ਅਹੋਰਾਤ੍ਰਂ ਤੁ ਤਨ੍ਨੈਵਂ ਸੌਰੇऽਪਿ ਭਾਗਮਾਨਤਃ
ਪਰ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਸੂਰਜੀ ਹਿਸਾਬ ਵਿੱਚ ਐਸਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਉਹ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮਾਪੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਸੌਰੇ ਚਾਨ੍ਦ੍ਰੇ ਤੂਪਗਣੌ ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਦ੍ਭਾਗੇ ਤ੍ਵਦਰ੍ਸ਼ਨਾਤ੍
ਸੂਰਜੀ ਤੇ ਚੰਦ੍ਰ ਮਹੀਨੇ ਦੋਵਾਂ ਵਿੱਚ, ਤੀਹ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸਿੱਧਾ ਨਹੀਂ ਵੇਖੀਦੇ।
ਅਤਿਭਾਗਵ੍ਯਵਸ੍ਥਾਯਾਂ ਪ੍ਰਾਯਸ਼੍ਚਿਤ੍ਤਕ੍ਰਿਯਾਸੁ ਚ
ਜਦੋਂ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਵੱਧ ਜਾਂ ਘਾਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਾਂ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਗੱਲ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਕਰਸ੍ਯ ਗ੍ਰਹਣੇ ਰਾਜ੍ਞੋ ਵ੍ਯਵਹਾਰੇषੁ ਮਾਃਸੁ ਚ
ਟੈਕਸ ਲੈਣ, ਰਾਜ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਤੇ ਮਹੀਨਿਆਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਹ ਗਿਣਤੀ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਸੌਰਮਾਸੋ ਵਿਵਾਹਾਦੌ ਯਦਾਦ੍ਯੈਃ ਸੁਪ੍ਰਗृਹ੍ਯਤੇ 2.2.6.
ਸੂਰਜੀ ਮਹੀਨਾ ਵਿਆਹ ਤੇ ਹੋਰ ਸ਼ੁਭ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਠੀਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਚਾਨ੍ਦ੍ਰਸ੍ਤੁ ਪਾਰ੍ਵਣੇ ਗ੍ਰਾਹ੍ਯੋ ਵਾਰ੍षਿਕੇष੍ਵष੍ਟਕਾਸੁ ਚ
ਪਰ ਚੰਦ੍ਰ ਮਹੀਨਾ ਪੂਰਨਮਾਸੀ ਦੇ ਯਜਨਾਂ ਤੇ ਅਸ਼ਟਕਾ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਨਾਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਃ ਸੋਮਪਾਦੀਨਾਮਾਰ੍ਯਭਾਗਵਿਚਾਰਣੇ
ਨਕਸ਼ਤਰੀ ਮਹੀਨਾ ਸੋਮ ਤੇ ਹੋਰ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਤਦ੍ਵਚ੍ਚੈਤ੍ਰਾਦਿਮਾਸੋਕ੍ਤਂ ਤਿਥ੍ਯੁਕ੍ਤਂ ਕਰ੍ਮ ਦृਸ਼੍ਯਤੇ
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਚੈਤ੍ਰ ਆਦਿ ਮਹੀਨਿਆਂ ਤੇ ਤਿਥੀਆਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਕਰਮ ਵੀ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਰਾਜੋਕ੍ਤੌ ਸਾਵਨਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤੇ ਤਿਥਿਸਂਭਾਗਕਰ੍ਮਣਿ
ਸਾਵਨ ਮਹੀਨਾ ਰਾਜ ਦੇ ਹੁਕਮਾਂ ਤੇ ਤਿਥੀਆਂ ਦੀ ਵੰਡ ਵਾਲੇ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਚਿਤ੍ਰਾਨਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਯੋਗੇਨ ਚੈਤ੍ਰੀ ਸਾ ਪੂਰ੍ਣਿਮਾ ਸ੍ਮृਤਾ
ਜਦੋਂ ਚਿਤ੍ਰਾ ਨਕਸ਼ਤਰ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਚੈਤ੍ਰ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਪੂਰਨਮਾਸੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਸ ਚ ਤਿਥ੍ਯਾਤ੍ਮਕੋ ਮਾਸਸ਼੍ਚਾਨ੍ਦ੍ਰਃ ਸ਼੍ਰਵਣਭਾਸ੍ਕਰਃ
