ऋषਿਃ ਸ਼ਂਖਸ੍ਤਥਾਚ੍ਛਨ੍ਦਃ ਪਙ੍ਕ੍ਤਿਃ ਸੋਮੋऽਥ ਦੇਵਤਾ
ਸ਼ੰਖ ਰਿਸ਼ੀ ਹੈ, ਪੰਕਤੀ ਛੰਦ ਹੈ ਅਤੇ ਸੋਮ ਦੇਵਤਾ ਹੈ।
ऋष੍ਯਾਸਨਗਤਂ ਧ੍ਯਾਯੇਚ੍ਛ੍ਵੇਤਗਨ੍ਧੇਨ ਚਰ੍ਚਯੇਤ੍
ਉਸ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੋ, ਜੋ ਰਿਸ਼ੀ ਦੀ ਆਸਨ ਵਿੱਚ ਬੈਠਾ ਹੈ ਅਤੇ ਚਿੱਟਾ ਸੁਗੰਧ ਲਗਾਓ।
ਤ੍ਰ੍ਯਂਬਕੋऽਸ੍ਯ ऋषਿਸ੍ਤ੍ਰਿष੍ਟੁਪ੍ਛਨ੍ਦੋ ਦੇਵੋ ਜਲਾਧਿਪਃ
ਤ੍ਰਯੰਬਕ ਇਸ ਦਾ ਰਿਸ਼ੀ ਹੈ, ਛੰਦ ਤ੍ਰਿਸ਼ਟੁਪ ਹੈ, ਤੇ ਦੇਵਤਾ ਪਾਣੀ ਦੇ ਰਾਜਾ ਹਨ।
ਦਸ਼ਭਿਰ੍ਬਾਹੁਭਿਰ੍ਯੁਕ੍ਤਂ ਕृष੍ਣਵਸ੍ਤ੍ਰਾਨੁਲੇਪਨਮ੍
ਇਹ ਦਸ ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਕਾਲੇ ਕਪੜੇ ਤੇ ਲੇਪ ਨਾਲ ਸਜਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ऋषਿਰ੍ਵੈਸ਼੍ਵਾਨਰਸ਼੍ਛਨ੍ਦੋ ਵਿਰਾਡਿਤ੍ਯਭਿਧੀਯਤੇ
ਵੈਸ਼ਵਾਨਰ ਰਿਸ਼ੀ ਹੈ, ਛੰਦ ਵਿਰਾਟ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਨਾਮ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਸ਼ੇषਂ षਡਾਨਨਂ ਧ੍ਯਾਯੇਤ੍ਕृष੍ਣਂ ਚ ਮਧੁਪਿਂਗਲਮ੍ ਉਦ੍ਵਰ੍ष ਇਤਿ ਮਨ੍ਤ੍ਰੇਣ ਪੂਜਯੇਦ੍ਭੂਤਿਮਿਚ੍ਛਤਾ
ਸ਼ੇਸ਼ ਨੂੰ ਛੇ ਮੁਹਾਂ ਵਾਲਾ, ਕਾਲਾ ਤੇ ਮਧੂ ਰੰਗ ਵਾਲਾ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; 'ਉਦਵਰਸ਼' ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ, ਜੋ ਭਲਾਈ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪੂਜਾ ਕਰੇ।
ਪਾਪਂ ਰਕ੍ਤਂ ਤ੍ਰਿਨੇਤ੍ਰਂ ਚ ਰਕ੍ਤਂ ਪ੍ਰਾਨ੍ਤੇ ਵਿਚਿਨ੍ਤਯੇਤ੍
ਪਾਪੀ, ਲਾਲ, ਤਿੰਨ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲਾ ਤੇ ਕਿਨਾਰੇ ਲਾਲ ਰੂਪ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਸਿਦ੍ਧੋ ਵੀਰੇਤਿ ਮਨ੍ਤ੍ਰੇਣ ਕृष੍ਣਪੁष੍ਪੈਰਥਾਰ੍ਚਯੇਤ੍
'ਸਿੱਧੋ ਵੀਰ' ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ, ਕਾਲੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
ਕਪਿਲੋऽਸ੍ਯ ऋषਿਸ਼੍ਛਨ੍ਦੋऽਨੁष੍ਟੁਪ੍ ਚੈਵ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤਮ੍
ਕਪਿਲ ਰਿਸ਼ੀ ਹੈ, ਛੰਦ ਅਨੁਸ਼ਟੁਪ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਯਮਂ ਚ ਕृਕਰਾਕ੍ਸ਼ਂ ਚ ਕ੍ਸ਼ਮਾਕੁਞ੍ਚਿਤਮੂਰ੍ਧਜਮ੍ ਖਰਸ੍ਥਂ ਦ੍ਵਿਭੁਜਂ ਧ੍ਯਾਯੇਦਿਮਂ ਮਨ੍ਤ੍ਰਮੁਦੀਰਯੇਤ੍ ।। 2.2.11.
