ਚਤੁਰ੍ਵਿਧਾ ਇਹ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾਃ ਪਨ੍ਨਗਾਸ੍ਤੁ ਮਹਾਤ੍ਮਨਾ
ਇੱਥੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਵਲੋਂ ਚਾਰ ਕਿਸਮ ਦੇ ਸੱਪਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।
ਦਰ੍ਵੀਕਰਾ ਵਾਤਵਿषਾ ਮਂਡਲਾ ਪੈਤ੍ਤਿਕਾਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ 1.36.
ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਦਰਵੀਕਾਰ, ਵਾਤਵਿਸ਼, ਮੰਡਲਾ ਤੇ ਪੈਤਿਕਾ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਰਕ੍ਤਂ ਪਰੀਕ੍ਸ਼ਯੇਦੇषਾਂ ਸਰ੍ਪਾਣਾਂ ਤੁ ਪृਥਕ੍ਪृਥਕ੍
ਇਹਨਾਂ ਸੱਪਾਂ ਦਾ ਖੂਨ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਜਾਂਚਿਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਰਕ੍ਤਂ ਘਨਂ ਚ ਬਹੁਸ਼ਃ ਸ਼ੋਣਿਤਂ ਮਂਡਲੀ ਕृਤਮ੍
ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਖੂਨ ਗਾੜਾ ਤੇ ਵੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਮੰਡਲਾ ਸੱਪ ਵਲੋਂ ਲਹੂ ਵਗਦਾ ਹੈ।
ਸਰ੍ਪਾ ਜ੍ਞੇਯਾਸ੍ਤੁ ਚਤ੍ਵਾਰਃ ਪਂਚਮੋ ਨੋਪਲਭ੍ਯਤੇ
ਚਾਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੱਪ ਜਾਣਣ ਯੋਗ ਹਨ; ਪੰਜਵਾਂ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ।
ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣੇ ਮਧੁਰਂ ਦਦ੍ਯਾਤ੍ਤਿਕ੍ਤਂ ਦਦ੍ਯਾਤ੍ਤਥੋਤ੍ਤਰੇ
ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਮਿੱਠਾ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਕੁੜਵਾ।
ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣੇਨ ਤੁ ਦष੍ਟਸ੍ਯ ਦਾਹੋ ਗਾਤ੍ਰੇषੁ ਜਾਯਤੇ
ਜੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਸੱਪ ਡੰਕ ਮਾਰੇ ਤਾਂ ਉਸਦੇ ਅੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਸੜਨ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਸ਼੍ਯਾਮਵਰ੍ਣਂ ਮੁਖਂ ਚ ਸ੍ਯਾਨ੍ਮਜ੍ਜਾਸ੍ਤਂਭਸ਼੍ਚ ਜਾਯਤੇ
ਉਸਦਾ ਚਿਹਰਾ ਕਾਲਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਹੱਡੀਆਂ ਵਿੱਚ ਜਕੜ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਅਸ਼੍ਵਗਂਧਾਪ੍ਯਪਾਮਾਰ੍ਗਃ ਸਿਂਦੁਵਾਰਂ ਸੁਰਾਮਯਮ੍ ਏਤੇਨੈਵੋਪਚਾਰੇਣ ਸੁਖੀ ਭਵਤਿ ਮਾਨਵਃ
ਅਸ਼ਵਗੰਧਾ, ਅਪਾਮਾਰਗ, ਸਿੰਦੂਵਾਰ ਤੇ ਸੁਰਾਮਯਾ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਇਲਾਜ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਠੀਕ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਿਯੇਣ ਤੁ ਦष੍ਟਸ੍ਯ ਕਂਪੋ ਗਾਤ੍ਰੇषੁ ਜਾਯਤੇ
ਜੇ ਕਿਸੇ ਕਸ਼ਤਰੀ ਨੂੰ ਸੱਪ ਡੰਕ ਮਾਰੇ ਤਾਂ ਉਸਦੇ ਅੰਗ ਕੰਬਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੇ ਹਨ।
ਜਾਯਤੇ ਵੇਦਨਾ ਤਸ੍ਯ ਊਰ੍ਧ੍ਵਂ ਚੈਵ ਨਿਰੀਕ੍ਸ਼ਤੇ
ਉਸਨੂੰ ਦਰਦ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਉਹ ਉੱਤੇ ਵੱਲ ਤੱਕਦਾ ਹੈ।
ਅਰ੍ਕਮੂਲਮਪਾਮਾਰ੍ਗਂ ਪ੍ਰਿਯਂਗੁਮਿਨ੍ਦ੍ਰਵਾਰੁਣੀਮ੍ ਏਤੇਨੈਵੋਪਚਾਰੇਣ ਸੁਖੀ ਭਵਤਿ ਮਾਨਵਃ ।। 1.36.
