ਸਪ੍ਤਾਙ੍ਗਂ ਕਲਸ਼ੇ ਜ੍ਞੇਯਂ ਪਞ੍ਚਾਙ੍ਗਮਥ ਵਾ ਪੁਨਃ
ਕਲਸ਼ ਨੂੰ ਸੱਤ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲਾ ਜਾਂ ਕਦੇ ਕਦੇ ਪੰਜ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲਾ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਅਥ ਵਾਕ੍ਸ਼ਤਪੁष੍ਪੇषੁ ਦੇਵਮਾਵਾਹ੍ਯ ਪੂਜਯੇਤ੍
ਫਿਰ, ਅਖੰਡ ਚੌਲ ਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ, ਦੇਵਤੇ ਨੂੰ ਸੱਦ ਕੇ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
ਵਟਸ੍ਯਾਸ਼੍ਵਤ੍ਥਵृਕ੍ਸ਼ਸ੍ਯ ਧਾਤਕੀਬਿਲ੍ਵਕਸ੍ਯ ਚ
ਵਟ, ਪੀਪਲ, ਧਾਤਕੀ ਤੇ ਬਿਲਵ ਦੇ ਰੁੱਖਾਂ ਦੀ—
ਸੌਵਰ੍ਣਾ ਰਾਜਤਾ ਵਾਪਿ ਤਾਮ੍ਰਾਦ੍ਯਾ ਮृਨ੍ਮਯਾਸ੍ਤਥਾ
ਸੋਨੇ, ਚਾਂਦੀ, ਤਾਮੇ ਜਾਂ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਬਣੇ ਹੋਏ—
ਅਭੇਦ੍ਯਾਃ ਸੁषਮਾਃ ਪ੍ਲਕ੍ਸ਼ਾਃ ਸਰ੍ਵੇ ਆਦ੍ਯਾਃ ਸੁਪੂਰਿਤਾਃ
ਸਾਰੇ ਚੋਟੀ ਦੇ ਅੰਜੀਰ ਦੇ ਰੁੱਖ ਟੁੱਟਣ ਵਾਲੇ ਨਹੀਂ, ਸੋਹਣੇ ਤੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਧੇ ਹੋਏ ਹਨ।
ਏਕ ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਾਙ੍ਗੁਲਂ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍ਕਾਲਾਹੇ ਦ੍ਵਿਗੁਣਂ ਸ਼ਤਮ੍
ਇੱਕ ਮਾਪ ਇਕੱਤੀ ਅੰਗੁਲ ਦਾ ਬਣਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਸਮੇਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਲਈ ਇਹ ਦੋ ਸੌ ਅੰਗੁਲ ਹੋਵੇ।
ਤੈਜਸੈਃ ਕਾਰਯੇਨ੍ਮਾਨਂ ਮृਨ੍ਮਯੇ ਮਾਨਮੁਚ੍ਯਤੇ
ਮਾਪ ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਬਣਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਬਣਾਇਆ ਮਾਪ ਵੀ ਮਨਜ਼ੂਰ ਹੈ।
ਕਲਸ਼ਸ੍ਥਾਪਨਂ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯੇ ਯਤ੍ਰ ਸਨ੍ਨਿਹਿਤਾਃ ਸੁਰਾਃ
ਹੁਣ ਮੈਂ ਦੱਸਾਂਗਾ ਕਿ ਘੜਾ ਕਿੱਥੇ ਰੱਖਣਾ ਹੈ, ਜਿਥੇ ਦੇਵਤੇ ਮੌਜੂਦ ਹਨ।
ਯਜ੍ਞੇ ਸਾਧਾਰਣਂ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯੇ ਯਦ੍ਵਿਧਾਨਂ ਯਥਾਮਤਮ੍ 2.2.5.
