ऋषਿਸ਼੍ਚਾਗਸ੍ਤਿਰਾਖ੍ਯਾਤਸ੍ਤ੍ਰਿष੍ਟੁਪ੍ਛਨ੍ਦਃ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤਮ੍
ਰਿਸ਼ੀ ਦਾ ਨਾਮ ਅਗਸਤ ਹੈ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ਟੁਪ ਛੰਦ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
ਪੀਤਂ ਮृਗਂ ਮृਗਾਰੂਢਂ ਜਟਾਮੁਕੁਟਮਂਡਿਤਮ੍
ਪੀਲੇ ਮਿਰਗ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੋ, ਜੋ ਮਿਰਗ ਉੱਤੇ ਬੈਠਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਟਾ ਮੁਕੁਟ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਕਪਿਲਸ਼੍ਚ ऋषਿਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤੋ ਗਾਯਤ੍ਰੀ ਛਨ੍ਦ ਈਰਿਤਮ੍
ਕਪਿਲ ਰਿਸ਼ੀ ਹੈ ਅਤੇ ਗਾਯਤਰੀ ਛੰਦ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
ਧ੍ਯਾਯੇਤ੍ਪਿਤृਗਣਂ ਸ਼ੁਕ੍ਰਂ ਚਤੁਰ੍ਭਿਰ੍ਬਾਹੁਭਿਰ੍ਵृਤਮ੍
ਪਿਤਰਾਂ ਦੇ ਗਰੁੱਪ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੋ, ਜੋ ਸ਼ੁਕਰ ਵਰਗਾ ਚਮਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਚਾਰ ਬਾਂਹਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਸ਼ੁਨਃਸ਼ੇਪ ऋषਿਸ਼੍ਚਾਸ੍ਯ ਤ੍ਰਿष੍ਟੁਪ੍ਛਨ੍ਦਸ਼੍ਚ ਦੇਵਤਾ
ਸ਼ੁਨਹਸ਼ੇਪ ਰਿਸ਼ੀ ਹੈ, ਤ੍ਰਿਸ਼ਟੁਪ ਛੰਦ ਹੈ ਅਤੇ ਦੇਵਤਾ ਜਿਵੇਂ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਦੌਵਾਰਿਕਂ ਚਾष੍ਟਭੁਜਂ ਕृष੍ਣਵਰ੍ਣਂ ਵਿਚਿਨ੍ਤਯੇਤ੍
ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦੇ ਰਖਵਾਲੇ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੋ, ਜੋ ਅਠ ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਾਲਾ ਰੰਗ ਦਾ ਹੈ।
ਯੋ ਨਃ ਪਿਤੇਤਿ ਮਨ੍ਤ੍ਰੇਣ ਪੂਜਯੇਦ੍ਭਕ੍ਤਿਤਤ੍ਪਰਃ
‘ਯੋ ਨਹ ਪਿਤਾ’ ਮੰਤਰ ਨਾਲ, ਭਗਤੀ ਅਤੇ ਸਮਰਪਣ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
ਵੈਸ਼੍ਵਾਨਰ ऋषਿਸ਼੍ਚਾਸ੍ਯ ਗਾਯਤ੍ਰੀ ਛਨ੍ਦ ਈਰਿਤਮ੍
ਵੈਸ਼ਵਾਨਰ ਰਿਸ਼ੀ ਹੈ ਅਤੇ ਗਾਯਤਰੀ ਛੰਦ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
ਸ਼ਂਖਾਭਂ ਚੈਵ ਸੁਗ੍ਰੀਵਂ ਦ੍ਵਿਭੁਜਂ ਚਕ੍ਰਧਾਰਿਣਮ੍
ਸੁਗਰੀਵ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੋ, ਜੋ ਸ਼ੰਖ ਵਰਗਾ ਹੈ, ਦੋ ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ ਅਤੇ ਚਕਰ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਸ਼ਂਖਪਦ੍ਮਧਰਂ ਚੈਵ ਮਹਿषਸ੍ਥਂ ਵਿਚਿਨ੍ਤਯੇਤ੍ 2.2.11.
ਉਸ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੋ, ਜੋ ਸ਼ੰਖ ਤੇ ਪਦਮ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਹਿਸ਼ ਉੱਤੇ ਬੈਠਾ ਹੈ।
ऋषਿਃ ਸ਼ਂਖਸ੍ਤਥਾਚ੍ਛਨ੍ਦਃ ਪਙ੍ਕ੍ਤਿਃ ਸੋਮੋऽਥ ਦੇਵਤਾ
ਸ਼ੰਖ ਰਿਸ਼ੀ ਹੈ, ਪੰਕਤੀ ਛੰਦ ਹੈ ਅਤੇ ਸੋਮ ਦੇਵਤਾ ਹੈ।
ऋष੍ਯਾਸਨਗਤਂ ਧ੍ਯਾਯੇਚ੍ਛ੍ਵੇਤਗਨ੍ਧੇਨ ਚਰ੍ਚਯੇਤ੍
ਉਸ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੋ, ਜੋ ਰਿਸ਼ੀ ਦੀ ਆਸਨ ਵਿੱਚ ਬੈਠਾ ਹੈ ਅਤੇ ਚਿੱਟਾ ਸੁਗੰਧ ਲਗਾਓ।
ਤ੍ਰ੍ਯਂਬਕੋऽਸ੍ਯ ऋषਿਸ੍ਤ੍ਰਿष੍ਟੁਪ੍ਛਨ੍ਦੋ ਦੇਵੋ ਜਲਾਧਿਪਃ
ਤ੍ਰਯੰਬਕ ਇਸ ਦਾ ਰਿਸ਼ੀ ਹੈ, ਛੰਦ ਤ੍ਰਿਸ਼ਟੁਪ ਹੈ, ਤੇ ਦੇਵਤਾ ਪਾਣੀ ਦੇ ਰਾਜਾ ਹਨ।
ਦਸ਼ਭਿਰ੍ਬਾਹੁਭਿਰ੍ਯੁਕ੍ਤਂ ਕृष੍ਣਵਸ੍ਤ੍ਰਾਨੁਲੇਪਨਮ੍
ਇਹ ਦਸ ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਕਾਲੇ ਕਪੜੇ ਤੇ ਲੇਪ ਨਾਲ ਸਜਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ऋषਿਰ੍ਵੈਸ਼੍ਵਾਨਰਸ਼੍ਛਨ੍ਦੋ ਵਿਰਾਡਿਤ੍ਯਭਿਧੀਯਤੇ
ਵੈਸ਼ਵਾਨਰ ਰਿਸ਼ੀ ਹੈ, ਛੰਦ ਵਿਰਾਟ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਨਾਮ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਸ਼ੇषਂ षਡਾਨਨਂ ਧ੍ਯਾਯੇਤ੍ਕृष੍ਣਂ ਚ ਮਧੁਪਿਂਗਲਮ੍ ਉਦ੍ਵਰ੍ष ਇਤਿ ਮਨ੍ਤ੍ਰੇਣ ਪੂਜਯੇਦ੍ਭੂਤਿਮਿਚ੍ਛਤਾ
ਸ਼ੇਸ਼ ਨੂੰ ਛੇ ਮੁਹਾਂ ਵਾਲਾ, ਕਾਲਾ ਤੇ ਮਧੂ ਰੰਗ ਵਾਲਾ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; 'ਉਦਵਰਸ਼' ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ, ਜੋ ਭਲਾਈ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪੂਜਾ ਕਰੇ।
ਪਾਪਂ ਰਕ੍ਤਂ ਤ੍ਰਿਨੇਤ੍ਰਂ ਚ ਰਕ੍ਤਂ ਪ੍ਰਾਨ੍ਤੇ ਵਿਚਿਨ੍ਤਯੇਤ੍
ਪਾਪੀ, ਲਾਲ, ਤਿੰਨ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲਾ ਤੇ ਕਿਨਾਰੇ ਲਾਲ ਰੂਪ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਸਿਦ੍ਧੋ ਵੀਰੇਤਿ ਮਨ੍ਤ੍ਰੇਣ ਕृष੍ਣਪੁष੍ਪੈਰਥਾਰ੍ਚਯੇਤ੍
'ਸਿੱਧੋ ਵੀਰ' ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ, ਕਾਲੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
ਕਪਿਲੋऽਸ੍ਯ ऋषਿਸ਼੍ਛਨ੍ਦੋऽਨੁष੍ਟੁਪ੍ ਚੈਵ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤਮ੍
ਕਪਿਲ ਰਿਸ਼ੀ ਹੈ, ਛੰਦ ਅਨੁਸ਼ਟੁਪ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਯਮਂ ਚ ਕृਕਰਾਕ੍ਸ਼ਂ ਚ ਕ੍ਸ਼ਮਾਕੁਞ੍ਚਿਤਮੂਰ੍ਧਜਮ੍ ਖਰਸ੍ਥਂ ਦ੍ਵਿਭੁਜਂ ਧ੍ਯਾਯੇਦਿਮਂ ਮਨ੍ਤ੍ਰਮੁਦੀਰਯੇਤ੍ ।। 2.2.11.