ਅਰਕ ਦੀ ਜੜ, ਅਪਾਮਾਰਗ, ਪ੍ਰਿਯੰਗੂ ਤੇ ਇੰਦ੍ਰਾਵਰੁਣੀ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਇਲਾਜ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਠੀਕ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਵੈਸ਼੍ਯੇਨਾਪਿ ਹਿ ਦष੍ਟਸ੍ਯ ਸ਼ृਣੁ ਰੂਪਾਣਿ ਯਾਨਿ ਤੁ
ਹੁਣ ਸੁਣ, ਜਦੋਂ ਵੈਸ਼ ਨੂੰ ਸੱਪ ਡੰਕ ਮਾਰੇ ਤਾਂ ਉਸਦੇ ਲੱਛਣ ਕੀ ਹਨ।
ਮੂਰ੍ਛਾ ਚ ਪ੍ਰਬਲਾ ਯਸ੍ਯ ਆਤ੍ਮਾਨਂ ਨਾਭਿਨਂਦਤਿ
ਉਸਨੂੰ ਜ਼ੋਰ ਦੀ ਬੇਹੋਸ਼ੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਛਾਣਦਾ।
ਅਸ਼੍ਵਗਂਧਾ ਸਗੋਮੂਤ੍ਰਾ ਗृਹ ਧੂਮਂ ਸਗੁਗ੍ਗੁਲਮ੍
ਅਸ਼ਵਗੰਧਾ ਗੋਮੂਤਰ ਨਾਲ, ਘਰ ਦਾ ਧੂੰਆਂ ਤੇ ਗੁਗਲ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ—
ਗੋਮੂਤ੍ਰੇਣ ਸਮਾਯੁਕ੍ਤਂ ਪਾਨਂ ਨਸ੍ਯਂ ਚ ਦਾਪਯੇਤ੍
ਇਹ ਗੋਮੂਤਰ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਪੀਣ ਲਈ ਤੇ ਨੱਕ ਵਿਚ ਪਾਉਣ ਲਈ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਸ਼ੂਦ੍ਰੇਣਾਪਿ ਹਿ ਦष੍ਟਸ੍ਯ ਸ਼ृਣੁ ਤਤ੍ਤ੍ਵੇਨ ਗੌਤਮ
ਹੁਣ ਗੌਤਮ, ਜਦੋਂ ਸ਼ੂਦਰ ਨੂੰ ਸੱਪ ਡੰਕ ਮਾਰੇ ਤਾਂ ਉਸਦੇ ਲੱਛਣ ਸੱਚੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਸੁਣ।
ਅਂਗਾਨਿ ਚੁਲੁਚੁਲਾਯਂਤੇ ਸ਼ੂਦ੍ਰਦष੍ਟਸ੍ਯ ਲਕ੍ਸ਼ਣਮ੍
ਉਸਦੇ ਅੰਗ ਹਿਲਦੇ ਤੇ ਕੰਬਦੇ ਹਨ; ਇਹ ਸ਼ੂਦਰ ਨੂੰ ਡੰਕ ਮਾਰਨ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਹਨ।
ਪਦ੍ਮਂ ਚ ਲੋਧ੍ਰਕਂ ਚੈਵ ਕ੍ਸ਼ੌਦ੍ਰਂ ਪਦ੍ਮਸ੍ਯ ਕੇਸਰਮ੍
ਕੰਵਲ, ਲੋਧ, ਸ਼ਹਦ ਅਤੇ ਕੰਵਲ ਦੇ ਕੇਸਰ —
ਏਤਾਨਿ ਸਮਭਾਗਾਨਿ ਪੇषਯੇਚ੍ਛੀਤਵਾਰਿਣਾ
ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਬਰਾਬਰ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਠੰਢੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਪੀਸਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ।
ਪੂਰ੍ਵਾਹ੍ਣੇ ਚਰਤੇ ਵਿਪ੍ਰੋ ਮਧ੍ਯਾਹ੍ਨੇ ਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਿਯਸ਼੍ਚਰੇਤ੍
ਸਵੇਰੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਚੱਲਦਾ ਹੈ, ਦਿਉਂਹਲੇ ਵਿੱਚ ਛੱਤਰੀ ਚੱਲਦਾ ਹੈ।
ਆਹਾਰੋ ਵਾਯੁਪੁष੍ਪਾਣਿ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਾਨਾਂ ਵਿਦੁਰ੍ਬੁਧਾਃ ਵੈਸ਼੍ਯਾ ਮਂਡੂਕਭਕ੍ਸ਼ਾਸ਼੍ਚ ਸ਼ੂਦ੍ਰਾਃ ਸਰ੍ਵਾਸ਼ਿਨਸ੍ਤਥਾ ।।1.36.
