ਵਰ੍ਣਸ੍ਯ ਸ਼ਬਲਤ੍ਵਾਚ੍ਚ ਯਮਃ ਕਲ੍ਮਾष ਉਚ੍ਯਤੇ
ਉਸ ਦੇ ਰੰਗ ਵਿਚ ਚਿੱਟ-ਕਾਲਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਯਮ ਨੂੰ 'ਕਲਮਾਸ਼' ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸ੍ਥਿਤੋ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਤ ਤਸ੍ਯ ਦਂਡਹਸ੍ਤਸਮਨ੍ਵਿਤਃ
ਉਹ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਖੜਾ ਹੈ, ਹੱਥ ਵਿਚ ਛੜੀ ਫੜੀ ਹੋਈ।
ਕੁਬੇਰੋ ਧਨਦੋ ਜ੍ਞੇਯੋ ਹਸ੍ਤਿਰੂਪੋ ਵਿਨਾਯਕਃ ਕੁਬੇਰਃ ਕੁਸ਼ਰੀਰਤ੍ਵਾਤ੍ਸ ਨਾਮ੍ਨਾ ਧਨਦਃ ਸ੍ਮृਤਃ
ਕੁਬੇਰ, ਜੋ ਦੌਲਤ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਹਾਥੀ ਦੀ ਆਕ੍ਰਿਤੀ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਕੁਬੇਰ ਆਪਣੇ ਰੂਖੇ ਸਰੀਰ ਕਰਕੇ 'ਧਨਦ' ਨਾਮ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਨਾਯਕਃ ਸਰ੍ਵਸਤ੍ਤ੍ਵਾਨਾਂ ਤੇਨ ਨਾਯਕ ਉਚ੍ਯਤੇ
ਉਹ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਆਗੂ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ 'ਨਾਯਕ' ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਰੈਵਤਸ਼੍ਚੈਵ ਦਿਂਡਿਸ਼੍ਚ ਤੌ ਰਵੇਃ ਪੂਰ੍ਵਤਃ ਸ੍ਥਿਤੌ 1.124.
ਰੈਵਤ ਅਤੇ ਡਿੰਡੀ, ਦੋਵੇਂ ਸੂਰਜ ਦੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਹਨ।
ਪ੍ਲੁਤਂ ਗਚ੍ਛਤ੍ਯਸੌ ਯਸ੍ਮਾਤ੍ਸਰ੍ਵਲੋਕਨਮਸ੍ਕृਤਃ
ਉਹ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਚਲਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਉਸ ਦੀ ਇਜ਼ਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਡੀਙ੍ਗਤਾਵਸ੍ਯ ਵੈ ਧਾਤੋਰ੍ਦਿਂਡਿਸ਼ਬ੍ਦੋ ਨਿਪਾਤ੍ਯਤੇ
ਧਾਤੂ ਦੀ ਵਿਲੱਖਣ ਹਾਲਤ ਕਰਕੇ 'ਡਿੰਡੀ' ਸ਼ਬਦ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਇਤ੍ਯੇਤੇ ਪ੍ਰਵਰਾਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾ ਧਾਤ੍ਵਰ੍ਥਾ ਨੈਗਮੈਃ ਸ਼ੁਭੈਃ
ਇਹ ਵਧੀਆ ਲੋਕ, ਸ਼ੁਭ ਵੈਦਿਕ ਅਰਥਾਂ ਤੋਂ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਰਣਨ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ।
ਅਸ਼੍ਵਿਨੌ ਤੌ ਤਤੋ ਜ੍ਞੇਯੌ ਦਂਡਨਾਯਕਪਿਂਗਲੌ
ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਦੋ ਅਸ਼ਵਿਨ—ਦੰਡਨਾਯਕ ਅਤੇ ਪਿੰਗਲ—ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਰੇਵਤਸ਼੍ਚੈਵ ਦਿਂਡਿਸ਼੍ਚ ਇਤ੍ਯੇਤੇ ਪ੍ਰਵਰਾ ਮਯਾ
ਰੈਵਤ ਅਤੇ ਡਿੰਡੀ—ਇਹ ਵਧੀਆ ਲੋਕ ਮੈਂ ਵਰਣਨ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਹਨ।
ਇਤ੍ਯੇਭਿਰ੍ਨਾਮਭਿਸ੍ਤ੍ਵਨ੍ਯੇ ਦਾਨਵਾਨਾਂ ਜਿਘਾਂਸਯਾ
ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਮਾਂ ਰਾਹੀਂ ਹੋਰ ਲੋਕ ਵੀ ਦਾਨਵਾਂ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਪukarੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਸਰੂਪਾਸ਼੍ਚਾਨ੍ਯਰੂਪਾਸ਼੍ਚ ਵਿਰੂਪਾਃ ਕਾਮਰੂਪਿਣਃ
ਕਈ ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਰੂਪ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਹੋਰ ਵੱਖਰੇ ਰੂਪ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਵਿਅੰਗ ਰੂਪ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਤੇ ਕਈ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਧਾਤੁਰ੍ਦਿਵਿਤਿ ਵੈ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤੋ ਕ੍ਰੀਡਾਯਾਂ ਸ ਤੁ ਉਚ੍ਯਤੇ
'ਦਿਵ' ਧਾਤੂ ਖੇਡ ਵਿਚ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਨਾਮ ਆਇਆ ਹੈ।
ऋਚੋ ਯਜੂਂषਿ ਸਾਮਾਨਿ ਯਾਨ੍ਯੁਕ੍ਤਾਨੀਹ ਵੈ ਮਯਾ
ਰਿਗ, ਯਜੁਰ ਤੇ ਸਾਮ ਦੇ ਜੋ ਮੰਤ੍ਰ ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਉਚਾਰੇ ਹਨ।
ਤੇ ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾਰਾਧ੍ਯ ਦੇਵੇਸ਼ਂ ਸਂਸਿਦ੍ਧਾ ਦਿਵਿ ਸਂਸ੍ਥਿਤਾਃ ।। 1.124.
ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ ਤੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਪਰਿਪੂਰਨ ਹੋ ਕੇ ਅਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਹਨ।
ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਭਵਿष੍ਯੇ ਮਹਾਪੁਰਾਣੇ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮੇ ਪਰ੍ਵਣਿ ਸਪ੍ਤਮੀਕਲ੍ਪੇ ਬ੍ਰਹ੍ਮਰ੍षਿਸਂਵਾਦੇ ਪ੍ਰਵਰਵਰ੍ਣਨਂ ਨਾਮ ਚਤੁਰ੍ਵਿਂਸ਼ਤ੍ਯੁਤ੍ਤਰਸ਼ਤਤਮੋऽਧ੍ਯਾਯਃ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸ਼੍ਰੀ ਭਵਿਸ਼ਯ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੇ ਬ੍ਰਾਹਮ ਪਾਵੜੇ, ਸਪਤਮੀ ਕਲਪ, ਬ੍ਰਹਮਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਸੰਵਾਦ ਵਿਚ, 'ਵਧੀਆ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ' ਨਾਮਕ, ਇੱਕ ਸੌ ਚੌਵੀਂ ਅਧਿਆਇ ਹੈ।
ਪਾਤਾਲਵਰ੍ਣਨਮ੍ ੴ ਨਮਃ ਕਮਲਦਲਨਯਨਾਭਿਰਾਮਾਯ ਸ੍ਵਚ੍ਛਂ ਚਂਦ੍ਰਾਵਦਾਤਂ ਕਵਿਕਰਮਕਰਕ੍ਸ਼ੋਭਸਂਜਾਤਫੇਨਂ ਬਕ੍ਸ਼ੋਦ੍ਭੂਤਿਪ੍ਰਸੂਕ੍ਤੈਰ੍ਵ੍ਰਤਨਿਯਮਪਰੈਃ ਸੇਵਿਤਂ ਵਿਪ੍ਰਮੁਖ੍ਯੈਃ
ਓਮ, ਉਹ ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਕਮਲ ਦੀ ਪਤੀਆਂ ਵਾਂਗ ਸੁੰਦਰ ਹਨ; ਚਾਨਣ ਵਾਂਗ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਚਮਕਦਾਰ, ਜਿਸ ਦੀ ਝੱਗ ਕਵੀ ਦੇ ਮਗਰਮੱਛ ਦੀ ਹਲਚਲ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਜੋ ਵ੍ਰਤ ਤੇ ਨਿਯਮ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸੇਵਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
੧ ਜਯਤਿ ਭੁਵਨਦੀਪੋ ਭਾਸ੍ਕਰੋ ਲੋਕਕਰ੍ਤਾ ਜਯਤਿ ਚ ਸ਼ਿਤਿਦੇਹਃ ਸ਼ਾਰ੍ਙ੍ਗਧਨ੍ਵਾ ਮੁਰਾਰਿਃ
ਜਗਤ ਦਾ ਚਾਨਣ, ਸੂਰਜ, ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਰਚਨਹਾਰ ਜਿੱਤਦਾ ਰਹੇ; ਤੇ ਚਮਕਦਾਰ ਸਰੀਰ ਵਾਲਾ, ਸ਼ਾਰੰਗ ਧਨੁਸ਼ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਮੁਰਾ ਦਾ ਵੈਰੀ ਵੀ ਜਿੱਤਦਾ ਰਹੇ।
ਨਮਸ੍ਕृਤ੍ਯਾਪ੍ਰਮੇਯਾਯ ਦੇਵਾਯ ਬ੍ਰਹ੍ਮਰੂਪਿਣੇ
ਅਣਗਣੇ, ਬ੍ਰਹਮ ਰੂਪ ਵਾਲੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ,
ਪੁਰਾਣਸਂਹਿਤਾਂ ਪੁਣ੍ਯਾਂ ਪਪ੍ਰਚ੍ਛੂ ਰੌਮਹਰ੍षਣਿਮ੍
ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਵਿੱਤਰ ਪੁਰਾਣਾਂ ਦੀ ਸੰਹਿਤਾ ਬਾਰੇ ਰੋਮਹਰਸ਼ਣ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ।
ਮੁਨੀਨਾਂ ਵਚਨਂ ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਸੂਤਃ ਪੌਰਾਣਿਕੋਤ੍ਤਮਃ । ਸੂਤ ਉਵਾਚ ਨਮਸ੍ਕृਤ੍ਯ ਜਗਦ੍ਯੋਨਿਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਰੂਪਧਰਂ ਹਰਿਮ੍