ਯਮ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਕਾਂ ਦੀਆਂ ਹਨ, ਵਾਲ ਮੋੜੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਗਧੇ ਉੱਤੇ ਬੈਠਾ ਹੈ, ਦੋ ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਤੇ ਇਹ ਮੰਤ੍ਰ ਉਚਾਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਵਾਸੁਕਿਃ ਸ੍ਯਾਦृषਿਸ਼੍ਚਾਸ੍ਯ ਪਂਕ੍ਤਿਸ਼੍ਛਨ੍ਦਸ਼੍ਚ ਦੇਵਤਾ
ਵਾਸੁਕੀ ਰਿਸ਼ੀ ਹੈ, ਛੰਦ ਪੰਕਤੀ ਹੈ, ਤੇ ਦੇਵਤਾ ਹੈ।
ਅਰ੍ਧਪੀਤਂ ਚ ਦ੍ਵਿਭੁਜਂ ਰਕ੍ਤਾਕ੍ਸ਼ਂ ਧੂਮ੍ਰਮੇਵ ਵਾ
ਅੱਧ ਪੀਲਾ, ਦੋ ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਲਾ, ਲਾਲ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲਾ ਜਾਂ ਧੂੰਏਂ ਵਰਗਾ ਰੂਪ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ऋषਿਰ੍ਵਾਯੁਸ਼੍ਚ ਗਾਯਤ੍ਰੀ ਛਨ੍ਦੋ ਵਾਯੁਸ਼੍ਚ ਦੇਵਤਾ
ਵਾਯੂ ਰਿਸ਼ੀ ਹੈ, ਛੰਦ ਗਾਯਤਰੀ ਹੈ, ਤੇ ਵਾਯੂ ਹੀ ਦੇਵਤਾ ਹੈ।
ਮੁਗ੍ਧਰਕ੍ਤਂ ਸ਼ਂਖਚਕ੍ਰਗਦਾਪਦ੍ਮਧਰਂ ਤਥਾ
ਮਾਸੂਮ ਲਾਲ ਰੂਪ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸ਼ੰਖ, ਚਕਰ, ਗਦਾ ਤੇ ਕਮਲ ਫੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਅਵਸृष੍ਟਾ ਪਰਾਪਤ ਇਤਿ ਮਨ੍ਤ੍ਰੇਣ ਪੂਜਯੇਤ੍
'ਅਵਸ੍ਰਿਸ਼ਟਾ ਪਰਾਪਤ' ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
ਪੀਤਂ ਭਲ੍ਲਾਟਕਂ ਧ੍ਯਾਯੇਤ੍ਪਦ੍ਮਸ੍ਥਂ ਰਕ੍ਤਭੂषਣਮ੍ ਯਨ੍ਮਾਤੁਰਿਤਿ ਮਨ੍ਤ੍ਰੇਣ ਪੂਜਯੇਤ੍ਸਿਤਤਂਡੁਲੈਃ
ਪੀਲੇ ਭੱਲਾਟਕ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਮਲ ਉੱਤੇ ਬੈਠਾ ਹੈ, ਲਾਲ ਗਹਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; 'ਯਨਮਾਤੁਰ' ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ, ਚਿੱਟੇ ਚਾਵਲ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
ਜਮ੍ਭਕੋऽਸ੍ਯ ऋषਿਸ਼੍ਛਨ੍ਦੋ ਗਾਯਤ੍ਰੀ ਸਮੁਦਾਹृਤਾ
ਜੰਭਕ ਰਿਸ਼ੀ ਹੈ, ਛੰਦ ਗਾਯਤਰੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਸੋਮਂ ਧ੍ਯਾਯੇਚ੍ਛ੍ਯਾਮਰੂਪਂ ਪਦ੍ਮਾਸਨਗਤਂ ਪਰਮ੍ ਮਰ੍ਮਾਣਿਤੇਤਿ ਮਨ੍ਤ੍ਰੇਣ ਗਨ੍ਧਾਦ੍ਯੈਰਪਿ ਪੂਜਯੇਤ੍
ਸੋਮ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸ਼ਿਆਮ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਕਮਲ ਉੱਤੇ ਬੈਠਾ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਹੈ; 'ਮਰਮਾਣਿਤੇ' ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ, ਸੁਗੰਧ ਤੇ ਹੋਰ ਚੜ੍ਹਾਵਿਆਂ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
ऋषਿਃ ਸ੍ਵਾਰ੍ਥੋ ਵੇਦਸ਼੍ਛਨ੍ਦੋ ਜਗਤੀਤ੍ਯਭਿਧੀਯਤੇ
ਸਵਾਰਥ ਰਿਸ਼ੀ ਹੈ, ਛੰਦ ਵੇਦ ਹੈ, ਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਜਗਤੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਦਰ੍ਪਂ ਧ੍ਯਾਯੇਤ੍ਕृष੍ਣਵਰ੍ਣਂ ਕृष੍ਣਾਂਬਰਧਰਂ ਤਥਾ 2.2.11.
ਦਰਪ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਾਲੇ ਰੰਗ ਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਕਾਲਾ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।