ਹਿਰਣ੍ਯਗਰ੍ਭੇਤਿ ऋਚਾ ਪਞ੍ਚਰਤ੍ਨਾਨਿ ਨਿਕ੍ਸ਼ਿਪੇਤ੍ ਸਵਿਤਾ ਦੇਵਤਾ ਚਾਸ੍ਯ ਰਤ੍ਨਨ੍ਯਾਸੇਤਿ ਯੋਜ ਯੇਤ੍
‘ਹਿਰਣਯਗਰਭ’ ਮੰਤਰ ਨਾਲ ਪੰਜ ਰਤਨ ਰੱਖਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਦੀ ਦੇਵਤਾ ਸਵਿਤਾ ਹੈ ਤੇ ਇਹ ਰਤਨ ਰੱਖਣ ਵਿੱਚ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਅਮृਤੀਕਰਣਂ ਕੁਰ੍ਯਾਦ੍ਦੈਵਸ਼ੁਲ੍ਬਨਮੇਵ ਚ
ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਕ੍ਰਿਆ ਤੇ ਇਲਾਹੀ ਮਾਪ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਸ਼੍ਰੀਸ਼੍ਚ ਤੇ ਇਤਿ ਮਨ੍ਤ੍ਰੇਣ ਦਦ੍ਯਾਤ੍ਪੁष੍ਪਂ ਸਚਨ੍ਦਨਮ੍
ਮੰਤਰ 'ਸ਼੍ਰੀਚ ਤੇ' ਪੜ੍ਹ ਕੇ, ਫੁੱਲ ਤੇ ਚੰਦਨ ਭੀਤਰੀ ਭੇਟ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
ਕਾਣ੍ਡਾਦਿਤਿ ਚ ਮਨ੍ਤ੍ਰੇਣ ਦਦ੍ਯਾਦ੍ਦੂਰ੍ਵਾਕ੍ਸ਼ਤਂ ਪੁਨਃ
ਮੰਤਰ 'ਕਾਂਡਾਦਿਤਿ' ਨਾਲ, ਦੁਬ ਘਾਸ ਤੇ ਚਾਵਲ ਮੁੜ ਭੇਟ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।
ਤਿਲਾਸ਼੍ਚ ਮਾषਾ ਮੁਦ੍ਗਾਸ਼੍ਚ ਸ਼੍ਯਾਮਾਕਾਃ ਸ਼ਾਲਯਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ
ਤਿਲ, ਮਾਸ, ਮੂੰਗ, ਸਾਂਵਾ ਤੇ ਚੌਲ ਭੇਟ ਕਰਨ ਲਈ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ।
ਮਾਸਵਰ੍ਣਨਮ੍ ਕ੍ਰਿਯਤੇ ਤਦ੍ਵਿਧਂ ਸਂਖ੍ਯੇ ਭਵੇਨ੍ਮਾਸ ਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਵਿਧਃ
ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੀ ਵੰਡ ਇੰਝ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਮਹੀਨਾ ਚਾਰ ਕਿਸਮਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਚਾਨ੍ਦ੍ਰਃ ਸੌਰਃ ਸਾਵਨਸ਼੍ਚ ਨਾਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਸ਼੍ਚ ਤਥਾਪਰਃ
ਉਹ ਚੰਦ੍ਰ, ਸੂਰਜੀ, ਸਾਵਨ ਤੇ ਨਕਸ਼ਤਰੀ ਮਹੀਨੇ ਹਨ।
ਏਕਰਾਸ਼ੌ ਰਵਿਰ੍ਯਾਵਤ੍ਸ ਮਾਸਃ ਸੌਰ ਉਚ੍ਯਤੇ
ਜਦ ਤੱਕ ਸੂਰਜ ਇੱਕ ਰਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਮਾਂ ਸੂਰਜੀ ਮਹੀਨਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਨਾਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਮਾਸੋऽਸ਼੍ਵਿਨ੍ਯਾਦਿਰੇਵਤ੍ਯਨ੍ਤੋ ਹਿ ਵਿਸ਼੍ਰੁਤਃ
ਨਕਸ਼ਤਰੀ ਮਹੀਨਾ ਅਸ਼ਵਿਨੀ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ਰੇਵਤੀ ਤੱਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਤਂਤ੍ਰੇਣੈਕਤਿਥੇਰ੍ਭਾਗਕਾਲੋ ਦਿਵਸ ਐਨ੍ਦਵਃ
ਹਿਸਾਬ ਮੁਤਾਬਕ, ਇੱਕ ਤਿਥੀ ਦਾ ਸਮਾਂ 'ਐੰਦਵ' ਦਿਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਹੋਰਾਤ੍ਰਂ ਤੁ ਤਨ੍ਨੈਵਂ ਸੌਰੇऽਪਿ ਭਾਗਮਾਨਤਃ
ਪਰ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਸੂਰਜੀ ਹਿਸਾਬ ਵਿੱਚ ਐਸਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਉਹ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮਾਪੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਸੌਰੇ ਚਾਨ੍ਦ੍ਰੇ ਤੂਪਗਣੌ ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਦ੍ਭਾਗੇ ਤ੍ਵਦਰ੍ਸ਼ਨਾਤ੍
ਸੂਰਜੀ ਤੇ ਚੰਦ੍ਰ ਮਹੀਨੇ ਦੋਵਾਂ ਵਿੱਚ, ਤੀਹ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸਿੱਧਾ ਨਹੀਂ ਵੇਖੀਦੇ।
ਅਤਿਭਾਗਵ੍ਯਵਸ੍ਥਾਯਾਂ ਪ੍ਰਾਯਸ਼੍ਚਿਤ੍ਤਕ੍ਰਿਯਾਸੁ ਚ
ਜਦੋਂ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਵੱਧ ਜਾਂ ਘਾਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਾਂ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਗੱਲ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਕਰਸ੍ਯ ਗ੍ਰਹਣੇ ਰਾਜ੍ਞੋ ਵ੍ਯਵਹਾਰੇषੁ ਮਾਃਸੁ ਚ
ਟੈਕਸ ਲੈਣ, ਰਾਜ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਤੇ ਮਹੀਨਿਆਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਹ ਗਿਣਤੀ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਸੌਰਮਾਸੋ ਵਿਵਾਹਾਦੌ ਯਦਾਦ੍ਯੈਃ ਸੁਪ੍ਰਗृਹ੍ਯਤੇ 2.2.6.
ਸੂਰਜੀ ਮਹੀਨਾ ਵਿਆਹ ਤੇ ਹੋਰ ਸ਼ੁਭ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਠੀਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਚਾਨ੍ਦ੍ਰਸ੍ਤੁ ਪਾਰ੍ਵਣੇ ਗ੍ਰਾਹ੍ਯੋ ਵਾਰ੍षਿਕੇष੍ਵष੍ਟਕਾਸੁ ਚ
ਪਰ ਚੰਦ੍ਰ ਮਹੀਨਾ ਪੂਰਨਮਾਸੀ ਦੇ ਯਜਨਾਂ ਤੇ ਅਸ਼ਟਕਾ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਨਾਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਃ ਸੋਮਪਾਦੀਨਾਮਾਰ੍ਯਭਾਗਵਿਚਾਰਣੇ
ਨਕਸ਼ਤਰੀ ਮਹੀਨਾ ਸੋਮ ਤੇ ਹੋਰ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਤਦ੍ਵਚ੍ਚੈਤ੍ਰਾਦਿਮਾਸੋਕ੍ਤਂ ਤਿਥ੍ਯੁਕ੍ਤਂ ਕਰ੍ਮ ਦृਸ਼੍ਯਤੇ
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਚੈਤ੍ਰ ਆਦਿ ਮਹੀਨਿਆਂ ਤੇ ਤਿਥੀਆਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਕਰਮ ਵੀ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਰਾਜੋਕ੍ਤੌ ਸਾਵਨਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤੇ ਤਿਥਿਸਂਭਾਗਕਰ੍ਮਣਿ
ਸਾਵਨ ਮਹੀਨਾ ਰਾਜ ਦੇ ਹੁਕਮਾਂ ਤੇ ਤਿਥੀਆਂ ਦੀ ਵੰਡ ਵਾਲੇ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਚਿਤ੍ਰਾਨਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਯੋਗੇਨ ਚੈਤ੍ਰੀ ਸਾ ਪੂਰ੍ਣਿਮਾ ਸ੍ਮृਤਾ
ਜਦੋਂ ਚਿਤ੍ਰਾ ਨਕਸ਼ਤਰ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਚੈਤ੍ਰ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਪੂਰਨਮਾਸੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਸ ਚ ਤਿਥ੍ਯਾਤ੍ਮਕੋ ਮਾਸਸ਼੍ਚਾਨ੍ਦ੍ਰਃ ਸ਼੍ਰਵਣਭਾਸ੍ਕਰਃ
