ਕ੍ਸ਼ਣਰੁਚੋऽਸ਼ਨਿਗਣਾਨ੍ਰੋਹਿਤੇਨ੍ਦ੍ਰਧਨੂਂषਿ ਚ । ਧੂਮਕੇਤੂਂਸ੍ਤਥਾ ਚੋਲ੍ਕਾ ਨਿਰ੍ਯਾਤਾਞ੍ਜ੍ਯੋਤਿषਾਂ ਗਣਾਨ੍
ਸੂਰਜ ਨੇ ਫਿਰ ਤੀਬਰ-ਚਲਨ ਵਾਲੇ ਅੱਗ ਵਰਗੇ ਜੀਵ ਉਪਜਾਏ, ਤੇਰਾਂਧਾਰ ਯੋਧੇ, ਧੂੰਏ ਵੱਲ ਲਹਿਰਾਉਂਦੇ ਬੈਨਰ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਰੋਸ਼ਨੀ ਵਾਹਕ—ਚਮਕਦਾਰ ਸੰਗਠਨ।
ਮਨੁष੍ਯਾਨ੍ਕਿਨ੍ਨਰਾਨ੍ਮਤ੍ਸ੍ਯਾਨ੍ਵਰਾਹਾਂਸ਼੍ਚ ਵਿਹਙ੍ਗਮਾਨ੍ । ਗਜਾਨਸ਼੍ਵਾਨਥ ਪਸ਼ੂਨ੍ਮृਗਾਨ੍ਵ੍ਯਾਲਾਂਸ਼੍ਚ ਭਾਰਤ
ਉੱਥੇ ਮਨੁੱਖ, ਕਿੰਨਰਸਮਾਨ ਲੋਕ, ਮੱਛੀਆਂ, ਸੂਰ ਅਤੇ ਪੰਛੀਆਂ; ਨਾਲ ਹੀ ਹਾਥੀ, ਘੋੜੇ ਅਤੇ ਹੋਰ ਜਾਨਵਰ, ਹਿਰਨ ਅਤੇ ਸੱਪ ਭਰਤ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦੇਂਦੇ ਸਨ।
ਕृਮਿਕੀਟਪਤਙ੍ਗਾਂਸ਼੍ਚ ਯੂਕਾਲਿਕ੍ਸ਼ਕਮਤ੍ਕੁਣਾਨ੍ । ਸਰ੍ਵਂ ਚ ਦਂਸ਼ਮਸ਼ਕਂ ਸ੍ਥਾਵਰਂ ਚ ਪृਥਗ੍ਵਿਧਮ੍
ਕੀੜੇ, ਸੰਕਸਰੀ ਜੀਵ ਅਤੇ ਉੱਡਨ ਵਾਲੇ ਜੀਵ, ਖੁਦਾਈ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਚੜ੍ਹਨ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ; ਸਾਰੇ ਕੰਟਕਦਾਰ, ਡੰਕ ਮਾਰਨ ਵਾਲੇ ਜੀਵ ਅਤੇ ਬਹੁ-ਸਹਿ ਜੀਵ-ਧਰਤੀਆਂ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅਸਥਿਰ ਰਾਸ਼ੀਆਂ।
ਏਵਂ ਸ ਭਾਸ੍ਕਰੋ ਦੇਵਃ ਸਸਰ੍ਜ ਭੁਵਨਤ੍ਰਯਮ੍ । ਯੇषਾਂ ਤੁ ਯਾਦृਸ਼ਂ ਕਰ੍ਮ ਭੂਤਾਨਾਮਿਹ ਕੀਰ੍ਤਿਤਮ੍
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇਵ ਭਾਸਕਰ ਨੇ ਤਿੰਨ ਲੋਕ ਰਚੇ; ਮੈਂ ਦੱਸਾਂਗਾ ਕਿ ਕਿਹੜੇ ਕਰਮਾਂ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਦਾ ਜਨਮ ਕਰਵਾਇਆ।
ਕਥਯਿष੍ਯਾਮਿ ਤਤ੍ਸਰ੍ਵਂ ਕ੍ਰਮਯੋਗਂ ਚ ਜਨ੍ਮਨਿ । ਗਜਾ ਵ੍ਯਾਲਾ ਮृਗਾਸ੍ਤਾਤ ਪਸ਼ਵਸ਼੍ਚ ਪृਥਗ੍ਵਿਧਾਃ
ਮੈਂ ਸਾਰੀ ਕਥਾ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਦੇ ਅਨੁਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਾਂਗਾ: ਇੱਥੇ ਹਾਥੀਆਂ, ਸੱਪ, ਹਿਰਨ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋਰ ਵੱਖਰੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ।
ਪਿਸ਼ਾਚਾ ਮਾਨੁषਾਸ੍ਤਾਤ ਰਕ੍ਸ਼ਾਂਸਿ ਚ ਜਰਾਯੁਜਾਃ । ਦ੍ਵਿਜਾਸ੍ਤੁ ਅਣ੍ਡਜਾਃ ਸਰ੍ਪਾ ਨਕ੍ਰਾ ਮਤ੍ਸ੍ਯਾਃ ਸਕਚ੍ਛਪਾਃ
ਭੂਤ ਅਤੇ ਪਿਸਾਚ ਸਨ, ਫਿਰ ਜੋੜੇ ਤੋਂ ਮਨੁੱਖ ਅਤੇ ਰਾਖਸ਼ਸ ਜਨਮੇ; ਦੁਵਾਰਜ ਜੇਹੇ ਆਦਿ-ਜਨਮ ਹੋਏ, ਸੱਪ, ਮਗਰਮੱਛ, ਮੱਛੀਆਂ ਅਤੇ ਕਛੂਏ।