ਯਮ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਕਾਂ ਦੀਆਂ ਹਨ, ਵਾਲ ਮੋੜੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਗਧੇ ਉੱਤੇ ਬੈਠਾ ਹੈ, ਦੋ ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਤੇ ਇਹ ਮੰਤ੍ਰ ਉਚਾਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਵਾਸੁਕਿਃ ਸ੍ਯਾਦृषਿਸ਼੍ਚਾਸ੍ਯ ਪਂਕ੍ਤਿਸ਼੍ਛਨ੍ਦਸ਼੍ਚ ਦੇਵਤਾ
ਵਾਸੁਕੀ ਰਿਸ਼ੀ ਹੈ, ਛੰਦ ਪੰਕਤੀ ਹੈ, ਤੇ ਦੇਵਤਾ ਹੈ।
ਅਰ੍ਧਪੀਤਂ ਚ ਦ੍ਵਿਭੁਜਂ ਰਕ੍ਤਾਕ੍ਸ਼ਂ ਧੂਮ੍ਰਮੇਵ ਵਾ
ਅੱਧ ਪੀਲਾ, ਦੋ ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਲਾ, ਲਾਲ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲਾ ਜਾਂ ਧੂੰਏਂ ਵਰਗਾ ਰੂਪ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ऋषਿਰ੍ਵਾਯੁਸ਼੍ਚ ਗਾਯਤ੍ਰੀ ਛਨ੍ਦੋ ਵਾਯੁਸ਼੍ਚ ਦੇਵਤਾ
ਵਾਯੂ ਰਿਸ਼ੀ ਹੈ, ਛੰਦ ਗਾਯਤਰੀ ਹੈ, ਤੇ ਵਾਯੂ ਹੀ ਦੇਵਤਾ ਹੈ।
ਮੁਗ੍ਧਰਕ੍ਤਂ ਸ਼ਂਖਚਕ੍ਰਗਦਾਪਦ੍ਮਧਰਂ ਤਥਾ
ਮਾਸੂਮ ਲਾਲ ਰੂਪ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸ਼ੰਖ, ਚਕਰ, ਗਦਾ ਤੇ ਕਮਲ ਫੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਅਵਸृष੍ਟਾ ਪਰਾਪਤ ਇਤਿ ਮਨ੍ਤ੍ਰੇਣ ਪੂਜਯੇਤ੍
'ਅਵਸ੍ਰਿਸ਼ਟਾ ਪਰਾਪਤ' ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
ਪੀਤਂ ਭਲ੍ਲਾਟਕਂ ਧ੍ਯਾਯੇਤ੍ਪਦ੍ਮਸ੍ਥਂ ਰਕ੍ਤਭੂषਣਮ੍ ਯਨ੍ਮਾਤੁਰਿਤਿ ਮਨ੍ਤ੍ਰੇਣ ਪੂਜਯੇਤ੍ਸਿਤਤਂਡੁਲੈਃ
ਪੀਲੇ ਭੱਲਾਟਕ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਮਲ ਉੱਤੇ ਬੈਠਾ ਹੈ, ਲਾਲ ਗਹਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; 'ਯਨਮਾਤੁਰ' ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ, ਚਿੱਟੇ ਚਾਵਲ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
ਜਮ੍ਭਕੋऽਸ੍ਯ ऋषਿਸ਼੍ਛਨ੍ਦੋ ਗਾਯਤ੍ਰੀ ਸਮੁਦਾਹृਤਾ
ਜੰਭਕ ਰਿਸ਼ੀ ਹੈ, ਛੰਦ ਗਾਯਤਰੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਸੋਮਂ ਧ੍ਯਾਯੇਚ੍ਛ੍ਯਾਮਰੂਪਂ ਪਦ੍ਮਾਸਨਗਤਂ ਪਰਮ੍ ਮਰ੍ਮਾਣਿਤੇਤਿ ਮਨ੍ਤ੍ਰੇਣ ਗਨ੍ਧਾਦ੍ਯੈਰਪਿ ਪੂਜਯੇਤ੍
