ਮਾਰ੍ਜਯੇਤ੍ਸ੍ਵਸ੍ਤਿਕਾਕਾਰਂ ਤੁਰ੍ਯਮਾਤ੍ਰਂ ਯਥਾ ਭਵੇਤ੍
ਜ਼ਮੀਨ ਨੂੰ ਸਵਾਸਤਿਕ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਾਫ਼ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਚੌਥੇ ਹਿੱਸੇ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੋ ਜਾਵੇ।
ਸ੍ਯੋਨਾ ਪृਥਿਵੀਤਿ ਮਂਤ੍ਰੇਣ ਕੁਰ੍ਯਾਦ੍ਭੂਭਿਪਰਿਗ੍ਰਹਮ੍ ऋषਿਰ੍ਨਾਰਾਯਣੋऽਸ੍ਯ ਸ੍ਯਾਦ੍ਗਾਯਤ੍ਰੀ ਦੇਵਤਾ ਰਵਿਃ
‘ਸਿਓਨਾ ਧਰਤੀ’ ਮੰਤਰ ਨਾਲ ਜ਼ਮੀਨ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅਧੀਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਦੇ ਰਿਸ਼ੀ ਨਾਰਾਇਣ ਹਨ, ਛੰਦ ਗਾਇਤਰੀ ਹੈ ਤੇ ਦੇਵੀਤਾ ਸੂਰਜ ਹੈ।
ਵਿਨਿਯੋਗਃ ਸ੍ਥਾਪਨੇ ਚ ਤਥਾ ਭੂਮਿਪਰਿਗ੍ਰਹਃ
ਇਹ ਮੰਤਰ ਘੜਾ ਰੱਖਣ ਤੇ ਜ਼ਮੀਨ ਆਪਣੇ ਅਧੀਨ ਕਰਨ ਦੋਹਾਂ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਸ੍ਯ ਮਨ੍ਤ੍ਰਸ੍ਯ ਚ ऋषਿਰ੍ਗੌਤਮਃ ਪਰਿਕੀਰ੍ਤਿਤਃ
ਇਸ ਮੰਤਰ ਦੇ ਰਿਸ਼ੀ ਗੌਤਮ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ।
ਆਜਿਘ੍ਰਂ ਕਲਸ਼ਂ ਮਹ੍ਯਾਂ ਸ੍ਥਾਪਯੇਤ੍ਕਲਸ਼ਂ ਤਤਃ
ਘੜੇ ਨੂੰ ਸੁੰਘ ਕੇ, ਫਿਰ ਉਹ ਘੜਾ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਰੱਖੋ।
ਵਿਨ੍ਯਾਸਸ਼੍ਚੈਵ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਸ੍ਤ੍ਰ੍ਯਂਗੁਲੇ ਬ੍ਰਹ੍ਮਮੁਦ੍ਰਯਾ ਪਂਕ੍ਤਿਸ਼੍ਛਨ੍ਦਸ਼੍ਚ ਉਦ੍ਦਿष੍ਟੋ ਦੇਵਤਾ ਵਿष੍ਣੁਰਵ੍ਯਯਃ
ਤੀਨ ਅੰਗੁਲ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮਾ ਮੂਦਰਾ ਰਾਹੀਂ ਵਿਵਸਥਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਛੰਦ ਪੰਕਤੀ ਹੈ ਤੇ ਅਟੱਲ ਵਿਸ਼ਨੁ ਦੇਵਤਾ ਵਜੋਂ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਕਲਸ਼ਸ੍ਥਾਪਨੇ ਚੈਵ ਸੋਮਯਾਗੇ ਚ ਯੋਜਯੇਤ੍
ਇਹ ਤਰੀਕਾ ਘੜਾ ਰੱਖਣ ਤੇ ਸੋਮ ਯਜਨਾ ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਦੇਵਤਾ ਪਰਮਾ ਤ੍ਰਿष੍ਟੁਬ੍ਦੇਵਤਾ ਸੋਮਭਾਵਿਤਃ
ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਦੇਵਤਾ ਤ੍ਰਿਸ਼ਟੁਪ ਹੈ; ਦੇਵਤਾ ਸੋਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੈ।
ਯਾਃ ਫਲਿਨੀਤਿ ਮਂਤ੍ਰੇਣ ਪ੍ਰਦਦ੍ਯਾਤ੍ਸਫਲਾਕ੍ਸ਼ਤਮ੍ ਤ੍ਰਿष੍ਟੁਪ੍ਛਨ੍ਦੋ ਗਣਪਤਿਰ੍ਦੇਵਤਾ ਪਰਿਕੀਰ੍ਤਿਤਾ ।। 2.2.5.