ਉਹ ਚੰਦ੍ਰ ਮਾਸ, ਜੋ ਤਿਥੀਆਂ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਸ੍ਰਾਵਣ ਭਾਸਕਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਗੌਣੋऽਪ੍ਯਸੌ ਯੁਗਾਦ੍ਯਾਦੇਰਨੁਰੋਧੇਨ ਵਰ੍ਧਨਾਤ੍
ਇਹ ਵੀ ਦੂਜਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਯੁਗ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਵਧਦਾ ਹੈ।
ਚੈਤ੍ਰਾਦ੍ਯਾਸ਼੍ਚਾਨ੍ਦ੍ਰਮਾਸਾ ਯੇ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਪਿ ਤੁ ਯੋਗਤਃ
ਚੈਤਰ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ, ਜੋ ਬਾਰਾਂ ਚੰਦ੍ਰ ਮਾਸ ਹਨ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਜੋੜਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਨਿਰਧਾਰਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਵਿਸ਼ਾਖਯਾਦ੍ਯੇषੁ ਯਾ ਵਾ ਤਥਾ ਭਾਦ੍ਰਪਦੇਨ ਵਾ
ਚਾਹੇ ਉਹ ਵਿਸ਼ਾਖਾ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਜਾਂ ਭਾਦਰਪਦ ਨਾਲ ਹੀ ਹੋਣ।
ਯੋऽਸੌ ਯਦ੍ਯਪਿ ਚੈਤ੍ਰਾਦੌ ਨੈष੍ਠਿਕੋऽਪਿ ਪ੍ਰਲਭ੍ਯਤੇ 2.2.6.
ਜੇਕਰ ਚੈਤਰ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਨਾ ਮਿਲੇ, ਤਾਂ ਵੀ ਉਹ ਨੈਸ਼ਠਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਤਥਾ ਚ ਮਾਸਸਾਮਾਨ੍ਯੇ ਯੋਗੇਨਾਯਂ ਭਵੇਤ੍ਕ੍ਵਚਿਤ੍
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਆਮ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕਦੇ-ਕਦੇ ਜੋੜ ਹੋਣ ਨਾਲ ਇਹ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਸਂਯੁਕ੍ਤਾ ਲਭ੍ਯਤੇ ਯਤ੍ਰ ਭਵੇਦ੍ਰਾਜ੍ਯਵਿਨਾਸ਼ਨਮ੍
ਜਿੱਥੇ ਜੋੜ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਰਾਜ ਦੀ ਨਾਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਦਣ੍ਡਦ੍ਵਯੇ ਭੁਕ੍ਤਸ਼ੇषੇ ਨ ਭੁਞ੍ਜੀਤ ਕਦਾਚਨ
ਜਦੋਂ ਦੋ ਦੰਡ ਬਾਕੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਫਿਰ ਕਦੇ ਵੀ ਦੁਬਾਰਾ ਨਹੀਂ ਖਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ।
ਯਤ੍ਰ ਵਿਂਸ਼ਤ੍ਤਿਥਿਸ੍ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਸਞ੍ਚਿਤੈਕਾ ਭਵੇਦਿਤਿ
ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਵੀਹ ਤਿਥੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਥੋਂ ਇੱਕ ਹੀ ਇਕੱਠੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਸ ਚਾਧਿਕੋ ਯਤੋ ਮਾਸਸ੍ਤਤਃ ਸ੍ਯਾਦਧਿਮਾਸਕਃ
ਜਦੋਂ ਉਹ ਮਹੀਨਾ ਵੱਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਅਧਿਕ ਮਹੀਨਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਗਸ਼ੇ ਰਾਸ਼੍ਯਂਤਰੇ ਸੂਰ੍ਯੋ ਯਾਵਦ੍ਗਚ੍ਛਤਿ ਭਾਨੁਮਾਨ੍
ਜਦ ਤੱਕ ਸੂਰਜ ਰਾਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਚੱਲਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਤੱਕ ਉਹ ਚਮਕਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਵਰ੍ਧਤੇ ਤਿਥਯੋ ਯਾਵਤ੍ਤੁਲਾਂ ਯਾਤਿ ਦਿਵਾ ਕਰਃ