ਮੁਨੀਆਂ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਪੁਰਾਣਾਂ ਦੇ ਵੱਡੇ ਸੁਤ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਜਗਤ ਦੇ ਮੂਲ, ਬ੍ਰਹਮ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹਰੀ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ,
ਯਚ੍ਛ੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਪਾਪਕਰ੍ਮਾਣਿ ਸ ਗਚ੍ਛੇਤ੍ਪਰਮਾਂ ਗਤਿਮ੍
ਜੋ ਇਹ ਸੁਣਦਾ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਪਾਪੀ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਭਵਿष੍ਯਪੁਰਾਣਮਖਿਲਂ ਯਜ੍ਜਗਾਦ ਗਦਾਧਰਃ
ਇਹ ਸਾਰਾ ਭਵਿਸ਼ਯ ਪੁਰਾਣਾ ਗਦਾਧਰ ਨੇ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ ਸੀ।
ਧਰ੍ਮਪ੍ਰਸ਼ਂਸਨਂ ਚਾਤ੍ਰ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਾਦਿਪ੍ਰਸ਼ਂਸਨਮ੍
ਇੱਥੇ ਧਰਮ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਆਦਿ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।
ਪ੍ਰਤਿਮਾਕਰਣਂ ਚੈਵ ਸ੍ਥਾਪਨਾਚਿਤ੍ਰਲਕ੍ਸ਼ਣਮ੍ 2.1.1.
ਇੱਥੇ ਮੂਰਤੀਆਂ ਬਣਾਉਣ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਅਤੇ ਚਿੱਤਰਕਾਰੀ ਦੇ ਲਕੜੇ ਵੀ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ।
ਪੁਰਾਣਲਕ੍ਸ਼ਣਂ ਚੈਵ ਭੂਗੋਲਸ੍ਯ ਚ ਨਿਰ੍ਣਯਮ੍
ਇੱਥੇ ਪੁਰਾਣਾ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਗੋਲਾਕਾਰ ਹੋਣ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਵੀ ਹੈ।
ਮੁਮੂਰ੍षੋਰਪਿ ਯਤ੍ਕਰ੍ਮ ਦਾਨਮਾਹਾਤ੍ਮ੍ਯਮੇਵ ਚ
ਮਰਨ ਵਾਲੇ ਦੀ ਕਰਨੀ ਅਤੇ ਦਾਨ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਵੀ ਇੱਥੇ ਦਰਸਾਈ ਗਈ ਹੈ।
ਉਚ੍ਚਾਵਚਾਵਧਾਨਂ ਚ ਪ੍ਰਾਯਸ਼੍ਚਿਤ੍ਤਾਦਿਕਂ ਚ ਯਤ੍
ਉੱਚ-ਨੀਚ ਦੀ ਪਛਾਣ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿਤ ਆਦਿ ਦੀ ਗੱਲ ਵੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।
ਪਂਚਤਂਤ੍ਰਸਮਾਯੁਕ੍ਤਂ ਪ੍ਰਤਿਤਂਤ੍ਰੇ ਚ ਵਿਂਸ਼ਤਿਃ
ਇਹ ਪੰਜ ਤੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਹਰ ਤੰਤ੍ਰ ਵਿੱਚ ਵੀਹ ਹਨ।
ਤ੍ਰਯਾਣਾਮਾਸ਼੍ਰਮਾਣਾਂ ਚ ਗृਹਸ੍ਥੋ ਯੋਨਿਰੁਚ੍ਯਤੇ
ਤਿੰਨ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਆਸ਼ਰਮ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੂਲ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।