ਏਵਂਵਿਧਾਨਿ ਯਾਨੀਹ ਸ੍ਥਲਜਾਨ੍ਯੌਦਕਾਨਿ ਚ । ਸ੍ਵੇਦਜਂ ਦਂਸ਼ਮਸ਼ਕਂ ਯੂਕਾਲਿਕ੍ਸ਼ਕਮਤ੍ਕੁਣਾਃ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਧਰਤੀ-ਜਾਤ ਅਤੇ ਜਲ-ਜੀਵ ਹੋਏ; ਨਾਲ ਹੀ ਪਸੀਨੇ ਦੁਆਰਾ ਉਤਪੰਨ, ਕੰਟਕਦਾਰ ਅਤੇ ਡੰਕ ਵਾਲੇ ਜੀਵ, ਖੁਦਾਈ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਚੜ੍ਹਨ ਵਾਲੇ ਵੀ ਪੈਦਾ ਹੋਏ।
ਊष੍ਮਣਾ ਚੋਪਜਾਯਨ੍ਤੇ ਯਚ੍ਚਾਨ੍ਯਤ੍ਕਿਞ੍ਚਿਦੀਦृਸ਼ਮ੍ । ਉਦ੍ਭਿਜ੍ਜਾਃ ਸ੍ਥਾਵਰਾਃ ਸਰ੍ਵੇ ਬੀਜਕਾਣ੍ਡਪ੍ਰਰੋਹਿਣਃ
ਗਰਮੀ ਤੋਂ ਵੀ ਜੋ ਕੁਝ ਹੋਰ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਇਥੇ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ: ਸਾਰੇ ਉਹ ਪੌਦੇ ਜੋ ਥਿਰ ਹਨ, ਬੀਜ ਤੋਂ ਉੱਗਦੇ, ਕਾਂਦੇ ਅਤੇ ਜੜਾਂ ਤੋਂ ਉਪਜਦੇ।
ਓषਧ੍ਯਃ ਫਲਪਾਕਾਨ੍ਤਾ ਨਾਨਾਵਿਧਫਲੋਪਗਾਃ । ਅਪੁष੍ਪਾਃ ਫਲਵਨ੍ਤੋ ਯੇ ਤੇ ਵਨਸ੍ਪਤਯਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ
ਉਹ ਜੜੀਆਂ, ਜੋ ਫਲ ਪਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਫਲ-ਦਾਰ ਵਰਗ ਅਤੇ ਜਿਹੜੇ ਫੁੱਲ ਨਹੀਂ ਬਲਦੇ ਫਿਰ ਵੀ ਫਲ ਧਾਰਣ ਕਰਦੇ—ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਦੇ ਪੌਦੇ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਪੁष੍ਪਿਣਃ ਫਲਿਨਸ਼੍ਚੈਵ ਵृਕ੍ਸ਼ਾਸ੍ਤੂਭਯਤਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ । ਗੁਚ੍ਛਗੁਲ੍ਮਂ ਤੁ ਵਿਵਿਧਂ ਤਥੈਵ ਤृਣਜਾਤਯਃ
ਫੁੱਲਦਾਰ ਅਤੇ ਫਲਦਾਰ ਦਰੱਖਤਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਗੁੱਚੇ ਵਾਲੇ ਬੁਸ਼ ਅਤੇ ਘਾਹ-ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਕੌਮਾਂ।
ਬੀਜਕਾਣ੍ਡਰੁਹਾਣ੍ਯੇਵ ਪ੍ਰਤਾਨਾ ਵਲ੍ਲ੍ਯ ਏਵ ਚ । ਤਮਸਾ ਬਹੁਰੂਪੇਣ ਵੇष੍ਟਿਤਾਃ ਕਰ੍ਮਹੇਤੁਨਾ
ਬੀਜ ਅਤੇ ਗੰਢ ਵਾਲੀਆਂ ਜੜਾਂ ਅਗਲੇ ਬੂਟਿਆਂ ਵਾਂਗ ਹਨ, ਅਤੇ ਘੁੰਘਰਾਲੇ ਕਿਰਣ ਵਾਲੇ ਨਵੇਂ ਤਨ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਲਾਈਆਂ ਹਨ; ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਰੂਪ ਹਨ ਜੋ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਢੱਕੇ ਹੋਏ ਨੇ, ਜੋ ਕਰਮ ਦੇ ਕਾਰਨਾਂ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਨੇ।
ਅਨ੍ਤਃਸਂਜ੍ਞਾ ਭਵਨ੍ਤ੍ਯੇਤੇ ਸੁਖਦੁਃਖਸਮਨ੍ਵਿਤਾਃ । ਏਤਾਵਤ੍ਯਸ੍ਤੁ ਗਤਯਃ ਪ੍ਰੋਦ੍ਭੂਤਾਃ ਕੁਰੁਨਨ੍ਦਨ
ਇਹ ਅੰਦਰੂਨੀ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਬਣ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਖੁਸ਼ੀ ਅਤੇ ਦੁਖ ਨਾਲ ਸੰਲਗਨ; ਐਸੇ ਹੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਸੀਬ ਬਣੇ ਸਨ, ਹੇ ਕੁਰੂ ਵੰਸ਼ੀਏ।
ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਦੇਵਾਦ੍ਦੀਪ੍ਤਿਮਨ੍ਤੋ ਭਾਸ੍ਕਰਾਚ੍ਯ ਮਹਾਤ੍ਮਨਃ । ਘੋਰੇऽਸ੍ਮਿਂਸ੍ਤਾਤ ਸਂਸਾਰੇ ਨਿਤ੍ਯਂ ਸਤਤਯਾਯਿਨਿ
ਇਸ ਲਈ ਦੇਵਤਾ, ਵੱਡੇ ਸੂਰਜ ਵਰਗੇ ਪ੍ਰਭਾਵਾਨ, ਉਸ ਡਰਾਉਣੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਇਸ ਨਿਤ ਦਾ ਹਿਲਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਚੱਕਰ ਵਿਚ ਨਿਰੰਤਰ ਚਮਕਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਏਵਂ ਸਰ੍ਵਂ ਸ ਸृष੍ਟ੍ਵੇਦਂ ਰਾਜਁਲ੍ਲੋਕਗੁਰੁਂ ਪਰਮ੍ । ਤਿਰੋਭੂਤਃ ਸ ਭੂਤਾਤ੍ਮਾ ਕਾਲਂ ਕਾਲੇਨ ਪੀਡਯਨ੍
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਨੇ ਸਾਰਾ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਰਚਿਆ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦਾ ਪਰਮ ਆਚਾਰਯ ਬਣਿਆ; ਉਹ ਜੀਵਾਂ ਵਿਚ ਅੰਤਰੀਯਾ ਆਤਮਾ ਰੂਪ ਹੋ ਕੇ ਦਾਯਿਤਾ ਨੂੰ ਸਮੇਂ ਨਾਲ ਹੀ ਛੇਦਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਯਦਾ ਸ ਦੇਵੋ ਜਾਗਰ੍ਤਿ ਤਦੇਦਂ ਚੇष੍ਟਤੇ ਜਗਤ੍ । ਯਦਾ ਸ੍ਵਪਿਤਿ ਸ਼ਾਨ੍ਤਾਤ੍ਮਾ ਤਦਾ ਸਰ੍ਵਂ ਨਿਮੀਲਤਿ
ਜਦੋਂ ਉਹ ਦੇਵ ਜਾਗਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਸੰਸਾਰ ਆਪਣੀ ਕਿਰਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਸੁਖੀ ਆਤਮਾ ਸੁੱਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਸਭ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵਾਪਸ ਖਿੱਚ ਕੇ ਬੰਦ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਸ੍ਵਪਿਤਿ ਰਾਜੇਨ੍ਦ੍ਰ ਜਨ੍ਤਵਃ ਕਰ੍ਮਬਨ੍ਧਨਾਃ । ਸ੍ਵਕਰ੍ਮਭ੍ਯੋ ਨਿਵਰ੍ਤਨ੍ਤੇ ਮਨਸ਼੍ਚ ਗ੍ਲਾਨਿਮृਚ੍ਛਤਿ
ਉਸ ਰਾਜਾ ਦੀ ਨੀਂਦ ਵਿੱਚ ਜੀਵ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਬੰਦੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਕੰਮ ਰੁਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮਨ ਅਲਸਤਾ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਡਿੱਗਦਾ ਹੈ।
ਯੁਗਪਤ੍ਤੁ ਪ੍ਰਲੀਯਨ੍ਤੇ ਯਦਾ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਮਹਾਤ੍ਮਨਿ । ਤਦਾਯਂ ਸਰ੍ਵਭੂਤਾਤ੍ਮਾ ਸੁਖਂ ਸ੍ਵਪਿਤਿ ਭਾਰਤ
