ਚਂਦ੍ਰਾਰ੍ਕਗ੍ਰਹਣੇ ਸ੍ਨਾਨਂ ਵਿਧਿਸ਼੍ਚਾਨ੍ਨਾਸ਼ਨੇ ਤਥਾ
ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਜਾਂ ਸੂਰਜ ਗ੍ਰਹਿਣ ਵੇਲੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਛੱਡਣ ਦਾ ਨਿਯਮ ਵੀ ਹੈ।
ਦੇਵਪੂਜਾਦੀਪਦਾਨਵृषੋਤ੍ਸਰ੍ਗਵਿਧਿਸ੍ਤਥਾ 4.208.
ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ, ਦੀਵੇ ਦਾਨ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਵੱਛਾ ਛੱਡਣ ਦਾ ਕਰਮ ਵੀ ਕਰਨ ਯੋਗ ਹਨ।
ਭੂਤਮਾਤਾ ਚ ਸ਼੍ਰਾਵਣ੍ਯਾਂ ਰਕ੍ਸ਼ਾਬਂਧਵਿਧਿਸ੍ਤਥਾ
ਭੂਤਮਾਤਾ ਨੂੰ ਸ੍ਰਾਵਣ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਰੱਖੀ ਬੰਨ੍ਹਣ ਦਾ ਕਰਮ ਵੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਦੀਪਾਲਿਕਾਯਾਂ ਤੁ ਹੋਮੋ ਲਕ੍ਸ਼ਹੋਮਵਿਧਿਸ੍ਤਥਾ
ਦੀਪਾਵਲੀ ਤੇ ਹੋਮ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਲੱਖ ਹੋਮ ਦਾ ਕਰਮ ਵੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਤਥਾ ਨਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਹੋਮੋਥ ਗੋਦਾਨਵਿਧਿਰੇਵ ਚ
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਕਸ਼ਤਰ ਹੋਮ ਅਤੇ ਗਾਂ ਦਾਨ ਦਾ ਕਰਮ ਵੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਜਲਧੇਨੁਵਿਧਿਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤੋ ਲਵਣਸ੍ਯ ਤਥਾ ਪਰਾ ਸੁਵਰ੍ਣਧੇਨੁਸ਼੍ਚ ਤਥਾ ਦੇਵਕਾਰ੍ਯਂ ਚਿਕੀਰ੍षੁਭਿਃ
ਜਲ-ਧੇਨੁ ਦਾ ਕਰਮ, ਲੂਣ ਦਾ ਕਰਮ ਅਤੇ ਸੋਨੇ ਦੀ ਗਾਂ ਦਾ ਕਰਮ, ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਭਵਿष੍ਯੇ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਉਤ੍ਤਰਪਰ੍ਵਣਿ ਸ਼੍ਰੀਕृष੍ਣਯੁਧਿष੍ਠਿਰਸਂਵਾਦੇ ਸਂਕ੍ਸ਼ਿਪ੍ਤਾਨੁਕ੍ਰਮਣਿਕਾਕਥਨਂ ਨਾਮਾष੍ਟੋਤ੍ਤਰਦ੍ਵਿਸ਼ਤਤਮੋऽਧ੍ਯਾਯਃ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਭਵਿੱਖ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੇ ਉੱਤਰ ਭਾਗ ਵਿੱਚ, ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਤੇ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਦੀ ਗੱਲਬਾਤ ਵਿੱਚ, 'ਸੰਖੇਪ ਅਨੁਕ੍ਰਮਣੀ ਕਥਨ' ਨਾਂ ਦਾ ਦੋ ਸੌ ਅੱਠਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਪੂਰਾ ਹੋਇਆ।
ਤਤਃ ਪ੍ਰਣਸ਼੍ਯਤੇ ਦੁਃਖਂ ਤਤਃ ਸਂਪਦ੍ਯਤੇ ਸੁਖਮ੍
ਫਿਰ ਸਾਰਾ ਦੁੱਖ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਸੁਖ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਮਜ੍ਜਾਸ੍ਥਾਨਂ ਤਤੋ ਗਤ੍ਵਾ ਮਰ੍ਮਸ੍ਥਾਨਂ ਪ੍ਰਧਾਵਤਿ 1.35.
