸ ਨਿਮੀਸ਼ ਅਤੇ ਅਠ ਨਿਮੀਸ਼ ਦਾ ਇੱਕਠ ਲੈਣ ਨੂੰ ਇਕ ਅਕਸ਼ਣ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਸੇ ਅਨੁਸਾਰ ਇੱਕ ਕਾਸ਼ਥਾ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਤ੍ਕਾष੍ਠਾਃ ਕਲਾਮਾਹੁਃ ਕ੍ਸ਼ਣਸ੍ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਤ੍ਕਲਾਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ । ਮੁਹੂਰ੍ਤਮਥ ਮੌਹੂਰ੍ਤਾ ਵਦਨ੍ਤਿ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ ਕ੍ਸ਼ਣਮ੍
ਲੋਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਤੀਹ ਕਾਸ਼ਥਾਵਾਂ ਇਕ ਕਲਾ ਬਣਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਤੀਹ ਕਲਾਵਾਂ ਇਕ ਸ਼ਕਣਾ ਬਣਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਇੱਕ ਮੁਹੂਰਤ ਜਾਂ ਉਸ ਦਾ ਅੱਧਾ ਬਾਰਾਂ ਸ਼ਕਣੇ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਨ੍ਮੁਹੂਰ੍ਤਮੁਦ੍ਦਿष੍ਟਮਹੋਰਾਤ੍ਰਂ ਮਨੀषਿਭਿਃ । ਮਾਸਸ੍ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਦਹੋਰਾਤ੍ਰਂ ਦ੍ਵੌ ਦ੍ਵੌ ਮਾਸਾਵृਤੁਃ ਸ੍ਮृਤਃ
ਪੰਡਿਤ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਤੀਹ ਮੁਹੂਰਤਾਂ ਮਿਲ ਕੇ ਦਿਨ ਅਤੇ ਰਾਤ ਬਣਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਇਕ ਮਹੀਨਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੀਹ ਦਿਨ‑ਰਾਤਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਮਹੀਨੇ ਜੋੜ ਕੇ ਇਕ ਪੂਰਾ ਚੱਕਰ ਬਣਦਾ ਹੈ।
ऋਤੁਤ੍ਰਯਮਪ੍ਯਯਨਮਯਨੇ ਦ੍ਵੇ ਤੁ ਵਤ੍ਸਰਃ । ਅਹੋਰਾਤ੍ਰੇ ਵਿਭਜਤੇ ਸੂਰ੍ਯੋ ਮਾਨੁषਦੈਵਿਕੇ
ਇੱਕ ਸਾਲ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਰੁੱਤੂਆਂ ਅਤੇ ਦੋ ਅਰੀਆਂ (ਅਯਾਨ) ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ; ਦਿਨ ਤੇ ਰਾਤ ਸੂਰਜ ਲਈ ਵੰਡੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਮਨੁੱਖੀ ਤੇ ਦੈਵਿਕ ਦੋਹਾਂ ਹਿਸਾਬਾਂ ਲਈ।
ਰਾਤ੍ਰਿਃ ਸ੍ਵਪ੍ਨਾਯ ਭੂਤਾਨਾਂ ਚੇष੍ਟਾਯੈ ਕਰ੍ਮਣਾਮਹਃ । ਪਿਤ੍ਰ੍ਯੇ ਰਾਤ੍ਰ੍ਯਹਨੀ ਮਾਸਃ ਪ੍ਰਵਿਭਾਗਸ੍ਤੁ ਪਕ੍ਸ਼ਯੋਃ
ਰਾਤ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਨੀਂਦ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਰਤੱਬਾਂ ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਲਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਦਿਨ ਪੁਰਖਾਂ ਦਾ ਹੈ — ਮਹੀਨਾ ਦੋ ਚੰਦਰ-ਪੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਕਰ੍ਮ ਚੇष੍ਟਾਸ੍ਵਹਃ ਕृष੍ਣਃ ਮੁਕ੍ਤਃ ਸ੍ਵਪ੍ਨਾਯ ਸ਼ਰ੍ਵਰੀ । ਦੈਵੇ ਰਾਤ੍ਰ੍ਯਹਨੀ ਵਰ੍षਂ ਪ੍ਰਵਿਭਾਗਸ੍ਤਯੋਃ ਪੁਨਃ
ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੱਖ ਕੰਮ-ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਲਈ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਸੁਪਨਿਆਂ ਅਤੇ ਮੋਕਸ਼ ਲਈ; ਦੇਵਤਿਆ ਹਿਸਾਬੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇੱਕ ਸਾਲ ਵੀ ਫਿਰ ਰਾਤ-ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਹਸ੍ਤਤ੍ਰੋਦਗਯਨਂ ਰਾਤ੍ਰਿਃ ਸ੍ਯਾਦ੍ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਾਯਨਮ੍ । ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਸ੍ਯ ਤੁ ਕ੍ਸ਼ਪਾਹਸ੍ਯ ਯਤ੍ਪ੍ਰਮਾਣਂ ਮਹੀਪਤੇ
ਜਦੋਂ ਸੂਰਜ ਉਤਮੱਨ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਦਿਨ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਨੀਚੇ ਵੱਲ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਰਾਤ — ਦੱਖਣੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਾਲਾ ਰਸਤਾ ਰਾਤ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਉਸ ਸ਼ਾਸਕ ਦੀ ਨਿਦੇਸ਼ੀ ਅਨੁਸਾਰ ਮਾਪੋ।
ਏਕੈਕਸ਼ੋ ਯੁਗਾਨਾਂ ਤੁ ਕ੍ਰਮਸ਼ਸ੍ਤਨ੍ਤਿਬੋਧ ਮੇ । ਚਤ੍ਵਾਰ੍ਯਾਹੁਃ ਸਹਸ੍ਰਾਣਿ ਵਰ੍षਾਣਾਂ ਤਤ੍ਕृਤਂ ਯੁਗਮ੍
ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਹਰੇਕ ਸੌ ਯੁਗਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਧਾਗੇ-ਧਾਗੇ ਵਿਵਰਣ ਕਰਾਂਗਾ: ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇੱਕ ਯੁਗ ਚਾਰ ਵਾਰਾਂ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਸੀ, ਹਰ ਇਕ ਹਜ਼ਾਰ ਵਸਰਾਂ ਦਾ।
ਤਸ੍ਯ ਤਾਵਚ੍ਛਤੀ ਸਨ੍ਧ੍ਯਾ ਸਨ੍ਧ੍ਯਾਂਸ਼ਸ਼੍ਚ ਤਥਾਵਿਧਃ । ਤ੍ਰੇਤਾ ਤ੍ਰੀਣਿ ਸਹਸ੍ਰਾਣਿ ਵਰ੍षਾਣਿ ਚ ਵਿਦੁਰ੍ਬੁਧਾਃ
ਉਸ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਨਿਰਧਾਰਤ ਸੰਧਿਆਵਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਸ਼ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ; ਰੇਤਾ (ਤਰੇਤਾ) ਵਿੱਚ ਮੂਨੀ ਜਾਣਦੇ ਹਨ ਕਿ ਤਿੰਨ-ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਹਨ।