ਹੀਨੇ ਹੀਨਤਰਂ ਕੁਰ੍ਯਾਦ੍ਧਸ੍ਤਮਾਨੇਨ ਹ੍ਰਾਸਯੇਤ੍ ਮਾਨਸ੍ਤਥਾ षੋਡਸ਼ਹਸ੍ਤਸਮ੍ਮਿਤੋ ਰਤ੍ਨਾਤ੍ਸਗਣ੍ਡੀਯੁਗਕਾਮਯੋਜਿਤੈਃ
ਜੇ ਘਟਿਆ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਹੋਰ ਘਟਾ ਕੇ, ਹੱਥ ਦੇ ਅੰਦਾਜ਼ ਨਾਲ ਘਟਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਮਾਪ ਵੀ ਸੋਲਾਂ ਹੱਥ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਰਤਨਾਂ ਅਤੇ ਗੰਡੀਆਂ ਦੇ ਜੋੜ ਨਾਲ।
ਆਨਾਹਭਗ੍ਨੇ ਚ ਭਵੇਚ੍ਚ ਤਸ੍ਯ ਵਿਂਸ਼ਾਂ ਗੁਲੋ ਦ੍ਵਿਗੁਣੋ ਮਧ੍ਯਗਸ਼੍ਚ
ਜੇ ਅਧੂਰਾ ਜਾਂ ਟੁੱਟਿਆ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਮੱਧ ਵਿਚਲੇ ਲਈ ਉਸ ਦੀ ਕੀਮਤ ਦੋ ਗੁਣਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਏਵਂਵਿਧਸ਼੍ਚੈਵ ਤਡਾਗਯੂਪੋ ਮਧ੍ਯੇ ਤਥਾ षੋਡਸ਼ਹਸ੍ਤਸਂਮਿਤਃ
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਲ-ਸੰਭਾਰ ਲਈ ਜੋ ਯੂਪਾ (ਕੁੰਡਾ) ਹੈ, ਉਹ ਤਲਾਬ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਰੱਖਿਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਸੋਲ੍ਹ ਹੱਥ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
ਆਰਾਮਯੋਗੇऽਪ੍ਯਥ ਮਣ੍ਡਪੇ ਚ ਕਾਰ੍ਯਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਹਸ੍ਤਮਿਤੋऽਥ ਯੂਪਃ ਹਸ੍ਤਦ੍ਵਯਂ ਪ੍ਰਾਪਿਤਵ੍ਯਂ ਤਡਾਗੇ ਹਸ੍ਤਃ ਸਾਰ੍ਧਃ ਪੁष੍ਕਰਿਣ੍ਯਾਂ ਪ੍ਰਰੋਪਃ
ਬਾਗ ਜਾਂ ਮੰਡਪ ਵਿੱਚ, ਯੂਪਾ ਚਾਰ ਹੱਥ ਦਾ ਬਣਾਇਆ ਜਾਵੇ; ਤਲਾਬ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਦੋ ਹੱਥ ਚੜ੍ਹਾਇਆ ਜਾਵੇ; ਅਤੇ ਕਮਲ-ਤਲਾਬ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਹੱਥ ਤੇ ਅੱਧਾ ਲਗਾਇਆ ਜਾਵੇ।
ਪ੍ਰਾਦੇਸ਼ਂ ਵੈ ਹਸ੍ਤਮਾਨਂ ਕੂਪਯੂਪਸ੍ਯ ਰੋਪਤਃ
ਕੂਏ ਲਈ ਯੂਪਾ, ਹੱਥ ਦੇ ਅੰਗੂਠੇ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਲਗਾਇਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਤਡਾਗੇ ਚਾਪਿ ਆਰਾਮੇ ਸ੍ਥਾਪਯੇਚ੍ਚ ਜਲੋਪਰਿ ਵਾਪ੍ਯਾਂ ਗਰ੍ਤੇ ਪੁष੍ਕਰਿਣ੍ਯਾਂ ਪ੍ਰਕੁਰ੍ਯਾਜ੍ਜਲਸਂਮਿਤਮ੍