ਉਹ ਚੰਦ੍ਰ ਮਾਸ, ਜੋ ਤਿਥੀਆਂ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਸ੍ਰਾਵਣ ਭਾਸਕਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਗੌਣੋऽਪ੍ਯਸੌ ਯੁਗਾਦ੍ਯਾਦੇਰਨੁਰੋਧੇਨ ਵਰ੍ਧਨਾਤ੍
ਇਹ ਵੀ ਦੂਜਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਯੁਗ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਵਧਦਾ ਹੈ।
ਚੈਤ੍ਰਾਦ੍ਯਾਸ਼੍ਚਾਨ੍ਦ੍ਰਮਾਸਾ ਯੇ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਪਿ ਤੁ ਯੋਗਤਃ
ਚੈਤਰ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ, ਜੋ ਬਾਰਾਂ ਚੰਦ੍ਰ ਮਾਸ ਹਨ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਜੋੜਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਨਿਰਧਾਰਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਵਿਸ਼ਾਖਯਾਦ੍ਯੇषੁ ਯਾ ਵਾ ਤਥਾ ਭਾਦ੍ਰਪਦੇਨ ਵਾ
ਚਾਹੇ ਉਹ ਵਿਸ਼ਾਖਾ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਜਾਂ ਭਾਦਰਪਦ ਨਾਲ ਹੀ ਹੋਣ।
ਯੋऽਸੌ ਯਦ੍ਯਪਿ ਚੈਤ੍ਰਾਦੌ ਨੈष੍ਠਿਕੋऽਪਿ ਪ੍ਰਲਭ੍ਯਤੇ 2.2.6.
ਜੇਕਰ ਚੈਤਰ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਨਾ ਮਿਲੇ, ਤਾਂ ਵੀ ਉਹ ਨੈਸ਼ਠਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਤਥਾ ਚ ਮਾਸਸਾਮਾਨ੍ਯੇ ਯੋਗੇਨਾਯਂ ਭਵੇਤ੍ਕ੍ਵਚਿਤ੍
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਆਮ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕਦੇ-ਕਦੇ ਜੋੜ ਹੋਣ ਨਾਲ ਇਹ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਸਂਯੁਕ੍ਤਾ ਲਭ੍ਯਤੇ ਯਤ੍ਰ ਭਵੇਦ੍ਰਾਜ੍ਯਵਿਨਾਸ਼ਨਮ੍
ਜਿੱਥੇ ਜੋੜ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਰਾਜ ਦੀ ਨਾਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਦਣ੍ਡਦ੍ਵਯੇ ਭੁਕ੍ਤਸ਼ੇषੇ ਨ ਭੁਞ੍ਜੀਤ ਕਦਾਚਨ
ਜਦੋਂ ਦੋ ਦੰਡ ਬਾਕੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਫਿਰ ਕਦੇ ਵੀ ਦੁਬਾਰਾ ਨਹੀਂ ਖਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ।
ਯਤ੍ਰ ਵਿਂਸ਼ਤ੍ਤਿਥਿਸ੍ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਸਞ੍ਚਿਤੈਕਾ ਭਵੇਦਿਤਿ
ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਵੀਹ ਤਿਥੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਥੋਂ ਇੱਕ ਹੀ ਇਕੱਠੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਸ ਚਾਧਿਕੋ ਯਤੋ ਮਾਸਸ੍ਤਤਃ ਸ੍ਯਾਦਧਿਮਾਸਕਃ
ਜਦੋਂ ਉਹ ਮਹੀਨਾ ਵੱਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਅਧਿਕ ਮਹੀਨਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।