ਸੋਮ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸ਼ਿਆਮ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਕਮਲ ਉੱਤੇ ਬੈਠਾ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਹੈ; 'ਮਰਮਾਣਿਤੇ' ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ, ਸੁਗੰਧ ਤੇ ਹੋਰ ਚੜ੍ਹਾਵਿਆਂ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
ऋषਿਃ ਸ੍ਵਾਰ੍ਥੋ ਵੇਦਸ਼੍ਛਨ੍ਦੋ ਜਗਤੀਤ੍ਯਭਿਧੀਯਤੇ
ਸਵਾਰਥ ਰਿਸ਼ੀ ਹੈ, ਛੰਦ ਵੇਦ ਹੈ, ਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਜਗਤੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਦਰ੍ਪਂ ਧ੍ਯਾਯੇਤ੍ਕृष੍ਣਵਰ੍ਣਂ ਕृष੍ਣਾਂਬਰਧਰਂ ਤਥਾ 2.2.11.
ਦਰਪ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਾਲੇ ਰੰਗ ਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਕਾਲਾ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਪਸ਼੍ਚਦੀਸ਼ੇਤਿ ਮਨ੍ਤ੍ਰੇਣ ਗਨ੍ਧਾਦ੍ਯੈਃ ਪਰਿਪੂਜਯੇਤ੍
ਫਿਰ 'ਈਸ਼' ਮੰਤਰ ਨਾਲ ਸੁਗੰਧਤ ਚੀਜ਼ਾਂ ਆਦਿ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
ਮਨ੍ਤ੍ਰਸ਼੍ਚਾਸ੍ਯ ऋषਿਸ਼੍ਚਾਸ੍ਯ ਪਞ੍ਚਾਯਤ ਨਮੀਰਿਤਮ੍
ਇਸ ਮੰਤਰ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ ਪੰਜਾਂ ਥਾਂ ਵਾਲਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਸ਼੍ਯਾਮਵਰ੍ਣਾਂ ਦਿਤਿਂ ਧ੍ਯਾਯੇਦ੍ਦ੍ਵਿਭੁਜਾਂ ਪੀਤਵਿਗ੍ਰਹਾਮ੍
ਦਿਤੀ ਨੂੰ ਕਾਲੀ ਰੰਗ ਦੀ, ਦੋ ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਪੀਲੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਸੁਪਰ੍ਣੋऽਸੀਤਿ ਮਨ੍ਤ੍ਰੇਣ ਪੂਜਯੇਤ੍ਪੀਤਚਨ੍ਦਨੈਃ
'ਸੁਪਰਨ' ਮੰਤਰ ਨਾਲ ਪੀਲੇ ਚੰਦਨ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
ऋषਿਰ੍ਨਾਰਾਯਣਸ਼੍ਛਨ੍ਦੋ ਜਗਤੀ ਪਰਿਕੀਰ੍ਤ੍ਯਤੇ
ਰਿਸ਼ੀ ਨਾਰਾਇਣ ਹਨ ਅਤੇ ਛੰਦ ਜਗਤੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਉਚਾਰਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਰਕ੍ਤਾਭਾਮਦਿਤਿਂ ਧ੍ਯਾਯੇਤ੍ਸਰ੍ਵਾਲਂਕਾਰਭੂषਿਤਾਮ੍
ਅਦਿਤੀ ਨੂੰ ਲਾਲ ਚਮਕ ਵਾਲੀ, ਸਾਰੇ ਗਹਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਪਯਸਾ ਸ਼ੁਕ੍ਲ ਇਤਿ ਮਨ੍ਤ੍ਰੇਣ ਪੂਜਯੇਤ੍ਕਮਲਾਦਿਨਾ