‘ਯਾ ਫਲਿਨੀ’ ਮੰਤਰ ਨਾਲ ਫਲ ਤੇ ਅਖੰਡ ਚੌਲ ਚੜ੍ਹਾਉਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ; ਛੰਦ ਤ੍ਰਿਸ਼ਟੁਪ ਹੈ ਤੇ ਦੇਵਤਾ ਗਣਪਤੀ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਬਦਰਂ ਨਾਗਰਂ ਚੈਵ ਧਾਤ੍ਰੀ ਚ ਪਿਚੁਮਰ੍ਦਕਮ੍
ਬੇਰ, ਮਾਤੂਲ, ਆੰਵਲਾ ਤੇ ਪੀਲੂ ਵਰਤਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।
ਹਿਰਣ੍ਯਗਰ੍ਭੇਤਿ ऋਚਾ ਪਞ੍ਚਰਤ੍ਨਾਨਿ ਨਿਕ੍ਸ਼ਿਪੇਤ੍ ਸਵਿਤਾ ਦੇਵਤਾ ਚਾਸ੍ਯ ਰਤ੍ਨਨ੍ਯਾਸੇਤਿ ਯੋਜ ਯੇਤ੍
‘ਹਿਰਣਯਗਰਭ’ ਮੰਤਰ ਨਾਲ ਪੰਜ ਰਤਨ ਰੱਖਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਦੀ ਦੇਵਤਾ ਸਵਿਤਾ ਹੈ ਤੇ ਇਹ ਰਤਨ ਰੱਖਣ ਵਿੱਚ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਅਮृਤੀਕਰਣਂ ਕੁਰ੍ਯਾਦ੍ਦੈਵਸ਼ੁਲ੍ਬਨਮੇਵ ਚ
ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਕ੍ਰਿਆ ਤੇ ਇਲਾਹੀ ਮਾਪ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਸ਼੍ਰੀਸ਼੍ਚ ਤੇ ਇਤਿ ਮਨ੍ਤ੍ਰੇਣ ਦਦ੍ਯਾਤ੍ਪੁष੍ਪਂ ਸਚਨ੍ਦਨਮ੍
ਮੰਤਰ 'ਸ਼੍ਰੀਚ ਤੇ' ਪੜ੍ਹ ਕੇ, ਫੁੱਲ ਤੇ ਚੰਦਨ ਭੀਤਰੀ ਭੇਟ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
ਕਾਣ੍ਡਾਦਿਤਿ ਚ ਮਨ੍ਤ੍ਰੇਣ ਦਦ੍ਯਾਦ੍ਦੂਰ੍ਵਾਕ੍ਸ਼ਤਂ ਪੁਨਃ
ਮੰਤਰ 'ਕਾਂਡਾਦਿਤਿ' ਨਾਲ, ਦੁਬ ਘਾਸ ਤੇ ਚਾਵਲ ਮੁੜ ਭੇਟ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।
ਤਿਲਾਸ਼੍ਚ ਮਾषਾ ਮੁਦ੍ਗਾਸ਼੍ਚ ਸ਼੍ਯਾਮਾਕਾਃ ਸ਼ਾਲਯਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ
ਤਿਲ, ਮਾਸ, ਮੂੰਗ, ਸਾਂਵਾ ਤੇ ਚੌਲ ਭੇਟ ਕਰਨ ਲਈ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ।
ਮਾਸਵਰ੍ਣਨਮ੍ ਕ੍ਰਿਯਤੇ ਤਦ੍ਵਿਧਂ ਸਂਖ੍ਯੇ ਭਵੇਨ੍ਮਾਸ ਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਵਿਧਃ
ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੀ ਵੰਡ ਇੰਝ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਮਹੀਨਾ ਚਾਰ ਕਿਸਮਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਚਾਨ੍ਦ੍ਰਃ ਸੌਰਃ ਸਾਵਨਸ਼੍ਚ ਨਾਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਸ਼੍ਚ ਤਥਾਪਰਃ
ਉਹ ਚੰਦ੍ਰ, ਸੂਰਜੀ, ਸਾਵਨ ਤੇ ਨਕਸ਼ਤਰੀ ਮਹੀਨੇ ਹਨ।
ਏਕਰਾਸ਼ੌ ਰਵਿਰ੍ਯਾਵਤ੍ਸ ਮਾਸਃ ਸੌਰ ਉਚ੍ਯਤੇ
ਜਦ ਤੱਕ ਸੂਰਜ ਇੱਕ ਰਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਮਾਂ ਸੂਰਜੀ ਮਹੀਨਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਨਾਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਮਾਸੋऽਸ਼੍ਵਿਨ੍ਯਾਦਿਰੇਵਤ੍ਯਨ੍ਤੋ ਹਿ ਵਿਸ਼੍ਰੁਤਃ
ਨਕਸ਼ਤਰੀ ਮਹੀਨਾ ਅਸ਼ਵਿਨੀ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ਰੇਵਤੀ ਤੱਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਤਂਤ੍ਰੇਣੈਕਤਿਥੇਰ੍ਭਾਗਕਾਲੋ ਦਿਵਸ ਐਨ੍ਦਵਃ
ਹਿਸਾਬ ਮੁਤਾਬਕ, ਇੱਕ ਤਿਥੀ ਦਾ ਸਮਾਂ 'ਐੰਦਵ' ਦਿਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਹੋਰਾਤ੍ਰਂ ਤੁ ਤਨ੍ਨੈਵਂ ਸੌਰੇऽਪਿ ਭਾਗਮਾਨਤਃ