ਤਲਾਬ ਜਾਂ ਬਾਗ ਵਿੱਚ, ਯੂਪਾ ਪਾਣੀ ਦੇ ਉੱਤੇ ਲਗਾਇਆ ਜਾਵੇ; ਵਾਪੀ, ਗੱਡਾ ਜਾਂ ਕਮਲ-ਤਲਾਬ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਪਾਣੀ ਦੀ ਉਚਾਈ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਬਣਾਇਆ ਜਾਵੇ।
ਯਾਵਤ੍ਪ੍ਰਤੋਲੀਗਤਰੇਣੁਸਂਗਸਂਖ੍ਯਾਗਣੋ ਨੋ ਜਰਤਾਮੁਪੈਤਿ
ਜਿੰਨੀ ਦੇਰ ਤੱਕ ਮੁੱਖ ਰਸਤੇ 'ਤੇ ਰੇਤ ਦੇ ਦਾਣਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਬਣੀ ਰਹੇ, ਉੱਨੀ ਦੇਰ ਤੱਕ ਉਹ ਨਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।
ਕਿਂ ਵਾ ਵਾਚ੍ਯਃ ਪੁष੍ਕਰਿਣ੍ਯਾ ਪ੍ਰਭਾਵਃ ਕਰ੍ਤਾ ਯਃ ਸ੍ਯਾਦ੍ਵਾਰੁਣੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਲੋਕਾਤ੍
ਜੇਕਰ ਕਮਲ-ਤਲਾਬ ਦਾ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲਾ ਵਾਰੁਣ ਦੇ ਸਮਾਨ ਜਾਂ ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਤੋਂ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਬਾਰੇ ਕੀ ਕਹਿਣਾ?
ਲਕ੍ਸ਼ੈਕਮਾਰਾਮਮਯੋਤ੍ਤਮਃ ਸ੍ਯਾਨ੍ਮਧ੍ਯਂ ਤਦਰ੍ਧਂ ਚ ਕਨਿष੍ਠਮਾਨਮ੍ ਵਿਨਾਰ੍ਜੁਨੈਰ੍ਬਦਰੈਃ ਸ਼ੈਲੁਕੈਸ਼੍ਚ ਹੀਨਂ ਕੁਰ੍ਯਾਚ੍ਛਾਨਲੈਃ ਪਾਤਿਲੈਸ਼੍ਚ ।। 2.1.9.
ਸੌ ਹਜ਼ਾਰ ਦਰੱਖਤਾਂ ਵਾਲਾ ਬਾਗ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਮੱਧਮ ਬਾਗ ਉਸ ਦਾ ਅੱਧਾ, ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟਾ ਉਸ ਦਾ ਅੱਧਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਅਰਜੁਨ, ਬੇਰੀ ਜਾਂ ਸ਼ੈਲੁਕਾ ਦਰੱਖਤ ਨਾ ਹੋਣ, ਜਾਂ ਸ਼ਾਨਲਾ ਤੇ ਪਟੀਲਾ ਨਾ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਉਹ ਅਧੂਰਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਪੂਰ੍ਤਨਿਰ੍ਣਯਵਰ੍ਣਨਮ੍ ਦਸ਼ਹਸ੍ਤੇਨ ਦਣ੍ਡੇਨ ਪਞ੍ਚਹਸ੍ਤੇਨ ਵਾ ਪੁਨਃ
ਪੁਣ-ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਨਿਰਣੈ ਵਰਨਨਾ: ਜ਼ਮੀਨ ਨੂੰ ਦਸ ਹੱਥ ਜਾਂ ਪੰਜ ਹੱਥ ਦੇ ਡੰਡੇ ਨਾਲ ਮਾਪਿਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਵਾਹਯੇਤ੍ਸਦਾ ਵृषਭੈਸ੍ਤਡਾਗਾਰ੍ਥੇऽਪਿ ਭੂਮਿਕਾਮ੍