ਯਜਨਾ ਵਿੱਚ ਜੋ ਆਮ ਤਰੀਕਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੈਂ ਰਿਵਾਇਤੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਦੱਸਾਂਗਾ।
ਚਤੁਰਸ੍ਰੋਤ੍ਤਰਂ ਭਿਤ੍ਤ੍ਵਾ ਚੋਰ੍ਧ੍ਵਾਧੋਮਾਨਤਃ ਸਮਮ੍
ਚੌਣੀਆਂ ਨੂੰ ਛੇਦ ਕੇ, ਉੱਪਰਲੇ ਤੇ ਹੇਠਲੇ ਹਿੱਸੇ ਇਕੋ ਜਿਹੇ ਕਰ ਦਿਓ।
ਮਾਰ੍ਜਯੇਤ੍ਸ੍ਵਸ੍ਤਿਕਾਕਾਰਂ ਤੁਰ੍ਯਮਾਤ੍ਰਂ ਯਥਾ ਭਵੇਤ੍
ਜ਼ਮੀਨ ਨੂੰ ਸਵਾਸਤਿਕ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਾਫ਼ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਚੌਥੇ ਹਿੱਸੇ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੋ ਜਾਵੇ।
ਸ੍ਯੋਨਾ ਪृਥਿਵੀਤਿ ਮਂਤ੍ਰੇਣ ਕੁਰ੍ਯਾਦ੍ਭੂਭਿਪਰਿਗ੍ਰਹਮ੍ ऋषਿਰ੍ਨਾਰਾਯਣੋऽਸ੍ਯ ਸ੍ਯਾਦ੍ਗਾਯਤ੍ਰੀ ਦੇਵਤਾ ਰਵਿਃ
‘ਸਿਓਨਾ ਧਰਤੀ’ ਮੰਤਰ ਨਾਲ ਜ਼ਮੀਨ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅਧੀਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਦੇ ਰਿਸ਼ੀ ਨਾਰਾਇਣ ਹਨ, ਛੰਦ ਗਾਇਤਰੀ ਹੈ ਤੇ ਦੇਵੀਤਾ ਸੂਰਜ ਹੈ।
ਵਿਨਿਯੋਗਃ ਸ੍ਥਾਪਨੇ ਚ ਤਥਾ ਭੂਮਿਪਰਿਗ੍ਰਹਃ
ਇਹ ਮੰਤਰ ਘੜਾ ਰੱਖਣ ਤੇ ਜ਼ਮੀਨ ਆਪਣੇ ਅਧੀਨ ਕਰਨ ਦੋਹਾਂ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਸ੍ਯ ਮਨ੍ਤ੍ਰਸ੍ਯ ਚ ऋषਿਰ੍ਗੌਤਮਃ ਪਰਿਕੀਰ੍ਤਿਤਃ
ਇਸ ਮੰਤਰ ਦੇ ਰਿਸ਼ੀ ਗੌਤਮ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ।
ਆਜਿਘ੍ਰਂ ਕਲਸ਼ਂ ਮਹ੍ਯਾਂ ਸ੍ਥਾਪਯੇਤ੍ਕਲਸ਼ਂ ਤਤਃ
ਘੜੇ ਨੂੰ ਸੁੰਘ ਕੇ, ਫਿਰ ਉਹ ਘੜਾ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਰੱਖੋ।
ਵਿਨ੍ਯਾਸਸ਼੍ਚੈਵ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਸ੍ਤ੍ਰ੍ਯਂਗੁਲੇ ਬ੍ਰਹ੍ਮਮੁਦ੍ਰਯਾ ਪਂਕ੍ਤਿਸ਼੍ਛਨ੍ਦਸ਼੍ਚ ਉਦ੍ਦਿष੍ਟੋ ਦੇਵਤਾ ਵਿष੍ਣੁਰਵ੍ਯਯਃ
ਤੀਨ ਅੰਗੁਲ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮਾ ਮੂਦਰਾ ਰਾਹੀਂ ਵਿਵਸਥਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਛੰਦ ਪੰਕਤੀ ਹੈ ਤੇ ਅਟੱਲ ਵਿਸ਼ਨੁ ਦੇਵਤਾ ਵਜੋਂ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਕਲਸ਼ਸ੍ਥਾਪਨੇ ਚੈਵ ਸੋਮਯਾਗੇ ਚ ਯੋਜਯੇਤ੍
ਇਹ ਤਰੀਕਾ ਘੜਾ ਰੱਖਣ ਤੇ ਸੋਮ ਯਜਨਾ ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਦੇਵਤਾ ਪਰਮਾ ਤ੍ਰਿष੍ਟੁਬ੍ਦੇਵਤਾ ਸੋਮਭਾਵਿਤਃ
ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਦੇਵਤਾ ਤ੍ਰਿਸ਼ਟੁਪ ਹੈ; ਦੇਵਤਾ ਸੋਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੈ।
ਯਾਃ ਫਲਿਨੀਤਿ ਮਂਤ੍ਰੇਣ ਪ੍ਰਦਦ੍ਯਾਤ੍ਸਫਲਾਕ੍ਸ਼ਤਮ੍ ਤ੍ਰਿष੍ਟੁਪ੍ਛਨ੍ਦੋ ਗਣਪਤਿਰ੍ਦੇਵਤਾ ਪਰਿਕੀਰ੍ਤਿਤਾ ।। 2.2.5.
‘ਯਾ ਫਲਿਨੀ’ ਮੰਤਰ ਨਾਲ ਫਲ ਤੇ ਅਖੰਡ ਚੌਲ ਚੜ੍ਹਾਉਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ; ਛੰਦ ਤ੍ਰਿਸ਼ਟੁਪ ਹੈ ਤੇ ਦੇਵਤਾ ਗਣਪਤੀ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਬਦਰਂ ਨਾਗਰਂ ਚੈਵ ਧਾਤ੍ਰੀ ਚ ਪਿਚੁਮਰ੍ਦਕਮ੍
ਬੇਰ, ਮਾਤੂਲ, ਆੰਵਲਾ ਤੇ ਪੀਲੂ ਵਰਤਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।
ਹਿਰਣ੍ਯਗਰ੍ਭੇਤਿ ऋਚਾ ਪਞ੍ਚਰਤ੍ਨਾਨਿ ਨਿਕ੍ਸ਼ਿਪੇਤ੍ ਸਵਿਤਾ ਦੇਵਤਾ ਚਾਸ੍ਯ ਰਤ੍ਨਨ੍ਯਾਸੇਤਿ ਯੋਜ ਯੇਤ੍
‘ਹਿਰਣਯਗਰਭ’ ਮੰਤਰ ਨਾਲ ਪੰਜ ਰਤਨ ਰੱਖਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਦੀ ਦੇਵਤਾ ਸਵਿਤਾ ਹੈ ਤੇ ਇਹ ਰਤਨ ਰੱਖਣ ਵਿੱਚ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਅਮृਤੀਕਰਣਂ ਕੁਰ੍ਯਾਦ੍ਦੈਵਸ਼ੁਲ੍ਬਨਮੇਵ ਚ
ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਕ੍ਰਿਆ ਤੇ ਇਲਾਹੀ ਮਾਪ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਸ਼੍ਰੀਸ਼੍ਚ ਤੇ ਇਤਿ ਮਨ੍ਤ੍ਰੇਣ ਦਦ੍ਯਾਤ੍ਪੁष੍ਪਂ ਸਚਨ੍ਦਨਮ੍
ਮੰਤਰ 'ਸ਼੍ਰੀਚ ਤੇ' ਪੜ੍ਹ ਕੇ, ਫੁੱਲ ਤੇ ਚੰਦਨ ਭੀਤਰੀ ਭੇਟ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
ਕਾਣ੍ਡਾਦਿਤਿ ਚ ਮਨ੍ਤ੍ਰੇਣ ਦਦ੍ਯਾਦ੍ਦੂਰ੍ਵਾਕ੍ਸ਼ਤਂ ਪੁਨਃ
ਮੰਤਰ 'ਕਾਂਡਾਦਿਤਿ' ਨਾਲ, ਦੁਬ ਘਾਸ ਤੇ ਚਾਵਲ ਮੁੜ ਭੇਟ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।
ਤਿਲਾਸ਼੍ਚ ਮਾषਾ ਮੁਦ੍ਗਾਸ਼੍ਚ ਸ਼੍ਯਾਮਾਕਾਃ ਸ਼ਾਲਯਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ
ਤਿਲ, ਮਾਸ, ਮੂੰਗ, ਸਾਂਵਾ ਤੇ ਚੌਲ ਭੇਟ ਕਰਨ ਲਈ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ।
ਮਾਸਵਰ੍ਣਨਮ੍ ਕ੍ਰਿਯਤੇ ਤਦ੍ਵਿਧਂ ਸਂਖ੍ਯੇ ਭਵੇਨ੍ਮਾਸ ਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਵਿਧਃ
ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੀ ਵੰਡ ਇੰਝ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਮਹੀਨਾ ਚਾਰ ਕਿਸਮਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਚਾਨ੍ਦ੍ਰਃ ਸੌਰਃ ਸਾਵਨਸ਼੍ਚ ਨਾਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਸ਼੍ਚ ਤਥਾਪਰਃ
ਉਹ ਚੰਦ੍ਰ, ਸੂਰਜੀ, ਸਾਵਨ ਤੇ ਨਕਸ਼ਤਰੀ ਮਹੀਨੇ ਹਨ।
ਏਕਰਾਸ਼ੌ ਰਵਿਰ੍ਯਾਵਤ੍ਸ ਮਾਸਃ ਸੌਰ ਉਚ੍ਯਤੇ
ਜਦ ਤੱਕ ਸੂਰਜ ਇੱਕ ਰਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਮਾਂ ਸੂਰਜੀ ਮਹੀਨਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਨਾਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਮਾਸੋऽਸ਼੍ਵਿਨ੍ਯਾਦਿਰੇਵਤ੍ਯਨ੍ਤੋ ਹਿ ਵਿਸ਼੍ਰੁਤਃ
ਨਕਸ਼ਤਰੀ ਮਹੀਨਾ ਅਸ਼ਵਿਨੀ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ਰੇਵਤੀ ਤੱਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਤਂਤ੍ਰੇਣੈਕਤਿਥੇਰ੍ਭਾਗਕਾਲੋ ਦਿਵਸ ਐਨ੍ਦਵਃ
ਹਿਸਾਬ ਮੁਤਾਬਕ, ਇੱਕ ਤਿਥੀ ਦਾ ਸਮਾਂ 'ਐੰਦਵ' ਦਿਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।