ਸਿਆਣੇ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਹਵਾ ਤੇ ਫੁੱਲ ਖਾਂਦੇ ਹਨ, ਵੈਸ਼ ਫੜਕਾਂ ਖਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਸ਼ੂਦਰ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਖਾਂ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।
ਅਗ੍ਰਤੋ ਦਸ਼ਤੇ ਵਿਪ੍ਰਃ ਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਿਯੋ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣੇਨ ਤੁ
ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਅੱਗੇ ਵੱਲੋਂ ਡੱਸਦਾ ਹੈ, ਛੱਤਰੀ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਡੱਸਦਾ ਹੈ।
ਮਦਕਾਲੇ ਤੁ ਸਂਪ੍ਰਾਪ੍ਤੇ ਪੀਡ੍ਯਮਾਨਾ ਮਹਾਵਿषਾਃ
ਜਦੋਂ ਨਸ਼ੇ ਦਾ ਸਮਾਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਵੱਡੇ ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਪੁष੍ਪਗਂਧਾਃ ਸ੍ਮृਤਾ ਵਿਪ੍ਰਾਃ ਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਿਯਾਸ਼੍ਚਂਦਨਾਵਹਾਃ
ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਂਗ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਛੱਤਰੀਆਂ ਦੀ ਚੰਦਨ ਵਾਂਗ।
ਵਾਸਂ ਤੇषਾਂ ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਯਥਾਵਦਨੁਪੂਰ੍ਵਸ਼ਃ ਵਸਂਤਿ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਾਃ ਸਰ੍ਪਾ ਗ੍ਰਾਮਦ੍ਵਾਰੇ ਚਤੁष੍ਪਥੇ
ਹੁਣ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਟਿਕਾਣਿਆਂ ਬਾਰੇ ਦੱਸਾਂਗਾ: ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸੱਪ ਪਿੰਡ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਤੇ ਚੌਰਾਹਿਆਂ ਉੱਤੇ ਵੱਸਦੇ ਹਨ।
ਆਰਾਮੇषੁ ਪਵਿਤ੍ਰੇषੁ ਸ਼ੁਚਿष੍ਵਾਯਤਨੇषੁ ਚ
ਬਾਗਾਂ ਵਿੱਚ, ਪਵਿੱਤਰ ਥਾਵਾਂ ਤੇ, ਤੇ ਸੁੱਧ ਮੰਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ।
ਸ਼੍ਮਸ਼ਾਨੇ ਭਸ੍ਮਸ਼ਾਲਾਸੁ ਪਲਾਲੇषੁ ਤਟੇषੁ ਚ
ਸ਼ਮਸ਼ਾਨਾਂ ਵਿੱਚ, ਰਾਖ ਦੀ ਢੇਰੀਆਂ ਉੱਤੇ, ਪਰਾਲੀ ਵਿੱਚ, ਤੇ ਕੰਢਿਆਂ ਉੱਤੇ।
ਅਵਿਵਿਕ੍ਤੇषੁ ਸ੍ਥਾਨੇषੁ ਨਿਰ੍ਜਨੇषੁ ਵਨੇषੁ ਚ
ਚੁੱਪ ਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ, ਸੁੰਨੇ ਸਥਾਨਾਂ ਤੇ, ਤੇ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ।
ਸ਼੍ਵੇਤਾਸ਼੍ਚ ਕਪਿਲਾਸ਼੍ਚੈਵ ਯੇ ਸਰ੍ਪਾਸ੍ਤ੍ਵਨਲਪ੍ਰਭਾਃ
ਜੋ ਸੱਪ ਚਿੱਟੇ, ਪੀਲੇ ਜਾਂ ਅੱਗ ਵਰਗੇ ਚਮਕਦੇ ਹਨ—