ਤਲਾਬ ਲਈ ਜ਼ਮੀਨ ਹਮੇਸ਼ਾ ਬਲਦਾਂ ਨਾਲ ਹਲਵਾਈ ਜਾਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
ਯਾ ਭੂਮਿਰ੍ਗ੍ਰਹਯਾਗਾਰ੍ਥੇ ਤਨ੍ਨ ਵਾਹੈਰਪਿ ਸ੍ਪृਸ਼ੇਤ੍
ਜੋ ਜ਼ਮੀਨ ਯਜਨ-ਸਥਾਨ ਲਈ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਹਲ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਛੁਹਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ।
ਵਾਹਯੇਤ੍ਤ੍ਰਿਦਿਨਂ ਵਿਪ੍ਰਾਃ ਪਞ੍ਚਵ੍ਰੀਹੀਂਸ਼੍ਚ ਵਾਪਯੇਤ੍
ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਜ਼ਮੀਨ ਹਲਵਾਉਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਪੰਜ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਚੌਲ ਬੀਜਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।
ਮੁਦ੍ਗਮਾषੌ ਧਾਨ੍ਯ ਤਿਲਾਃ ਸ਼੍ਯਾਮਾਕਸ਼੍ਚੇਤਿ ਪਞ੍ਚਮਃ
ਮੂੰਗ, ਮਾਸ, ਅਨਾਜ, ਤਿਲ ਤੇ ਸ਼ਿਆਮਾਕ — ਇਹ ਪੰਜ ਕਿਸਮਾਂ ਹਨ।
ਸਰ੍षਪਸ਼੍ਚ ਕਲਾਯਸ਼੍ਚ ਮੁਦ੍ਗੋ ਮਾषਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਥਕਃ
ਸਰੋਂ ਤੇ ਕਲਾਇਆ, ਮੂੰਗ ਤੇ ਮਾਸ — ਇਹ ਚੌਥੀ ਕਿਸਮ ਹੈ।
ਸੁਵਰ੍ਣਮृਤ੍ਤਿਕਾ ਗ੍ਰਾਹ੍ਯਾ ਵਰ੍ਣਾਨਾਮਨੁਪੂਰ੍ਵਸ਼ਃ
ਸੋਨੇ ਦੀ ਮਿੱਟੀ, ਰੰਗਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਲੈਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
ਅਰਤ੍ਨਿਮਾਤ੍ਰਂ ਵਿਜ੍ਞੇਯਂ ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਤਂ ਯष੍ਟਿਹਸ੍ਤਕਮ੍
ਇੱਕ ਹੱਥ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਵਾਲਾ ਡੰਡਾ ਮਾਪਣ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਚੰਗਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਕ੍ਸ਼ੀਰਦਾਰੁਗਰ੍ਤਯੁਤਂ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਂਗੁਲਮੇਵ ਚ ।। ਜ੍ਵਾਲਯੇਤ੍ਤਿਲਤੈਲੇਨ ਤਥਾ ਕੇਸ਼ਰਜੇਨ ਵਾ
ਦੂਧ-ਵਾਲਾ ਦਰੱਖਤ ਅਤੇ ਬਾਰਹ ਅੰਗੂਠੇ ਦੀ ਖੱਡ ਬਣਾਈ ਜਾਵੇ; ਉਸ ਨੂੰ ਤਿਲ ਦੇ ਤੇਲ ਜਾਂ ਵਾਲਾਂ ਦੀ ਰੇਤ ਨਾਲ ਜਲਾਇਆ ਜਾਵੇ।
ਪੂਰ੍ਵਦਿਕ੍ਪ੍ਰਣਵੇ ਸਿਦ੍ਧਿਃ ਪਸ਼੍ਚਿਮਾਸ਼ਾਗਤਿਃ ਸ਼ੁਭਾ 2.1.10.
ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਪ੍ਰਣਵ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸਫਲਤਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ; ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਜਾਣਾ ਸ਼ੁਭ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਕਲ੍ਪੇ ਵਿਪਤ੍ਕਰਂ ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍ਤਥਾ ਚੈਵ ਚ ਦਿਗ੍ਗਤੇ
ਕਰਮ-ਕਾਂਡ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਵਿਪਤ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਹਰ ਦਿਸਾ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਵੀ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਮਾਸੇ ਘਟੇ ਤਥਾ ਮਾਸਂ ਕੁਰ੍ਯਾਦ੍ਭੂਮਿਪਰਿਗ੍ਰਹਮ੍
ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਠੀਕ ਸਮੇਂ 'ਤੇ, ਜ਼ਮੀਨ ਲੈਣ ਦੀ ਰਸਮ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
ਤਤੋ ਵਾਸ੍ਤੁਬਲਿਂ ਦਦ੍ਯਾਤ੍ਖਨਿਤ੍ਰਂ ਪਰਿਪੂਜਯੇਤ੍
ਫਿਰ ਵਾਸਤੂ ਦੀ ਭੇਟ ਚੜ੍ਹਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਖੁਰਪਾ ਸਤਿਕਾਰ ਨਾਲ ਪੂਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਆਜ੍ਯੇਨ ਮਧੁਯੁਕ੍ਤੇਨ ਗਾਤ੍ਰਮੇਕਂ ਪ੍ਰਲੇਪਯੇਤ੍
ਘੀ ਤੇ ਸ਼ਹਦ ਮਿਲਾ ਕੇ, ਉਸ ਨਾਲ ਇੱਕ ਅੰਗ ਨੂੰ ਲਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਈਸ਼ਾਨਾਭਿਮੁਖੇਨੈਵ ਕੂਪਪਕ੍ਸ਼ੇ ਵਿਦੁਰ੍ਬੁਧਾਃ
ਬੁਧੀਮਾਨ ਲੋਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ, ਈਸ਼ਾਨ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਮੁੰਹ ਕਰਕੇ, ਕੂਏ ਦੇ ਪਾਸ ਰਸਮ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
ਤਸ੍ਯ ਵੈਵਸ੍ਵਤੋ ਰਾਜਾ ਧਰ੍ਮਸ੍ਯਾਰ੍ਧਂ ਨਿਕृਨ੍ਤਤਿ
ਉਥੇ, ਵੈਵਸਵਤ ਰਾਜਾ ਧਰਮ ਦਾ ਅੱਧਾ ਹਿੱਸਾ ਘਟਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਗृਹਾਰਂਭੇ ਚ ਵਿਪ੍ਰੇਂਦ੍ਰਾ ਦਦ੍ਯਾਦ੍ਵਾਸ੍ਤੁ ਬਲਿਂ ਤਤਃ ।। ਸ਼ਾਲੈਸ਼੍ਚ ਖਾਦਿਰੈਸ਼੍ਚੈਵ ਪਲਾਸ਼ੈਃ ਕੇਸ਼ਰਸ੍ਯ ਚ
ਘਰ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ 'ਤੇ, ਵਧੀਆ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਲਈ, ਸ਼ਾਲ, ਖਾਦਰ, ਪਲਾਸ਼ ਤੇ ਕੇਸਰ ਦੀ ਲੱਕੜ ਨਾਲ ਵਾਸਤੂ ਦੀ ਭੇਟ ਚੜ੍ਹਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਬਿਲ੍ਵਸ੍ਯ ਬਕੁਲਸ੍ਯੈਵ ਕਲੌ ਯੂਪਃ ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਯਤੇ
ਕਲਿਜੁਗ ਵਿੱਚ, ਬਿਲਵਾ ਜਾਂ ਬਕੁਲਾ ਦੀ ਲੱਕੜ ਨਾਲ ਬਣੀ ਯੂਪਾ (ਭੇਟ ਦਾ ਥੰਮ) ਵਧੀਆ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਸਰ੍ਪਾਕਾਰਸ੍ਤਡਾਗੇ ਚ ਕੂਪੇ ਕੁਮ੍ਭਾਕृਤਿਰ੍ਭਵੇਤ੍
ਤਲਾਬ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਸੱਪ ਦੀ ਆਕਾਰ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ; ਕੂਏ ਵਿੱਚ, ਘੜੇ ਦੀ ਆਕਾਰ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ।
ਕੁਰ੍ਯਾਚ੍ਛੁਨਾਕृਤਿਂ ਸੇਤੌ ਵਿष੍ਣੁਗੇਹੇ ਗਦਾਕृਤਿਮ੍ 2.1.10.
ਪੁਲ 'ਤੇ, ਕੁੱਤੇ ਦੀ ਆਕਾਰ ਬਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਵਿਸ਼ਨੁ ਦੇ ਮੰਦਰ ਵਿੱਚ, ਗਦਾ ਦੀ ਆਕਾਰ।
ਗੋਯਾਗੇ ਚ ਵृषਾਕਾਰਂ ਗृਹਯਾਗੇ ਧ੍ਵਜਾਕृਤਿਮ੍
ਗੋ-ਯਾਗ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਬਲਦ ਦੀ ਆਕਾਰ ਹੋਵੇ; ਘਰ-ਯਾਗ ਵਿੱਚ, ਝੰਡੇ ਦੀ ਆਕਾਰ।