ਮੱਜ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਜ਼ਹਰ ਮਰਮ ਥਾਵਾਂ ਵੱਲ ਦੌੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਨਿਸ਼੍ਚੇष੍ਟਃ ਪਤਤੇ ਭੂਮੌ ਕਰ੍ਣਾਭ੍ਯਾਂ ਬਧਿਰੋ ਭਵੇਤ੍
ਜਦੋਂ ਉਹ ਬਿਲਕੁਲ ਹਿਲਦਾ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਜ਼ਮੀਨ 'ਤੇ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ; ਕੰਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਬੇਹਰਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਦਂਡੇਨ ਹਨ੍ਯਮਾਨਸ੍ਯ ਦਂਡਰਾਜੀ ਨ ਜਾਯਤੇ
ਲੱਕੜੀ ਨਾਲ ਮਾਰਨ 'ਤੇ ਵੀ, ਉਸ ਦੇ ਸਰੀਰ 'ਤੇ ਕੋਈ ਨਿਸ਼ਾਨ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦਾ।
ਕੇਸ਼ੇषੁ ਲੁਚ੍ਯਮਾਨੇषੁ ਨੈਵ ਕੇਸ਼ਾਨ੍ਪ੍ਰਵੇਦਤੇ ਸ਼ਿਥਿਲਾਨਿ ਭਵਂਤੀਹ ਸ ਗਤਾਸੁਰਿਤਿ ਸ਼੍ਰੁਤਿਃ
ਵਾਲ ਖਿੱਚਣ 'ਤੇ ਵੀ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਅਹਿਸਾਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਇੱਥੇ ਵਾਲ ਢੀਲੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਰੀਤ ਅਨੁਸਾਰ, ਉਹ ਮਰੇ ਹੋਏ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਏਤਾਨਿ ਯਸ੍ਯ ਰੂਪਾਣਿ ਵਿਪਰੀਤਾਨਿ ਗੌਤਮ
ਹੇ ਗੌਤਮ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇਹ ਲੱਛਣ ਉਲਟ ਹੋਣ, ਉਹ ਵਿਅਕਤੀ—
ਵੈਦ੍ਯਾਸ੍ਤਸ੍ਯ ਨ ਪਸ਼੍ਯਂਤਿ ਯੇ ਭਵਂਤਿ ਕੁਸ਼ਿਕ੍ਸ਼ਿਤਾਃ
ਜੋ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿੱਖੇ ਹੋਏ ਵੈਦ ਹਨ, ਉਹ ਉਸ ਦੀ ਚਿਕਿਤ्सा ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ।
ਤਸ੍ਯਾਗਦਂ ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਸ੍ਵਯਂ ਰੁਦ੍ਰੇਣ ਭਾषਿਤਮ੍
ਹੁਣ ਮੈਂ ਉਸ ਦੀ ਦਵਾਈ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਜੋ ਸਵੈ ਰੁਦ੍ਰ ਨੇ ਕਹੀ ਸੀ।
ਕੁਂਕੁਮਂ ਤਗਰਂ ਕੁष੍ਠਂ ਕਾਸਮਰ੍ਦਤ੍ਵਚਂ ਤਥਾ
ਕੁੰਕੁਮ, ਤਗਰ, ਕੁਸ਼ਠ ਅਤੇ ਕਾਸਮਰਦ ਦੀ ਛਾਲ—
ਏਤਾਨਿ ਸਮਭਾਗਾਨਿ ਗੋਮੂਤ੍ਰੇਣ ਤੁ ਪੇषਯੇਤ੍ ਕਾਲਾਹਿਨਾਪਿ ਦष੍ਟੇਨ ਕ੍ਸ਼ਿਪ੍ਰਂ ਭਵਤਿ ਨਿਰ੍ਵਿषਃ
ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਬਰਾਬਰ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਗਾਂ ਦੇ ਮੂਤ ਨਾਲ ਪੀਸੋ; ਕਾਲੀ ਸੱਪ ਦੀ ਡੱਸ ਤੋਂ ਵੀ, ਇਹ ਜਲਦੀ ਜ਼ਹਿਰ ਮੁਕਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
ਕ੍ਸ਼ਿਪ੍ਰਮੇਵ ਪ੍ਰਦਾ ਤਵ੍ਯਂ ਮृਤਸਂਜੀਵਨੌषਧਮ੍
ਇਹ ਜਾਨ ਵਾਪਸ ਲਿਆਉਣ ਵਾਲੀ ਦਵਾਈ ਤੁਰੰਤ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਭਵਿष੍ਯੇ ਮਹਾਪੁਰਾਣੇ ਸ਼ਤਾਰ੍ਦ੍ਧਸਾਹਸ੍ਰ੍ਯਾਂ ਸਂਹਿਤਾਯਾਂ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮੇ ਪਰ੍ਵਣਿ ਪਂਚਮੀਕਲ੍ਪੇ ਧਾਤੁਗਤਵਿषਕ੍ਰਿਯਾਵਰ੍ਣਨਂ ਨਾਮ ਪਂਚਤ੍ਰਿਂਸ਼ੋऽਧ੍ਯਾਯਃ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਹਾਨ ਭਵਿੱਖ ਪੁਰਾਣ ਦੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਪਰਵ ਵਿੱਚ, ਪੰਜਵੇਂ ਕਲਪ ਵਿੱਚ, 'ਧਾਤੂ ਵਿੱਚ ਜ਼ਹਿਰ ਜਾਣ ਦੇ ਲੱਛਣ' ਨਾਮਕ ਪੈਂਤੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਮੁਕੰਮਲ ਹੋਇਆ।
ਕੁਮਾਰਦष੍ਟਃ ਕੀਦृਕ੍ਸ੍ਯਾਤ੍ਸੂਤਿਕਾਦਂਸ਼ਿਤਸ੍ਯ ਚ
ਜਦੋਂ ਮੁੰਡਾ ਡੱਸਿਆ ਜਾਵੇ ਜਾਂ ਜਣੀ ਹੋਈ ਔਰਤ ਨੂੰ ਸੱਪ ਡੱਸ ਲਵੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੇ ਕੀ ਲੱਛਣ ਹੁੰਦੇ ਹਨ?
ਰੂਪਂ ਨਪੁਂਸਕੇਨੇਹ ਵ੍ਯਂਤਰੇਣ ਚ ਕੀਦृਸ਼ਮ੍
ਇੱਥੇ ਜੋ ਨਪੁੰਸਕ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਕਲ-ਸੂਰਤ ਕਿਹੋ ਜਿਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜ਼ਹਿਰ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਲੱਗਦਾ ਹੈ?