ਪਰ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਸੂਰਜੀ ਹਿਸਾਬ ਵਿੱਚ ਐਸਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਉਹ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮਾਪੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਸੌਰੇ ਚਾਨ੍ਦ੍ਰੇ ਤੂਪਗਣੌ ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਦ੍ਭਾਗੇ ਤ੍ਵਦਰ੍ਸ਼ਨਾਤ੍
ਸੂਰਜੀ ਤੇ ਚੰਦ੍ਰ ਮਹੀਨੇ ਦੋਵਾਂ ਵਿੱਚ, ਤੀਹ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸਿੱਧਾ ਨਹੀਂ ਵੇਖੀਦੇ।
ਅਤਿਭਾਗਵ੍ਯਵਸ੍ਥਾਯਾਂ ਪ੍ਰਾਯਸ਼੍ਚਿਤ੍ਤਕ੍ਰਿਯਾਸੁ ਚ
ਜਦੋਂ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਵੱਧ ਜਾਂ ਘਾਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਾਂ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਗੱਲ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਕਰਸ੍ਯ ਗ੍ਰਹਣੇ ਰਾਜ੍ਞੋ ਵ੍ਯਵਹਾਰੇषੁ ਮਾਃਸੁ ਚ
ਟੈਕਸ ਲੈਣ, ਰਾਜ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਤੇ ਮਹੀਨਿਆਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਹ ਗਿਣਤੀ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਸੌਰਮਾਸੋ ਵਿਵਾਹਾਦੌ ਯਦਾਦ੍ਯੈਃ ਸੁਪ੍ਰਗृਹ੍ਯਤੇ 2.2.6.
ਸੂਰਜੀ ਮਹੀਨਾ ਵਿਆਹ ਤੇ ਹੋਰ ਸ਼ੁਭ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਠੀਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਚਾਨ੍ਦ੍ਰਸ੍ਤੁ ਪਾਰ੍ਵਣੇ ਗ੍ਰਾਹ੍ਯੋ ਵਾਰ੍षਿਕੇष੍ਵष੍ਟਕਾਸੁ ਚ
ਪਰ ਚੰਦ੍ਰ ਮਹੀਨਾ ਪੂਰਨਮਾਸੀ ਦੇ ਯਜਨਾਂ ਤੇ ਅਸ਼ਟਕਾ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਨਾਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਃ ਸੋਮਪਾਦੀਨਾਮਾਰ੍ਯਭਾਗਵਿਚਾਰਣੇ
ਨਕਸ਼ਤਰੀ ਮਹੀਨਾ ਸੋਮ ਤੇ ਹੋਰ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਤਦ੍ਵਚ੍ਚੈਤ੍ਰਾਦਿਮਾਸੋਕ੍ਤਂ ਤਿਥ੍ਯੁਕ੍ਤਂ ਕਰ੍ਮ ਦृਸ਼੍ਯਤੇ
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਚੈਤ੍ਰ ਆਦਿ ਮਹੀਨਿਆਂ ਤੇ ਤਿਥੀਆਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਕਰਮ ਵੀ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਰਾਜੋਕ੍ਤੌ ਸਾਵਨਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤੇ ਤਿਥਿਸਂਭਾਗਕਰ੍ਮਣਿ
ਸਾਵਨ ਮਹੀਨਾ ਰਾਜ ਦੇ ਹੁਕਮਾਂ ਤੇ ਤਿਥੀਆਂ ਦੀ ਵੰਡ ਵਾਲੇ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਚਿਤ੍ਰਾਨਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਯੋਗੇਨ ਚੈਤ੍ਰੀ ਸਾ ਪੂਰ੍ਣਿਮਾ ਸ੍ਮृਤਾ
ਜਦੋਂ ਚਿਤ੍ਰਾ ਨਕਸ਼ਤਰ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਚੈਤ੍ਰ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਪੂਰਨਮਾਸੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।