ਰਸਾਤਲਮਿਤਿ ਖ੍ਯਾਤਂ ਸਰ੍ਵਸ਼ੋਭਾਸਮਨ੍ਵਿਤਮ੍ 2.1.3.
ਰਸਾਤਲ ਇਸ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੋਭਾ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ।
ਸ਼ਂਕੁਕਰ੍ਣੇਨ ਸਂਭਿਨ੍ਨਂ ਤਥਾ ਨਮੁਚਿਪੂਰ੍ਵਕਮ੍
ਉਹ ਸ਼ੰਕੁਕਰਨ ਵਲੋਂ ਟੁੱਟਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਤੇ ਨਾਮੁਚਿ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।
ਤੇषਾਮਧਸ੍ਤਾਨ੍ਨਰਕਾ ਰੌਰਵਾਦ੍ਯਾਸ਼੍ਚ ਕੋਟਯਃ
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਅਣਗਿਣਤ ਨਰਕ ਹਨ, ਜੋ ਰੌਰਵ ਆਦਿ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਪਾਤਾਲਾ ਨਾਮਧਸ਼੍ਚਾਂਤੇ ਸ਼ੇषਾਖ੍ਯਾ ਵੈष੍ਣਵੀ ਤਨੁਃ
ਸਭ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਪਾਤਾਲ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਹਨ, ਤੇ ਵੈਸ਼ਨਵ ਸ਼ਰੀਰ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸ਼ੇਸ਼ ਆਖਦੇ ਹਨ।
ਯੋऽਨਂਤਃ ਪਠ੍ਯਤੇ ਦੇਵੋ ਨਾਗਰੂਪੀ ਜਨਾਰ੍ਦਨਃ
ਜੋ ਅਨੰਤ ਕਹਿ ਕੇ ਸੱਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਾਗ ਰੂਪ ਵਾਲਾ ਜਨਾਰਦਨ ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਹੈ।
ਤਮਾਵਿਸ਼੍ਯ ਮਹਾਯੋਗੀ ਕਾਲਸ੍ਤਦ੍ਵਦਨਾਨਲਃ
ਉਸ ਵਿਚ ਵੱਡਾ ਯੋਗੀ, ਕਾਲ ਤੇ ਬੋਲਣ ਦੀ ਅੱਗ ਸਮਾ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਤਾਮਸੀ ਸ਼ਾਂਭਵੀ ਮੂਰ੍ਤਿਃ ਕਾਲਾਤ੍ਮਾ ਪਰਮੇਸ਼੍ਵਰਃ
ਕਾਲ ਦਾ ਸਰੂਪ, ਹਨੇਰੀ ਸ਼ਾਂਭਵੀ ਮੂਰਤੀ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਹੈ।
ਜ੍ਯੋਤਿਸ਼੍ਚਕ੍ਰਵਰ੍ਣਨਮ੍ ਅਤਃ ਪਰਂ ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਭੂਰ੍ਲੋਕਸ੍ਯ ਵਿਨਿਰ੍ਣਯਮ੍
ਹੁਣ ਮੈਂ ਜੋਤਿ ਦੇ ਚੱਕਰ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਾਂਗਾ, ਤੇ ਭੂ ਲੋਕ ਦੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤਤਾ ਦੱਸਾਂਗਾ।
ਤਦ੍ਦ੍ਵੀਪਪ੍ਰਧਾਨੋ ਜਂਬੂਃ ਪ੍ਲਕ੍ਸ਼ਃ ਸ਼ਾਲ੍ਮਲ ਏਵ ਚ
ਉਨ੍ਹਾਂ ਟਾਪੂਆਂ ਵਿੱਚ ਜੰਬੂ ਸਭ ਤੋਂ ਮਾਣਯੋਗ ਹੈ, ਨਾਲ ਹੀ ਪਲਕਸ਼ ਤੇ ਸ਼ਾਲਮਲ ਵੀ ਹਨ।
ਏਤੇ ਸਪ੍ਤ ਮਹਾਦ੍ਵੀਪਾਃ ਸਮੁਦ੍ਰੈਃ ਸਪ੍ਤਭਿਰ੍ਵृਤਾਃ
ਇਹ ਸੱਤ ਵੱਡੇ ਟਾਪੂ ਹਨ, ਜੋ ਸੱਤ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹੋਏ ਹਨ।