ਤਿਥੀਆਂ ਵਧਦੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਜਦ ਤੱਕ ਸੂਰਜ ਤੂਲਾ ਰਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਦਾ।
ਸ੍ਵਭਾਵਾਤ੍ਸਮਗਤ੍ਯਾ ਤੁ ਯਤਃ ਸਂਕ੍ਰਮਤੇ ਰਵਿਃ ਨਿਸ਼ਾਸ੍ਵਪਿ ਤੁ ਸੌਰੇ ਤਾ ਏਕਸ੍ਮਿਂਸ੍ਤਿਸ੍ਰ ਇਤ੍ਯਪਿ
ਆਪਣੀ ਕੁਦਰਤ ਅਤੇ ਸਮਾਨ ਚਲਣ ਕਰਕੇ, ਜਦ ਸੂਰਜ ਸੰਕਰਮਣ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਰਾਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਹ ਸੌਰੀ ਤਿਥੀਆਂ ਇੱਕ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ।
ਸਂਪੂਰ੍ਣਤ੍ਰਿਂਸ਼ਤ੍ਤਿਥਿਭਿਰ੍ਮਾਸ੍ਯੇਕਸ੍ਮਿਨ੍ਯਦਾ ਭਵੇਤ੍
ਜਦ ਇੱਕ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਤੀਹ ਪੂਰੀ ਤਿਥੀਆਂ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਭੁਕ੍ਤੋਚ੍ਛਿष੍ਟਾ ਤੁ ਤਨ੍ਮਾਸਾਦਸਂਸ੍ਪृष੍ਟਦਿਵਾਕਰਃ 2.2.6.
ਉਸ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਜੋ ਬਚਿਆ ਹੋਇਆ ਖਾਧਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੂਰਜ ਵਲੋਂ ਅਸਪ੍ਰਸ਼ਟ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਸਾਰ੍ਧਵਰ੍षਦ੍ਵਯੇ ਪੂਰ੍ਣੇ ਪਤਤ੍ਯੇਵਂ ਨਿਸ਼ਾਕਰਃ ਤਿਥਯਸ੍ਤੇ ਨਿਯੋਕ੍ਤਵ੍ਯਾ ਨਰੋ ਨ ਸ੍ਯਾਤ੍ਸ ਪੂਰਣਃ
ਜਦੋਂ ਦੋ ਸਾਲ ਤੇ ਅੱਧਾ ਪੂਰਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਡਿੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਤਿਥੀਆਂ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ ਬਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ।
ਨੈਰ੍ऋਤ੍ਯਾਂਤਂ ਹਿਤਾਰ੍ਥਾਯ ਜਲਕੇਤੁਰ੍ਨਿਗਚ੍ਛਤਿ
ਭਲੇ ਲਈ, ਜਲਧਾਰੀ ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਅਤਃ ਪ੍ਰੇਤਕ੍ਰਿਯਾਃ ਸਰ੍ਵਾਃ ਕਾਰ੍ਯਾ ਮਲਿਮ੍ਲੁਚੇऽਪਿ ਚ
ਇਸ ਕਰਕੇ, ਸਾਰੇ ਪਿਤਰਾਂ ਦੇ ਕਰਮ, ਮਲੀਨ ਲਈ ਵੀ, ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।
ਤਦਿਦਾਨੀਂ ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਕਥਿਤਂ ਚ ਪ੍ਰਸਂਗਤਃ ਮਲਮਾਸੇऽਪਿ ਤਤ੍ਕਾਰ੍ਯਂ ਵਿਸ਼ਿ ਨष੍ਟਿ ਸਪਿਂਡਨਮ੍
ਹੁਣ ਮੈਂ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਜ਼ਿਕਰ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਕਿ ਮਲਿਨ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਹ ਰਸਮ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਸਪੀੰਡ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਰਸਮ।
ਯਦਾ ਤੁ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੋ ਮਾਸੋ ਦੈਵਾਨ੍ਮਲਿਮ੍ਲੁਚੋ ਭਵੇਤ੍। ਤਤ੍ਰੈਵ ਯਤ੍ਨਾਤ੍ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਾ ਕ੍ਰਿਯਾ ਪ੍ਰੇਤਸ੍ਯ ਵਾਰ੍षਿਕੀ
ਜੇ ਕਿਸੇ ਕਰਮ ਦੇ ਕਾਰਨ ਬਾਰ੍ਹਵਾਂ ਮਹੀਨਾ ਮਲਿਨ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਸੇ ਮਹੀਨੇ ਵਿਚ ਮਰਨ ਵਾਲੇ ਦੀ ਸਾਲਾਨਾ ਰਸਮ ਪੂਰੇ ਯਤਨ ਨਾਲ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।