ਇੱਕੋ ਸਮੇਂ ਸਭ ਵਿਘਟਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜਦੋਂ ਉਹ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਵਿਘਟਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਆਤਮਾ ਆਨੰਦਮਈ ਨੀਂਦ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ਰਾਮ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਹੇ ਭਰਤ।
ਤਮੋ ਯਦਾ ਸਮਾਸ਼੍ਰਿਤ੍ਯ ਚਿਰਂ ਤਿष੍ਠਤਿ ਸੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਃ । ਨ ਨਵਂ ਕੁਰੁਤੇ ਕਰ੍ਮ ਤਦੋਤ੍ਕ੍ਰਾਮਤਿ ਮੂਰ੍ਤਿਤਃ
ਜਦੋਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਹਨੇਰੇ ਵਿਚ ਜੜ੍ਹੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ ਤਾਂ ਉਹ ਹੋਰ ਨਵੇਂ ਕਰਮ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀਆਂ; ਦੇਹਧਾਰੀ ਨਵੇਂ ਕਰਮ ਗ੍ਰਹਣ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।
ਯਦਾਹਂਮਾਤ੍ਰਿਕੋ ਭੂਤ੍ਵਾ ਬੀਜਂ ਸ੍ਥਾਸ੍ਨੁ ਚਰਿष੍ਣੁ ਚ । ਸਮਾਵਿਸ਼ਤਿ ਸਂਸृष੍ਟਸ੍ਤਦਾ ਮੂਤਿਂ ਵਿਮੁਞ੍ਚਤਿ
ਜੇ ਮੈਂ ਸਿਰਫ ਇਕ ਬੀਜ ਰੂਪ ਦਿੱਖਵੀਂ ਰਹਾਂ ਅਤੇ ਬੀਜ ਵਾਂਗ ਹੀ ਟਿਕ ਕੇ ਭੁਟਕਾਂ, ਤਾਂ ਜਦੋਂ ਰਚਿਤ ਸੰਸਾਰ ਮੁਝ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਮੈਂ ਮੁਕਤੀ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ।
ਏਵਂ ਸ ਜਾਗ੍ਰਤ੍ਸ੍ਵਪ੍ਨਾਭ੍ਯਾਮਿਦਂ ਸਰ੍ਵਂ ਜਗਤ੍ਪ੍ਰਭੁਃ । ਸਂਜੀਵਯਤਿ ਚਾਜਸ੍ਰਂ ਪ੍ਰਮਾਪਯਤਿ ਚਾਵ੍ਯਯਃ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਾਗਣ ਅਤੇ ਸੌਣ ਰਾਹੀਂ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਇੱਕੋ ਹੀ ਵਾਰ ਸਭ ਕੁਝ ਜੀਵੰਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ, ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪਰਤ ਵੀ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਕਲ੍ਪਾਦੌ ਸृਜਤੇ ਤਾਤ ਅਨ੍ਤੇ ਕਲ੍ਪਸ੍ਯ ਸਂਹਰੇਤ੍ । ਦਿਨਂ ਤਸ੍ਯੇਹ ਯਤ੍ਤਾਤ ਕਲ੍ਪਾਨ੍ਤਮਿਤਿ ਕਥ੍ਯਤੇ
ਹੇ ਪੁੱਤਰ, ਸੰਸਾਰ ਏਕ ਕਲਪ ਦੇ ਸੁੱਭੇ 'ਤੇ ਉਪਜਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਅੰਤ 'ਤੇ ਵਿਘਟਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਇੱਥੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੀ ਮਿਆਦ ਨੂੰ ਕਲਪ ਦਾ ਦਿਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਕਾਲਸਂਖ੍ਯਾਂ ਤਤਸ੍ਤਸ੍ਯ ਕਲ੍ਪਸ੍ਯ ਸ਼ृਣੁ ਭਾਰਤ । ਨਿਮੇषਾ ਦਸ਼ ਚਾष੍ਟੌ ਚ ਅਕ੍ਸ਼੍ਣਃ ਕਾष੍ਠਾ ਨਿਗਦ੍ਯਤੇ