ਕ੍ਸ਼ੀਰੋਦੇਕ੍ਸ਼ੁਰਸੋਦੋऽਥ ਕ੍ਸ਼ਾਰੋਦਸ਼੍ਚ ਘृਤੋਦਕਃ
ਉਹ ਸਮੁੰਦਰ ਦੁੱਧ, ਗੰਨੇ ਦੇ ਰਸ, ਖਾਰਾ ਪਾਣੀ ਤੇ ਘਿਉਂ ਵਾਲੇ ਹਨ।
ਪਂਚਾਸ਼ਤ੍ਕੋਟਿਵਿਸ੍ਤੀਰ੍ਣਾ ਸਮੁਦ੍ਰਵਲਯਾ ਸ੍ਮृਤਾ
ਹਰ ਇਕ ਸਮੁੰਦਰ ਦਾ ਘੇਰਾ ਪੰਜ ਕਰੋੜ ਵਿਸਥਾਰ ਵਿੱਚ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਜਂਬੂਦ੍ਵੀਪਃ ਸਮਸ੍ਤਾਨਾਂ ਦ੍ਵੀਪਾਨਾਂ ਮਧ੍ਯਤਃ ਸ਼ੁਭਃ
ਜੰਬੂਦਵੀਪ ਸਭ ਟਾਪੂਆਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸੁਭਾਗਾ ਹੈ।
ਚਤੁਰਾਸ਼ੀਤਿਸਾਹਸ੍ਰਯੋਜਨੈਰਸ੍ਯ ਚੋਚ੍ਛ੍ਰਯਃ
ਇਸ ਦੀ ਉਚਾਈ ਚੌਰਾਸੀ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਹੈ।
ਮੂਲੇ षੋਡਸ਼ਸਾਹਸ੍ਰਂ ਵਿਸ੍ਤਾਰਸ੍ਤਸ੍ਯ ਸਰ੍ਵਤਃ
ਇਸ ਦੇ ਮੂਲ 'ਤੇ, ਹਰ ਪਾਸੇ ਚੌੜਾਈ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਹੈ।
ਹਿਮਵਾਨ੍ਹਿਮਕੂਟਸ਼੍ਚ ਨਿषਧਸ੍ਤ ਸ੍ਯ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣੇ
ਹਿਮਵਾਨ, ਹਿਮਕੂਟ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਧ ਇਸ ਦੇ ਦੱਖਣ ਪਾਸੇ ਹਨ।
ਲਕ੍ਸ਼ਪ੍ਰਮਾਣੌ ਦ੍ਵੌ ਮਧ੍ਯੇ ਦਸ਼ਹੀਨਾਸ੍ਤਥਾਪਰੇ ।।2.1.4.
ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਦੋ ਦੀ ਮਾਪ ਲੱਖ ਲੱਖ ਹੈ, ਤੇ ਹੋਰ ਦੱਸ ਘੱਟ ਹਨ।
ਭਾਰਤਂ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਂ ਵਰ੍षਂ ਤਤਃ ਕਿਂਪੁਰੁषਂ ਸ੍ਮृਤਮ੍
ਭਾਰਤ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਦਾ ਦੇਸ਼ ਹੈ, ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਿੰਪੁਰੁਸ਼ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਚਂਪਕਂ ਚੋਤ੍ਤਰਂ ਵਰ੍षਂ ਤਥੈਵਾਸ਼੍ਵਹਿਰਣ੍ਮਯਮ੍
ਚੰਪਕ ਉੱਤਰੀ ਹਿੱਸਾ ਹੈ, ਤੇ ਅਸ਼ਵਹਿਰਣਮਯ ਵੀ।
ਨਵਸਾਹਸ੍ਰਮੇਕੈਕਮੇਤੇषਾਂ ਦ੍ਵਿਜਸਤ੍ਤਮਾਃ
ਹਰ ਇਕ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਨੌ ਹਜ਼ਾਰ ਹੈ, ਹੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਦੁਇਜੋ।
ਮੇਰੋਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਦਿਸ਼ਸ੍ਤਤ੍ਰ ਨਵਸਾਹਸ੍ਰਵਿष੍ਕृਤਮ੍
ਮੈਰੂ ਦੇ ਚਾਰ ਪਾਸਿਆਂ ਉੱਥੇ ਹਰ ਪਾਸੇ ਨੌ ਹਜ਼ਾਰ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਵਿष੍ਕਂਭਾ ਰਚਿਤਾ ਮੇਰੋਰ੍ਯੋਜਨਾਯੁਤਮੁਚ੍ਛ੍ਰਿਤਾਃ
ਮੈਰੂ ਦੇ ਥੰਮ ਬਣੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਜੋ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਉੱਚੇ ਹਨ।
ਵਿਪੁਲਃ ਪਸ਼੍ਚਿਮੇ ਭਾਗੇ ਸੁਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਸ਼੍ਚੋਤ੍ਤਰੇ ਸ੍ਥਿਤਃ
ਵਿਪੁਲ ਪੱਛਮੀ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਤੇ ਸੁਪਾਰਸ਼ਵ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਜਂਬੂਦ੍ਵੀਪਸ੍ਯ ਸਾ ਜਂਬੂਰ੍ਨਾਮਹੇਤੋਰ੍ਮਹਰ੍षਯਃ
ਮਹਾਰਿਸ਼ੀਆਂ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜੰਬੂਦਵੀਪ ਦਾ ਨਾਮ ਜੰਬੂ ਰੁੱਖ ਕਰਕੇ ਪਿਆ।
ਪਤਂਤਿ ਭੂਭृਤਃ ਪृष੍ਠੇ ਸ਼ੀਰ੍ਯਮਾਣਾਨਿ ਸਰ੍ਵਸ਼ਃ
ਉਸ ਦੇ ਪਿੱਠ ਉੱਤੇ ਪਹਾੜ ਡਿੱਗਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਖੁਦ ਹੀ ਢਹਿ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਸਰਿਤ੍ਤੁ ਵਰ੍ਤਤੇ ਸਾਪਿ ਪੀਯਤੇ ਤਤ੍ਰ ਵਾਸਿਭਿਃ ਉਤ੍ਪਨ੍ਨਾਃ ਸ੍ਵਚ੍ਛਮਨਸੋ ਨਰਾਸ੍ਤਤ੍ਰ ਭਵਨ੍ਤਿ ਵੈ
ਉੱਥੇ ਇਕ ਦਰਿਆ ਵਗਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਪਾਣੀ ਵੱਸਣ ਵਾਲੇ ਪੀਂਦੇ ਹਨ; ਉੱਥੇ ਜਨਮੇ ਲੋਕ ਮਨੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਤੀਰਸੂਤ੍ਰਂ ਸਮਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਵਾਯੁਨਾ ਚ ਵਿਸ਼ੋषਿਤਮ੍ 2.1.4.
ਸਿੱਧੀ ਕੰਢ ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਜੋ ਹਵਾ ਨਾਲ ਸੁੱਕ ਚੁੱਕੀ ਸੀ।
ਭਦ੍ਰਾਸ਼੍ਵਃ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਤੋ ਮੇਰੋਃ ਕੇਤੁਮਾਲਸ਼੍ਚ ਪਸ਼੍ਚਿਮੇ
ਮੇਰੂ ਦੇ ਇਕ ਪਾਸੇ ਭਦ੍ਰਾਸ਼ਵ ਹੈ, ਤੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਕੇਤੁਮਾਲਾ ਹੈ।
ਮੇਰੋਰੁਪਰਿ ਵਿਪ੍ਰੇਂਦ੍ਰਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਃ ਸ੍ਥਾਨਮੁਤ੍ਤਮਮ੍
ਮੇਰੂ ਦੇ ਉੱਤੇ, ਹੇ ਵਧੀਆ ਬ੍ਰਾਹਮਣੋ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਥਾਂ ਹੈ।
ਤਦੂਰ੍ਧ੍ਵਂ ਵੈष੍ਣਵੋ ਲੋਕੋ ਦੁਗਾਰ੍ਲੋਕਸ੍ਤਦੂਰ੍ਧ੍ਵਤਃ
ਉਸ ਤੋਂ ਉੱਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦਾ ਲੋਕ ਹੈ, ਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਤੇ ਦੁਰਗਾ ਦਾ ਲੋਕ ਹੈ।