ਕਸ਼੍ਯਪ ਉਵਾਚ ਅਤਃ ਪਰਂ ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਨਾਗਾਨਾਂ ਰੂਪਲਕ੍ਸ਼ਣਮ੍
ਕਸ਼੍ਯਪ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਹੁਣ ਮੈਂ ਸੱਪਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਤੇ ਲੱਛਣ ਦੱਸਾਂਗਾ।
ਅਥ ਸਰ੍ਪੇਣ ਦष੍ਟਸ੍ਯ ਊਰ੍ਧ੍ਵ ਦृष੍ਟਿਃ ਪ੍ਰਜਾਯਤੇ
ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਸੱਪ ਡੱਸ ਲਵੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਉੱਤੇ ਵੱਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਕਨ੍ਯਾਦष੍ਟਸ੍ਯ ਵਾਮਾ ਸ੍ਯਾਦृष੍ਟਿਰ੍ਦ੍ਵਿਜਵਰੋਤ੍ਤਮ
ਹੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਜਦੋਂ ਕੁੜੀ ਨੂੰ ਸੱਪ ਡੱਸ ਲਵੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਖੱਬੇ ਵੱਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਗਰ੍ਭਿਣ੍ਯਾ ਵਾਥ ਦष੍ਟਸ੍ਯ ਤਥਾ ਸ੍ਵੇਦਸ਼੍ਚ ਜਾਯਤੇ ਨਪੁਂਸਕੇਨ ਦष੍ਟਸ੍ਯ ਅਂਗਮਰ੍ਦਃ ਪ੍ਰਜਾਯਤੇ
ਜਦੋਂ ਗਰਭਵਤੀ ਔਰਤ ਨੂੰ ਸੱਪ ਡੱਸ ਲਵੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਪਸੀਨਾ ਆਉਂਦਾ ਹੈ; ਜੇ ਨਪੁੰਸਕ ਨੂੰ ਸੱਪ ਡੱਸ ਲਵੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਦਰਦ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਪਨ੍ਨਗ੍ਯਃ ਪ੍ਰਭਵੋ ਰਾਤ੍ਰੌ ਦਿਵਾ ਸਰ੍ਪੋ ਵਿषਾਧਿਕਃ
ਮਾਦਾ ਸੱਪ ਰਾਤ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਜ਼ਹਿਰੀਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਨਰ ਸੱਪ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਆਦਾ ਜ਼ਹਿਰ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਅਂਧਕਾਰੇ ਤੁ ਦष੍ਟੋ ਯ ਉਦਕੇ ਗਹਨੇ ਵਨੇ ਦष੍ਟਰੂਪਾਣ੍ਯਜਾਨਨ੍ਵੈ ਕਥਂ ਵੈਦ੍ਯਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਮ੍
ਜੇ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ, ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਘਣੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਸੱਪ ਡੱਸ ਲਵੇ, ਅਤੇ ਡੱਸ ਦੀ ਕਿਸਮ ਪਤਾ ਨਾ ਲੱਗੇ, ਤਾਂ ਵੈਦ ਕਿਵੇਂ ਇਲਾਜ ਕਰੇ?
ਯਮਦੂਤੀਲਕ੍ਸ਼ਣਮ੍ ਕਸ਼੍ਯਪ ਉਵਾਚ ਸਵਿषਾ ਦਂष੍ਟ੍ਰਯੋਰ੍ਮਧ੍ਯੇ ਯਮਦੂਤੀ ਤੁ ਵੈ ਭਵੇਤ੍ । ਨ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾ ਬੁਧੈਃ ਕਾਰ੍ਯਾ ਤਂ ਗਤਾਸੁਂ ਵਿਰ੍ਨਿਦਸ਼ੇਤ੍ । । ੧ ਪ੍ਰਹਰਾਰ੍ਧਂ ਦਿਵਾਰਾਤ੍ਰਾਵੇਕੈਕਂ ਭੁਞ੍ਜਤੇ ਬਹਿਃ । ਏਕਸ੍ਯ ਚ ਸਮਾਨਂ ਚ ਦ੍ਵਿਤੀਯਂ षੋਡਸ਼ਂ ਤਥਾ । । ੨ ਨਾਗੋਦਯੋ ਯਮੁਦ੍ਦਿਸ਼੍ਯ ਹਤੋ ਵਿਦ੍ਧੋ ਵਿਦਾਰਿਤਃ । ਕਾਲਦष੍ਟਂ ਵਿਜਾਨੀਯਾਤ੍ਕਸ਼੍ਯਪਸ੍ਯ ਵਚੋ ਯਥਾ । । ੩ ਯਨ੍ਮਾਤ੍ਰਂ ਪਤਤੇ ਬਿਨ੍ਦੁਰ੍ਵਾਲਾਗ੍ਰਂ ਸਲਿਲੋਦ੍ਧृਤਮ੍ । ਤਨ੍ਮਾਤ੍ਰਂ ਸ੍ਰਵਤੇ ਦਂष੍ਟ੍ਰਾ ਵਿषਂ ਸਰ੍ਪਸ੍ਯ ਦਾਰੁਣਮ੍ । । ੪ ਨਾਡੀਸ਼ਤੇ ਤੁ ਸਮ੍ਪੂਰ੍ਣੇ ਦੇਹੇ ਸਙ੍ਕ੍ਰਮਤੇ ਵਿषਮ੍ । ਯਾਵਤ੍ਸਙ੍ਕ੍ਰਾਮਯੇਦ੍ਬਾਹੁਂ ਕੁਞ੍ਚਿਤਂ ਵਾ ਪ੍ਰਸਾਰਯੇਤ੍ । । ੫ ਅਨੇਨ ਕ੍ਸ਼ਣਮਾਤ੍ਰੇਣ ਵਿषਂ ਗਚ੍ਛਤਿ ਮਸ੍ਤਕੇ । ਵੇਪਤੇ ਵਿषਵੇਗੇ ਤੁ ਸ਼ਤਸ਼ੋऽਥ ਸਹਸ੍ਰਸ਼ਃ । । ੬ ਵਰ੍ਧਤੇ ਰਕ੍ਤਮਾਸਾਦ੍ਯ ਤਤੋ ਵਾਤੈਃ ਸ਼ਿਖੀ ਯਥਾ । ਤੈਲਬਿਨ੍ਦੁਰ੍ਜਲਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਯਥਾ ਵੇਗੇਨ ਵਰ੍ਧਤੇ । । ੭ ਸ਼ਿਖਣ੍ਡੀ ਆਸ਼੍ਰਯਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਮਾਰੁਤੇਨ ਸਮੀਰਿਤਃ । ਤਤਃ ਸ੍ਥਾਨਸ਼ਤਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਤ੍ਵਚਾਸ੍ਥਾਨਂ ਵਿਚੇष੍ਟਿਤਮ੍ । । ੮ ਤ੍ਵਚਾਸੁ ਦ੍ਵਿਗੁਣਂ ਵਿਦ੍ਯਾਚ੍ਛੋਣਿਤੇषੁ ਚਤੁਰ੍ਗੁਣਮ੍ । ਪਿਤ੍ਤੇ ਤੁ ਤ੍ਰਿਗੁਣਂ ਯਾਤਿ ਸ਼੍ਲੇष੍ਮੇ ਵੈ षੋਡਸ਼ਂ ਭਵੇਤ੍ । । ੯ ਵਾਯੌ ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਦ੍ਗੁਣਂ ਚੈਵ ਮਜ੍ਜਾषष੍ਟਿਗੁਣਂ ਤਥਾ । ਪ੍ਰਾਣੇ ਚੈਕਾਰ੍ਣਵੀਭੂਤੇ ਸਰ੍ਵਗਾਤ੍ਰਾਣਿ ਸਨ੍ਧਯੇਤ੍
ਕਸ਼੍ਯਪ ਜੀ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜਿੱਥੇ ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਦੰਦਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਯਮਦੂਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਜਦ ਜਾਨ ਨਿਕਲ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਮਰੇ ਹੋਏ ਨੂੰ ਡੰਸਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਇਲਾਜ ਨਾ ਕਰਨ। ਅੱਧਾ ਪਹਰ ਦਿਨ ਜਾਂ ਰਾਤ ਵਿੱਚ ਉਹ ਬਾਹਰਲੇ ਨੂੰ ਖਾਂਦੀ ਹੈ; ਇੱਕ ਲਈ ਇਹੋ ਜਿਹਾ, ਦੂਜੇ ਲਈ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਵਾਰੀ। ਜੇ ਕੋਈ ਸੱਪ ਵਲੋਂ ਮਾਰਿਆ ਜਾਂਵੇ, ਜਾਂ ਚੀਰਿਆ ਜਾਂਵੇ, ਤਾਂ ਸਮਝੋ ਇਹ ਕਾਲ ਦਾ ਡੰਸਿਆ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਸ਼੍ਯਪ ਨੇ ਦੱਸਿਆ। ਜਿੰਨਾ ਜ਼ਹਰ ਦਾ ਇਕ ਬੂੰਦ, ਵਾਲ ਦੀ ਨੋਕ ਜਿੰਨਾ ਪਤਲਾ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਚੁੱਕਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਨਾ ਜ਼ਹਰ ਸੱਪ ਦੇ ਦੰਦਾਂ ਵਿਚੋਂ ਵਗਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਭਿਆਨਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਸੌ ਨਾਡੀਆਂ ਭਰ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਜ਼ਹਰ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਦ ਤੱਕ ਬਾਂਹ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਦਾ, ਚਾਹੇ ਮੋੜੀ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਫੈਲਾਈ ਹੋਈ। ਇਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਜ਼ਹਰ ਸਿਰ ਤੱਕ ਚੜ੍ਹ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜ਼ਹਰ ਦੇ ਤੇਜ਼ ਵਗਣ ਨਾਲ ਸਰੀਰ ਸੈਂਕੜੇ ਜਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਵਾਰੀ ਕੰਬਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਲਹੂ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਹਵਾ ਨਾਲ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਵਧਦਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਤੇਲ ਦੀ ਬੂੰਦ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਪੈਂਦੀ ਹੈ, ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਫੈਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮੋਰ ਦੀ ਚੋਟੀ ਵਾਂਗ, ਜਦ ਹਵਾ ਨਾਲ ਹਿਲਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਸੌ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਚਮੜੀ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦੀ ਹੈ। ਚਮੜੀ ਵਿੱਚ ਦੋ ਗੁਣਾ, ਲਹੂ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਗੁਣਾ, ਪਿੱਤ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾ, ਕਫ ਵਿੱਚ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਗੁਣਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਤੀਹ ਗੁਣਾ, ਮੱਜ ਵਿੱਚ ਸੱਠ ਗੁਣਾ, ਤੇ ਜਦ ਪ੍ਰਾਣ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਅੰਗਾਂ ਤੇ ਜੋੜਾਂ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
1.35.੧੦ ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰੇ ਨਿਰੁਧ੍ਯਮਾਨੇ ਚ ਯਾਤਿ ਦष੍ਟਸ੍ਤ੍ਵਸਾਧ੍ਯਤਾਮ੍ । ਤਤੋऽਸੌ ਮ੍ਰਿਯਤੇ ਜਨ੍ਤੁਰ੍ਨਿਃਸ਼੍ਵਾਸੋਚ੍ਛ੍ਵਾਸਵਰ੍ਜਿਤਃ । । ੧੧ ਨਿष੍ਕ੍ਰਾਨ੍ਤੇ ਤੁ ਤਤੋ ਜੀਵੇ ਭੂਤੇ ਪਞ੍ਚਤ੍ਵਮਾਗਤੇ । ਤਾਨਿ ਭੂਤਾਨਿ ਗਚ੍ਛਨ੍ਤਿ ਯਸ੍ਯ ਯਸ੍ਯ ਯਥਾਤਥਮ੍ । । ੧੨ ਪृਥਿਵ੍ਯਾਪਸ੍ਤਥਾ ਤੇਜੋ ਵਾਯੁਰਾਕਾਸ਼ਮੇਵ ਚ । ਇਤ੍ਯੇषਾਮੇਵ ਸਙ੍ਘਾਤਃ ਸ਼ਰੀਰਮਭਿਧੀਯਤੇ । । ੧੩ ਪृਥਿਵੀ ਪृਥਿਵੀਂ ਯਾਤਿ ਤੋਯਂ ਤੋਯੇषੁ ਲੀਯਤੇ । ਤੇਜੋ ਗਚ੍ਛਤਿ ਚਾਦਿਤ੍ਯਂ ਮਾਰੁਤੋ ਮਾਰੁਤਂ ਵ੍ਰਜੇਤ੍ । । ੧੪ ਆਕਾਸ਼ਂ ਚੈਵਮਾਕਾਸ਼ੇ ਸਹ ਤੇਨੈਵ ਗਚ੍ਛਤਿ । ਸ੍ਵਸ੍ਥਾਨਂ ਤੇ ਪ੍ਰਪਦ੍ਯਨ੍ਤੇ ਪਰਸ੍ਪਰਨਿਯੋਜਿਤਾਃ । । ੧੫ ਨ ਜੀਵੇਦਾਗਤਃ ਕਸ਼੍ਚਿਦਿਹ ਜਨ੍ਮਨਿ ਸੁਵ੍ਰਤ । ਵਿषਾਰ੍ਤਂ ਨ ਉਪੇਕ੍ਸ਼ੇਤ ਤ੍ਵਰਿਤਂ ਤੁ ਚਿਕਿਤ੍ਸਯੇਤ੍ । । ੧੬ ਏਕਮਸ੍ਤਿ ਵਿषਂ ਲੋਕੇ ਦ੍ਵਿਤੀਯਂ ਚੋਪਪਦ੍ਯਤੇ । ਯਥਾ ਨਾਨਾਵਿਧਂ ਚੈਵ ਸ੍ਥਾਵਰਂ ਤੁ ਤਥੈਵ ਚ । । ੧੭ ਪ੍ਰਥਮੇ ਵਿषਵੇਗੇ ਤੁ ਰੋਮਹਰ੍षੋऽਭਿਜਾਯਤੇ । ਦ੍ਵਿਤੀਯੇ ਵਿषਵੇਗੇ ਤੁ ਸ੍ਵੇਦੋ ਗਾਤ੍ਰੇषੁ ਜਾਯਤੇ । । ੧੮ ਤृਤੀਯੇ ਵਿषਵੇਗੇ ਤੁ ਕਮ੍ਪੋ ਗਾਤ੍ਰੇषੁ ਜਾਯਤੇ । ਚਤੁਰ੍ਥੇ ਵਿषਵੇਗੇ ਤੁ ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰਨਿਰੋਧਕृਤ੍ । । ੧੯ ਪਞ੍ਚਮੇ ਵਿषਵੇਗੇ ਤੁ ਹਿਕ੍ਕਾ ਗਾਤ੍ਰੇषੁ ਜਾਯਤੇ । षष੍ਠੇ ਚ ਵਿषਵੇਗੇ ਤੁ ਪ੍ਰਾਣੇਭ੍ਯੋऽਪਿ ਪ੍ਰਮੁਚ੍ਯਤੇ । । ਸਪ੍ਤਧਾਤੁਵਹਾ ਹ੍ਯੇਤੇ ਵੈਨਤੇਯੇਨ ਭਾषਿਤਾਃ । । 