'ਸ਼ੁਕਲ' ਮੰਤਰ ਨਾਲ ਦੁੱਧ, ਕਮਲ ਆਦਿ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
ਨਾਰਾਯਣ ऋषਿਸ਼੍ਚਾਸ੍ਯ ਪਂਕ੍ਤਿਸ਼੍ਛਨ੍ਦਃ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤ੍ਯਤੇ
ਰਿਸ਼ੀ ਨਾਰਾਇਣ ਹਨ ਅਤੇ ਛੰਦ ਪੰਕਤੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਉਚਾਰਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਜਯਂ ਧ੍ਯਾਯੇਤ੍ਪੀਤਵਰ੍ਣਂ ਦ੍ਵਿਭੁਜਂ ਵਰਹਸ੍ਤਕਮ੍
ਜਯਾ ਨੂੰ ਪੀਲੇ ਰੰਗ, ਦੋ ਬਾਂਹਾਂ ਅਤੇ ਵਰਦਾਨ ਵਾਲਾ ਹੱਥ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਵਾਮਦੇਵ ऋषਿਸ਼੍ਚਾਸ੍ਯ ਗਨ੍ਧਾਦ੍ਯੈਰਭਿਪੂਜਯੇਤ੍ । ਦੇਵਃ ਸ਼ੁਕ੍ਰਃ ਸਮਾਖ੍ਯਾਤਃ ਸ੍ਤੁਤੌ ਚ ਵਿਨਿਯੋਜਯੇਤ੍ । । ੮੭ ਈਸ਼ਾਨਾਦਿਕੋਣਗਤਾਨ੍ਪੂਜਯੇਤ੍ਸੁਸਮਾਹਿਤਃ । ਆਪਂ ਧ੍ਯਾਯੇਚ੍ਛੁਕ੍ਲਵਰ੍ਣਂ ਕੁਣ੍ਡਲਾਦ੍ਯੈਰ੍ਵਿਭੂषਿਤਮ੍ । । ੮੮ ਇਦਂ ਵਿष੍ਣੁਰਿਤਿ ਮਨ੍ਤ੍ਰੇਣ ਤ੍ਰਿਗਨ੍ਧੇਨ ਸਮਰ੍ਚਯੇਤ੍ । । ੮੯ ऋषਿਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ਕਰ੍ਦਮਸ਼੍ਛਨ੍ਦੋ ਵਿਰਾਡਿਤ੍ਯਭਿਧੀਯਤੇ । । 2.2.11.੯੦ ਦੇਵਃ ਸੋਮਃ ਸਮਾਖ੍ਯਾਤਃ ਪ੍ਰੀਤਯੇ ਵਿਨਿਯੋਜਯੇਤ੍
ਵਾਮਦੇਵ ਰਿਸ਼ੀ ਹਨ; ਸੁਗੰਧਤ ਚੀਜ਼ਾਂ ਆਦਿ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਦੇਵਤਾ ਸ਼ੁਕ੍ਰ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਮ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਤਿ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਬੈਠੇ ਹੋਏਆਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਚਿੱਟੇ ਰੰਗ, ਕੁੰਡਲ ਆਦਿ ਗਹਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। 'ਇਹ ਵਿਸ਼ਨੁ ਹੈ' ਮੰਤਰ ਨਾਲ ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੁਗੰਧ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਰਿਸ਼ੀ ਕਰਦਮ ਹਨ, ਛੰਦ ਵਿਰਾਟ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਦੇਵਤਾ ਸੋਮ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਮ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਲਈ ਵਰਤਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।