ਸੁਣੋ ਭਰਤ, ਉਸ ਕਲਪ ਲਈ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ: ਦਸ ਨਿਮੀਸ਼ ਅਤੇ ਅਠ ਨਿਮੀਸ਼ ਦਾ ਇੱਕਠ ਲੈਣ ਨੂੰ ਇਕ ਅਕਸ਼ਣ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਸੇ ਅਨੁਸਾਰ ਇੱਕ ਕਾਸ਼ਥਾ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਤ੍ਕਾष੍ਠਾਃ ਕਲਾਮਾਹੁਃ ਕ੍ਸ਼ਣਸ੍ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਤ੍ਕਲਾਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ । ਮੁਹੂਰ੍ਤਮਥ ਮੌਹੂਰ੍ਤਾ ਵਦਨ੍ਤਿ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ ਕ੍ਸ਼ਣਮ੍
ਲੋਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਤੀਹ ਕਾਸ਼ਥਾਵਾਂ ਇਕ ਕਲਾ ਬਣਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਤੀਹ ਕਲਾਵਾਂ ਇਕ ਸ਼ਕਣਾ ਬਣਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਇੱਕ ਮੁਹੂਰਤ ਜਾਂ ਉਸ ਦਾ ਅੱਧਾ ਬਾਰਾਂ ਸ਼ਕਣੇ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਨ੍ਮੁਹੂਰ੍ਤਮੁਦ੍ਦਿष੍ਟਮਹੋਰਾਤ੍ਰਂ ਮਨੀषਿਭਿਃ । ਮਾਸਸ੍ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਦਹੋਰਾਤ੍ਰਂ ਦ੍ਵੌ ਦ੍ਵੌ ਮਾਸਾਵृਤੁਃ ਸ੍ਮृਤਃ
ਪੰਡਿਤ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਤੀਹ ਮੁਹੂਰਤਾਂ ਮਿਲ ਕੇ ਦਿਨ ਅਤੇ ਰਾਤ ਬਣਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਇਕ ਮਹੀਨਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੀਹ ਦਿਨ‑ਰਾਤਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਮਹੀਨੇ ਜੋੜ ਕੇ ਇਕ ਪੂਰਾ ਚੱਕਰ ਬਣਦਾ ਹੈ।
ऋਤੁਤ੍ਰਯਮਪ੍ਯਯਨਮਯਨੇ ਦ੍ਵੇ ਤੁ ਵਤ੍ਸਰਃ । ਅਹੋਰਾਤ੍ਰੇ ਵਿਭਜਤੇ ਸੂਰ੍ਯੋ ਮਾਨੁषਦੈਵਿਕੇ
ਇੱਕ ਸਾਲ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਰੁੱਤੂਆਂ ਅਤੇ ਦੋ ਅਰੀਆਂ (ਅਯਾਨ) ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ; ਦਿਨ ਤੇ ਰਾਤ ਸੂਰਜ ਲਈ ਵੰਡੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਮਨੁੱਖੀ ਤੇ ਦੈਵਿਕ ਦੋਹਾਂ ਹਿਸਾਬਾਂ ਲਈ।
ਰਾਤ੍ਰਿਃ ਸ੍ਵਪ੍ਨਾਯ ਭੂਤਾਨਾਂ ਚੇष੍ਟਾਯੈ ਕਰ੍ਮਣਾਮਹਃ । ਪਿਤ੍ਰ੍ਯੇ ਰਾਤ੍ਰ੍ਯਹਨੀ ਮਾਸਃ ਪ੍ਰਵਿਭਾਗਸ੍ਤੁ ਪਕ੍ਸ਼ਯੋਃ
ਰਾਤ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਨੀਂਦ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਰਤੱਬਾਂ ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਲਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਦਿਨ ਪੁਰਖਾਂ ਦਾ ਹੈ — ਮਹੀਨਾ ਦੋ ਚੰਦਰ-ਪੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਕਰ੍ਮ ਚੇष੍ਟਾਸ੍ਵਹਃ ਕृष੍ਣਃ ਮੁਕ੍ਤਃ ਸ੍ਵਪ੍ਨਾਯ ਸ਼ਰ੍ਵਰੀ । ਦੈਵੇ ਰਾਤ੍ਰ੍ਯਹਨੀ ਵਰ੍षਂ ਪ੍ਰਵਿਭਾਗਸ੍ਤਯੋਃ ਪੁਨਃ
ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੱਖ ਕੰਮ-ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਲਈ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਸੁਪਨਿਆਂ ਅਤੇ ਮੋਕਸ਼ ਲਈ; ਦੇਵਤਿਆ ਹਿਸਾਬੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇੱਕ ਸਾਲ ਵੀ ਫਿਰ ਰਾਤ-ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਹਸ੍ਤਤ੍ਰੋਦਗਯਨਂ ਰਾਤ੍ਰਿਃ ਸ੍ਯਾਦ੍ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਾਯਨਮ੍ । ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਸ੍ਯ ਤੁ ਕ੍ਸ਼ਪਾਹਸ੍ਯ ਯਤ੍ਪ੍ਰਮਾਣਂ ਮਹੀਪਤੇ
ਜਦੋਂ ਸੂਰਜ ਉਤਮੱਨ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਦਿਨ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਨੀਚੇ ਵੱਲ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਰਾਤ — ਦੱਖਣੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਾਲਾ ਰਸਤਾ ਰਾਤ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਉਸ ਸ਼ਾਸਕ ਦੀ ਨਿਦੇਸ਼ੀ ਅਨੁਸਾਰ ਮਾਪੋ।
ਏਕੈਕਸ਼ੋ ਯੁਗਾਨਾਂ ਤੁ ਕ੍ਰਮਸ਼ਸ੍ਤਨ੍ਤਿਬੋਧ ਮੇ । ਚਤ੍ਵਾਰ੍ਯਾਹੁਃ ਸਹਸ੍ਰਾਣਿ ਵਰ੍षਾਣਾਂ ਤਤ੍ਕृਤਂ ਯੁਗਮ੍
ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਹਰੇਕ ਸੌ ਯੁਗਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਧਾਗੇ-ਧਾਗੇ ਵਿਵਰਣ ਕਰਾਂਗਾ: ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇੱਕ ਯੁਗ ਚਾਰ ਵਾਰਾਂ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਸੀ, ਹਰ ਇਕ ਹਜ਼ਾਰ ਵਸਰਾਂ ਦਾ।
ਤਸ੍ਯ ਤਾਵਚ੍ਛਤੀ ਸਨ੍ਧ੍ਯਾ ਸਨ੍ਧ੍ਯਾਂਸ਼ਸ਼੍ਚ ਤਥਾਵਿਧਃ । ਤ੍ਰੇਤਾ ਤ੍ਰੀਣਿ ਸਹਸ੍ਰਾਣਿ ਵਰ੍षਾਣਿ ਚ ਵਿਦੁਰ੍ਬੁਧਾਃ
ਉਸ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਨਿਰਧਾਰਤ ਸੰਧਿਆਵਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਸ਼ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ; ਰੇਤਾ (ਤਰੇਤਾ) ਵਿੱਚ ਮੂਨੀ ਜਾਣਦੇ ਹਨ ਕਿ ਤਿੰਨ-ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਹਨ।