ਪਸ਼ੁਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਵਿਧਸ਼੍ਚੈਵ ਕृਪਣੋਪਿ ਹਿ ਵੈ ਦ੍ਵਿਧਾ 2.1.5.
ਚੌਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਪਸ਼ੂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਕੰਜੂਸ ਵੀ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਕष੍ਟਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ਪਞ੍ਚਧਾ ਜ੍ਞੇਯੋ ਰੁष੍ਟੋਪਿ ਸ੍ਯਾਦ੍ਦ੍ਵਿਧਾ ਦ੍ਦ੍ਵਿਜਾਃ ।। ਦੁष੍ਟਃ ਸ੍ਯਾਤ੍षਡ੍ਵਿਧੋ ਜ੍ਞੇਯਃ ਪੁष੍ਟਸ਼੍ਚੈਵ ਭਵੇਦ੍ਦ੍ਵਿਧਾ
ਕਠੋਰ ਪੰਜ ਤਰੀਕਿਆਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਗੁੱਸੇ ਵਾਲਾ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ, ਦੋਵੇਂ ਜਨਮਾਂ ਵਾਲੇ। ਮਾੜਾ ਛੇ ਤਰੀਕਿਆਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਪਾਲਿਆ ਹੋਇਆ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ।
ਹृष੍ਟਸ਼੍ਚਾष੍ਟਵਿਧਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਃ ਕੁਣ੍ਠਸ਼੍ਚੈਵ ਤ੍ਰਿਧੋਦਿਤਃ
ਖੁਸ਼ੀ ਵਾਲਾ ਅੱਠ ਤਰੀਕਿਆਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਮੰਦਾ ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਦ੍ਵੌ ਚਣ੍ਡੌ ਚਪਲਸ਼੍ਚੈਕਾਵਣ੍ਡਚਣ੍ਡੋ ਦ੍ਵਿਗੁਰ੍ਭਵੇਤ੍
ਦੋ ਜੰਗਲੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਚੰਚਲ ਇਕ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਅੰਨ੍ਹਾ-ਜੰਗਲੀ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਵਾਚਾਲਸ਼੍ਚ ਕਦਰ੍ਯਸ਼੍ਚ ਕ੍ਰਮਾਤ੍ਤ੍ਰਿਭਿਰੁਦਾਹृਤਃ
ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਕੰਜੂਸ, ਦੋਵੇਂ ਤਿੰਨ ਤਰੀਕਿਆਂ ਦੇ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ।
ਦ੍ਵਾਵੇਕੌ ਚਤੁਰਸ਼੍ਚੈਵ ਸ੍ਤੇਯੀ ਚੈਕਵਿਧੋ ਭਵੇਤ੍
ਦੋ ਇਕ-ਇਕ ਹਨ, ਤੇ ਚਾਰ ਵੀ ਹਨ; ਚੋਰ ਇਕ ਹੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਸਮ੍ਯਗ੍ਯਸ੍ਯ ਪਰਿਜ੍ਞਾਨਂ ਨਰੋ ਦੇਵਤ੍ਵਮਾਪ੍ਨੁਯਾਤ੍
ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਸਮਝ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਦੇਵਤਾ ਦਾ ਦਰਜਾ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਉਚ੍ਚਾਸਨਂ ਗੁਰੋਰਗ੍ਰੇ ਤੀਰ੍ਥਯਾਤ੍ਰਾਂ ਕਰੋਤਿ ਯਃ
ਜੋ ਆਪਣੇ ਅਧਿਆਪਕ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਉੱਚੀ ਸੀਟ 'ਤੇ ਬੈਠਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਤੀਰਥ ਯਾਤਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ—
ਨਿਮਜ੍ਜ੍ਯ ਤੀਰ੍ਥੇ ਵਿਧਿਵਦ੍ਗ੍ਰਾਮ੍ਯਧਰ੍ਮੇਣ ਵਰ੍ਤਯਨ੍
ਤੀਰਥ 'ਚ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਡੁੱਬ ਕੇ, ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਰਿਵਾਜਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਜੀਵਨ ਜੀਉਂਦਾ ਹੈ—
ਵਾਚੈਵ ਮਧੁਰਾ ਸ਼੍ਲਕ੍ਸ਼੍ਣਾ ਹृਦਿ ਹਾਲਾਹਲਂ ਵਿषਮ੍
ਉਸ ਦੀ ਬੋਲੀ ਮਿੱਠੀ ਤੇ ਨਰਮ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਦਿਲ 'ਚ ਹਾਲਾਹਲ ਜਿਹਾ ਜ਼ਹਰ ਹੋਵੇ।
ਮੋਕ੍ਸ਼ਚਿਨ੍ਤਾਮਤਿਕ੍ਰਮ੍ਯ ਯੋऽਨ੍ਯਚਿਨ੍ਤਾਪਰਿਸ਼੍ਰਮਃ 2.1.5.
ਜੋ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਸੋਚ ਛੱਡ ਕੇ ਹੋਰ ਕੰਮਾਂ 'ਚ ਮਿਹਨਤ ਕਰਦਾ ਹੈ—
ਪ੍ਰਯਾਗੇ ਵਿਦ੍ਯਮਾਨੇऽਪਿ ਯੋऽਨ੍ਯਤ੍ਰ ਸ੍ਨਾਨਮਾਚਰੇਤ੍
ਪ੍ਰਯਾਗ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਜੋ ਹੋਰ ਥਾਂ ਨ੍ਹਾਉਂਦਾ ਹੈ—
ਆਯੁषਸ੍ਤੁ ਕ੍ਸ਼ਯਾਰ੍ਥਾਯ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰੇਯਮृषਿਸਂਮਤਃ
ਇਹ ਆਯੁ ਦੀ ਘਟਾਓ ਲਈ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਾਸਤਰ ਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਮਨਜ਼ੂਰ ਕੀਤਾ ਹੈ।
ਬਹੂਨਿ ਪੁਸ੍ਤਕਾਨੀਹ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਾਣਿ ਵਿਵਿਧਾਨਿ ਚ
ਇੱਥੇ ਕਈ ਪੁਸਤਕਾਂ ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸ਼ਾਸਤਰ ਹਨ।
ਬਲੇਨ ਚ੍ਛਲਛਦ੍ਮੇਨ ਉਪਾਯੇਨ ਪ੍ਰਬਂਧਨਮ੍
ਤਾਕਤ, ਛਲ, ਢੰਗ ਤੇ ਯੋਜਨਾ ਨਾਲ—
ਮਧੁਰਾਨ੍ਨਂ ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਾਪ੍ਯ ਦੈਵੇ ਪਿਤ੍ਰ੍ਯੇ ਚ ਕਰ੍ਮਣਿ
ਮਿੱਠਾ ਖਾਣਾ, ਦੈਵੀ ਤੇ ਪਿਤਰ ਕਰਮਾਂ 'ਚ ਰੱਖ ਕੇ—
ਕृਪਣਃ ਸ ਤੁ ਵਿਜ੍ਞੇਯੋ ਨ ਸ੍ਵਰ੍ਗੀ ਨ ਚ ਮੋਕ੍ਸ਼ਭਾਕ੍
ਉਹ ਕੰਜੂਸ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਨਾ ਉਹ ਸਵਰਗ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਮੁਕਤੀ।
ਸ ਏਵ ਕृਪਣਃ ਖ੍ਯਾਤਃ ਸਰ੍ਵਧਰ੍ਮਬਹਿष੍ਕृਤਃ
ਉਹੀ ਕੰਜੂਸ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ, ਸਾਰੇ ਧਰਮਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।
ਪਿਤृਮਾਤृਗੁਰੁਤ੍ਯਾਗੀ ਸ਼ੌਚਾਚਾਰਵਿਵਰ੍ਜਿਤਃ
ਜੋ ਪਿਤਾ, ਮਾਂ ਅਤੇ ਅਧਿਆਪਕ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਅਤੇ ਚੰਗਾ ਵਿਵਹਾਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
ਜੀਵਤ੍ਪਿਤृਪਰਿਤ੍ਯਕ੍ਤਂ ਸੁਤਂ ਸੇਵਨ੍ਨ ਵਾ ਕ੍ਵਚਿਤ੍
ਜੋ ਆਪਣੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਜੀਉਂਦੇ ਹੋਣ ਤੇ ਵੀ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਉਣਮੱਤਲੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਚਾਹੇ ਉਸ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰੇ ਜਾਂ ਨਾ ਕਰੇ।
ਸਾਧ੍ਵਾਚਾਰਂ ਚ ਪ੍ਰਚ੍ਛਾਯ ਸੇਵਨਂ ਚਾਪਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯੇਤ੍ 2.1.5.
ਚੰਗਾ ਵਿਵਹਾਰ ਦਿਖਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਹੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸੇਵਾ ਕਰਕੇ ਆਦਰ ਵੀ ਦਿਖਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਜੀਵੇਦ੍ਦੇਵਲਵृਤ੍ਤਿਰ੍ਯਃ ਭਾਰ੍ਯਾਵਿਪਣਜੀਵਕਃ
ਜੋ ਮੰਦਰ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਕੇ ਜਾਂ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਵੇਚ ਕੇ ਜੀਵਨ ਗੁਜਾਰਦਾ ਹੈ।
षਡੇਵ ਨष੍ਟਾਃ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰੇ ਚ ਨ ਸ੍ਵਰ੍ਗਮੋਕ੍ਸ਼ਭਾਗਿਨਃ
ਇਹ ਛੇ ਲੋਕ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਨਾਂ ਸੁਵਰਗ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਨਾਂ ਮੁਕਤੀ।
ਭ੍ਰੁਕੁਟੀਕੁਟਿਲਃ ਕ੍ਰੁਦ੍ਧੋ ਰੁष੍ਟਃ ਪਂਚਵਿਧੋਦਿਤਃ
ਜੋ ਭੌਂਹਾਂ ਚੜ੍ਹਾ ਕੇ, ਵਕਰੀ ਸੋਚ ਵਾਲਾ, ਗੁੱਸੇ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਪੰਜ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਰੋਸ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ।
ਨਿਦ੍ਰਾਲੁਰ੍ਵ੍ਯਸਨਾਸਕ੍ਤੋ ਮਦ੍ਯਪਃ ਸ੍ਰ੍ਤ੍ਰੀਨਿषੇਵਕਃ
ਜੋ ਨੀਂਦ ਦਾ ਆਦੀ, ਬੁਰੀਆਂ ਆਦਤਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ, ਸ਼ਰਾਬੀ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਏਕਾਕੀ ਮਿष੍ਟਮਸ਼੍ਨਾਤਿ ਵਂਚਕਃ ਸਾਧੁਨਿਂਦਕਃ
ਜੋ ਮਿੱਠਾ ਖਾਣਾ ਇਕੱਲਾ ਖਾਂਦਾ ਹੈ, ਧੋਖੇਬਾਜ਼ ਹੈ ਅਤੇ ਚੰਗੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਨਿਗਮਾਗਮਤਂਤ੍ਰਾਣਿ ਨਾਧ੍ਯਾਪਯਤਿ ਯੋ ਦ੍ਵਿਜਃ
ਜੋ ਦੁਜਾਤੀ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਵੇਦ, ਆਗਮ ਅਤੇ ਤੰਤਰ ਨਹੀਂ ਪੜ੍ਹਾਉਂਦਾ।
ਸ਼੍ਰੁਤਿਃ ਸ੍ਮृਤਿਸ਼੍ਚ ਵਿਪ੍ਰਾਣਾਂ ਨਯਨੇ ਦ੍ਵੇ ਵਿਨਿਰ੍ਮਿਤੇ
ਵੇਦ ਅਤੇ ਸ੍ਰੁਤੀ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਲਈ ਦੋ ਅੱਖਾਂ ਵਾਂਗ ਬਣਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ।
ਵਿਵਾਦਃ ਸੋਦਰੈਃ ਸਾਰ੍ਦ੍ਧਂ ਪਿਤ੍ਰੋਰਪ੍ਰਿਯਕृਦ੍ਵਦੇਤ੍
ਜੋ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਨਾਲ ਝਗੜਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਨਾਪਸੰਦ ਗੱਲਾਂ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਪਿਸ਼ੁਨੋ ਰਾਜਗਾਮੀ ਚ ਸ਼ੂਦ੍ਰਸੇਵਕ ਏਵ ਚ
ਜੋ ਚੁਗਲਖੋਰ ਹੈ, ਰਾਜਾ ਕੋਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ੂਦਰ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।