1.35.੨੦ ਤ੍ਵਚਃ ਸ੍ਥਾਨੇ ਵਿषੇ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤੇ ਤਸ੍ਯ ਰੂਪਾਣਿ ਮੇ ਸ਼ृਣੁ । ਅਙ੍ਗਾਨਿ ਤਿਮਿਰਾਯਨ੍ਤੇ ਤਪਨ੍ਤੇ ਚ ਮੁਹੁਰ੍ਮੁਹੁਃ । । ੨੧ ਏਤਾਨਿ ਯਸ੍ਯ ਚਿਹ੍ਨਾਨਿ ਤਸ੍ਯ ਤ੍ਵਚਿ ਗਤਂ ਵਿषਮ੍ । ਤਸ੍ਯਾਗਦਂ ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਯੇਨ ਸਮ੍ਪਦ੍ਯਤੇ ਸੁਖਮ੍ । । ੨੨ ਅਰ੍ਕਮੂਲਮਪਾਮਾਰ੍ਗਂ ਪ੍ਰਿਯਙ੍ਗੁਂ ਤਗਰਂ੨ ਤਥਾ । ਏਤਦਾਲੋਡ੍ਯ ਦਾਤਵ੍ਯਂ ਤਤਃ ਸਮ੍ਪਦ੍ਯਤੇ ਸੁਖਮ੍ । । ੨੩ ਤਤਸ੍ਤਸ੍ਮਿਤ੍ਕृਤੇ ਵਿਪ੍ਰ ਨ ਨਿਵਰ੍ਤੇਤ ਚੇਦ੍ਵਿषਮ੍ । ਤ੍ਵਚਃ ਸ੍ਥਾਨਂ ਤਤੋ ਭਿਤ੍ਤ੍ਵਾ ਰਕ੍ਤਸ੍ਥਾਨਂ ਪ੍ਰਧਾਵਤਿ । । ੨੪ ਵਿषੇ ਚ ਰਕ੍ਤਂ ਸਂਪ੍ਰਾਪ੍ਤੇ ਤਸ੍ਯ ਰੂਪਾਣਿ ਮੇ ਸ਼ृਣੁ । ਦਹ੍ਯਤੇ ਮੁਹ੍ਯਤੇ੧ ਚੈਵ ਸ਼ੀਤਲਂ ਬਹੁ ਮਨ੍ਯਤੇ । । ੨੫ ਏਤਾਨਿ ਯਸ੍ਯ ਰੂਪਾਣਿ ਤਸ੍ਯ ਰਕ੍ਤਗਤਂ ਵਿषਮ੍ । ਤਤ੍ਰਾਗਦਂ ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਯੇਨ ਸਮ੍ਪਦ੍ਯਤੇ ਸੁਖਮ੍ । । ੨੬ ਉਸ਼ੀਰਂ ਚਨ੍ਦਨਂ ਕੁष੍ਠਮੁਤ੍ਪਲਂ ਤਗਰਂ ਤਥਾ । ਮਹਾਕਾਲਸ੍ਯ ਮੂਲਾਨਿ ਸਿਨ੍ਦੁਵਾਰਨਗਸ੍ਯ ਚ । । ਹਿਙ੍ਗੁਲਂ ਮਰਿਚਂ ਚੈਵ ਪੂਰ੍ਵਵੇਗੇ ਤੁ ਦਾਪੇਯਤ੍ । । ੨੭ ਬृਹਤੀ ਵृਸ਼੍ਚਿਕਾ ਕਾਲੀ ਇਨ੍ਦ੍ਰ ਵਾਰੁਣਿਮੂਲਕਮ੍
ਜਦ ਕੰਨ ਬੰਦ ਹੋ ਜਾਣ, ਤਾਂ ਡੰਸਿਆ ਹੋਇਆ ਅਸਾਧ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਉਹ ਜੀਵ ਸੁਆਸ ਬਿਨਾ ਮਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਜਾਨ ਨਿਕਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਪੰਜ ਤੱਤ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਥਾਂ ਵਲ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਧਰਤੀ, ਪਾਣੀ, ਅੱਗ, ਹਵਾ, ਅਕਾਸ਼—ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਮਿਲਾਪ ਹੀ ਸਰੀਰ ਹੈ। ਧਰਤੀ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ, ਪਾਣੀ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ, ਅੱਗ ਸੂਰਜ ਵਿੱਚ, ਹਵਾ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅਕਾਸ਼ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਸਭ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਥਾਂ ਵਾਪਸ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕੋਈ ਮੁੜ ਇਸ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ, ਹੇ ਭਲੇ ਮਨੁੱਖ; ਜ਼ਹਰ ਲੱਗੇ ਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਅਣਡਿੱਠਾ ਨਾ ਛੱਡੋ, ਜਲਦੀ ਇਲਾਜ ਕਰੋ। ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਜ਼ਹਰ ਹੈ, ਦੂਜਾ ਵੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਸਮਾਂ ਹਨ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਲਦਾ-ਫਿਰਦਾ ਤੇ ਥਿਰ ਜ਼ਹਰ ਵੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਪਹਿਲੇ ਪੜਾਅ ਵਿੱਚ ਰੋਮਾਂ ਵਿੱਚ ਸਨਸਨੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਦੂਜੇ ਵਿੱਚ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਪਸੀਨਾ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਤੀਜੇ ਵਿੱਚ ਸਰੀਰ ਕੰਬਦਾ ਹੈ; ਚੌਥੇ ਵਿੱਚ ਕੰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਰੁਕਾਵਟ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਪੰਜਵੇਂ ਵਿੱਚ ਹਿੱਕ ਆਉਂਦੀ ਹੈ; ਛੇਵੇਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਣ ਵੀ ਨਿਕਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸੱਤ ਨਾਡੀਆਂ ਗਰੁੜ ਨੇ ਦੱਸੀਆਂ ਹਨ। ਜਦ ਜ਼ਹਰ ਚਮੜੀ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਲੱਛਣ ਹਨ: ਅੰਗ ਸੁੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਵਾਰ-ਵਾਰ ਸੜਦੇ ਹਨ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਇਹ ਲੱਛਣ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਚਮੜੀ ਵਿੱਚ ਜ਼ਹਰ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ ਹੈ; ਮੈਂ ਉਹ ਅਉਖਧ ਦੱਸਾਂਗਾ ਜਿਸ ਨਾਲ ਸੁਖ ਮਿਲੇ। ਅਰਕ ਦੀ ਜੜ, ਅਪਾਮਾਰਗ, ਪ੍ਰਿਯੰਗੂ, ਤੇ ਤਗਰ—ਇਹ ਮਿਲਾ ਕੇ ਦੇਣ, ਤਾਂ ਸੁਖ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਫਿਰ ਵੀ ਜ਼ਹਰ ਨਾ ਉਤਰੈ, ਤਾਂ ਚਮੜੀ ਚੀਰ ਕੇ ਲਹੂ ਵਿੱਚ ਦੌੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਲਹੂ ਵਿੱਚ ਜ਼ਹਰ ਪਹੁੰਚ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਲੱਛਣ ਹਨ: ਸੜਨ, ਬੇਹੋਸ਼ੀ, ਤੇ ਬਹੁਤ ਠੰਢ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਣੀ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਇਹ ਲੱਛਣ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਲਹੂ ਵਿੱਚ ਜ਼ਹਰ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ ਹੈ; ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਮੈਂ ਅਉਖਧ ਦੱਸਾਂਗਾ ਜਿਸ ਨਾਲ ਸੁਖ ਮਿਲੇ। ਉਸ਼ੀਰ, ਚੰਦਨ, ਕੁਸ਼ਠ, ਉਤਪਲ, ਤਗਰ, ਮਹਾਕਾਲ ਤੇ ਸਿੰਦੁਵਾਰ ਦੀਆਂ ਜੜਾਂ, ਹਿੰਗੁਲ ਤੇ ਕਾਲੀ ਮਿਰਚ—ਇਹ ਪਹਿਲੇ ਪੜਾਅ ਵਿੱਚ ਦੇਣ। ਬ੍ਰਿਹਤੀ, ਵ੍ਰਿਸ਼ਚਿਕਾ, ਕਾਲੀ, ਇੰਦ੍ਰਵਾਰੁਣੀ ਦੀ ਜੜ—
ਸਪ੍ਤਗਨ੍ਧਘृਤਂ ਚੈਵ ਦ੍ਵਿਤੀਯੇ ਪਰਿਕੀਰ੍ਤਿਤਮ੍ । । ੨੮ ਸਿਨ੍ਦੁਵਾਰਂ ਤਥਾ ਹਿਙ੍ਗੁਂ ਤृਤੀਯੇ ਕਾਰਯੇਦ੍ਬੁਧਃ । ਤਸ੍ਯ ਪਾਨਂ ਚ ਕੁਰ੍ਵੀਤ ਅਞ੍ਜਨਂ ਲੇਪਨਂ ਤਥਾ । । ੨੯ ਏਤੇਨੈਵੋਪਚਾਰੇਣ ਤਤਃ ਸਮ੍ਪਦ੍ਯਤੇ ਸੁਖਮ੍ । ਰਕ੍ਤਸ੍ਥਾਨਂ ਤਤੋ ਗਤ੍ਵਾ ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਥਾਨਂ ਪ੍ਰਧਾਵਤਿ । । 1.35.੩੦ ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਥਾਨਗਤੇ ਵਿਪ੍ਰ ਵਿषਰੂਪਾਣਿ ਮੇ ਸ਼ृਣੁ । ਉਤ੍ਤਿष੍ਠਤੇ ਨਿਪਤਤੇ ਦਹ੍ਯਤੇ ਮੁਹ੍ਯਤੇ ਤਥਾ । । ੩੧ ਗਾਤ੍ਰਤਃ ਪੀਤਕਃ ਸ੍ਯਾਦ੍ਵੈ ਦਿਸ਼ਃ ਪਸ਼੍ਯਤਿ ਪੀਤਿਕਾ । ਪ੍ਰਬਲਾ ਚ ਭਵਨ੍ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾ ਨ ਚਾਤ੍ਮਾਨਂ ਵਿਜਾਨਤੇ । । ਵਿषਕ੍ਰਿਯਾਂ ਤਸ੍ਯ ਕੁਰ੍ਯਾਦ੍ਯਥਾ ਸਮ੍ਪਦ੍ਯਤੇ ਸੁਖਮ੍ । । ੩੨ ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਥਾਨਮਤਿਕ੍ਰਮ੍ਯ ਸ਼੍ਲੇष੍ਮਸ੍ਥਾਨਂ ਚ ਗਚ੍ਛਤਿ । । ੩੩ ਪਿਪ੍ਪਲ੍ਯੋ ਮਧੁਕਂ ਚੈਵ ਮਧੁ ਖਣ੍ਡਂ ਘृਤਂ ਤਥਾ । ਮਧੁਸਾਰਮਲਾਬੂਂ ਚ ਜਾਤਿਂ ਸ਼ਙ੍ਕਰਵਾਲੁਕਾਮ੍ । । ਇਨ੍ਦ੍ਰਵਾਰੁਣਿਕਾਮੂਲਂ ਗਵਾਂ ਮੂਤ੍ਰੇਣ ਪੇषਯੇਤ੍ । । ੩੪ ਨਸ੍ਯਂ ਤਸ੍ਯ ਪ੍ਰਯੁਞ੍ਜੀਤ ਪਾਨਮਾਲੇਪਨਾਞ੍ਜਨਮ੍ । ਏਤੇਨੈਵੋਪਚਾਰੇਣ ਤਤਃ ਸਮ੍ਪਦ੍ਯਤੇ ਸੁਖਮ੍ । । ੩੫ ਸ਼੍ਲੇष੍ਮਸ੍ਥਾਨਂ ਤਤਃ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤੇ ਤਸ੍ਯ ਰੂਪਾਣਿ ਮੇ ਸ਼ृਣੁ । ਗਾਤ੍ਰਾਣਿ੧ ਤਸ੍ਯ ਰੁਧ੍ਯਨ੍ਤੇ ਨਿਃਸ਼੍ਵਾਸਸ਼੍ਚ ਨ ਜਾਯਤੇ । । ਲਾਲਾ ਚ ਸ੍ਰਵਤੇ ਤਸ੍ਯ ਕਣ੍ਠੋ ਘੁਰੁਘੁਰਾਯਤੇ । । ੩੬ ਏਤਾਨਿ ਯਸ੍ਯ ਰੂਪਾਣਿ ਤਸ੍ਯ ਸ਼੍ਲੇष੍ਮਗਤਂ ਵਿषਮ੍ । ਤਸ੍ਯਾਗਦਂ ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਯੇਨ ਸਮ੍ਪਦ੍ਯਤੇ ਸੁਖਮ੍ । । ੩੭ ਤ੍ਰਿਕੁਟਕੀ ਸ਼੍ਲੇष੍ਮਾਤਕੋ ਲੋਧ੍ਰਞ੍ਚ ਮਧੁਸਾਰਕਮ੍ । ਏਤਾਨਿ ਸਮਭਾਗਾਨਿ ਗਵਾਂ ਮੂਤ੍ਰੇਣ ਪੇषਯੇਤ੍ । । ੩੮ ਤਸ੍ਯ ਪਾਨਂ ਚ ਕੁਰ੍ਵੀਤ ਅਞ੍ਜਨਂ ਲੇਪਨਂ ਤਥਾ । ਏਤੇਨੈਵੋਪਚਾਰੇਣ ਤਤਃ ਸਮ੍ਪਦ੍ਯਤੇ ਸੁਖਮ੍ । । ੩੯ ਸ਼੍ਲੇष੍ਮਸ੍ਥਾਨਮਤਿਕ੍ਰਮ੍ਯ ਵਾਯੁਸ੍ਥਾਨਂ ਚ ਗਚ੍ਛਤਿ । ਤਤ੍ਰ ਰੂਪਾਣਿ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਵਾਯੁਸ੍ਥਾਨਗਤੇ ਵਿषੇ । । 1.35.੪੦ ਆਧ੍ਮਾਯਤੇ ਚ ਜਠਰਂ ਬਾਨ੍ਧਵਾਂਸ਼੍ਚ ਨ ਪਸ਼੍ਯਤਿ । ਈਦृਸ਼ਂ ਕੁਰੁਤੇ ਰੂਪਂ ਵृष੍ਟਿਭਙ੍ਗਸ਼੍ਚ ਜਾਯਤੇ । । ੪੧ ਏਤਾਨਿ ਯਸ੍ਯ ਰੂਪਾਣਿ ਤਸ੍ਯ ਵਾਯੁਗਤਂ ਵਿषਮ੍ । ਤਸ੍ਯਾਗਦਂ ਪ੍ਰਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਯੇਨ ਸਮ੍ਪਦ੍ਯਤੇ ਸੁਖਮ੍ । ।੪ ੨ ਸ਼ੋਣਾਮੂਲਂ ਪ੍ਰਿਯਾਲਂ ਚ ਰਕ੍ਤਂ ਚ ਗਜਪਿਪ੍ਪਲੀਮ੍ । ਭਾਰ੍ਙ੍ਗੀਂ ਵਚਾਂ ਪਿਪ੍ਪਲੀਂ ਚ ਦੇਵਦਾਰੁਂ ਮਧੂਕਕਮ੍ । । ੪੩ ਮਧੂਕਸਾਰਂ ਸਹਸਿਨ੍ਦੁਵਾਰਂ ਹਿਙ੍ਗੁਂ ਚ ਪਿष੍ਟਾ ਗੁਟਿਕਾਂ ਚ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍ । ਦਦ੍ਯਾਚ੍ਚ ਤਸ੍ਯਾਞ੍ਜਨਲੇਪਨਾਦਿ ਏषੋऽਗਦਃ ਸਰ੍ਪਵਿषਾਣਿ ਹਨ੍ਯਾਤ੍ । । ੪੪ ਅਞ੍ਜਨਂ ਚੈਵ ਨਸ੍ਯਂ ਚ ਕ੍ਸ਼ਿਪ੍ਰਂ ਦਦ੍ਯਾਦ੍ਵਿषਾਨ੍ਵਿਤੇ । ਵਾਯੁਸ੍ਥਾਨਂ ਤਤੋ ਮੁਕ੍ਤ੍ਵਾ ਮਜ੍ਜਾਸ੍ਥਾਨਂ ਪ੍ਰਧਾਵਤਿ । ।੪੫ ਵਿषੇ ਮਜ੍ਜਾਗਤੇ ਵਿਪ੍ਰ ਤਸ੍ਯ ਰੂਪਾਣਿ ਮੇ ਸ਼ृਣੁ । ਦृष੍ਟਿਸ਼੍ਚ ਹੀਯਤੇ ਤਸ੍ਯ ਭृਸ਼ਮਙ੍ਗਾਨਿ ਮੁਞ੍ਚਤਿ । ।੪ ੬ ਏਤਾਨਿ ਯਸ੍ਯ ਰੂਪਾਣਿ ਤਸ੍ਯ ਮਜ੍ਜਾਗਤਂ ਵਿषਮ੍ । ਤਸ੍ਯਾਗਦਂ ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਯੇਨ ਸਮ੍ਪਦ੍ਯਤੇ ਸੁਖਮ੍ । । ੪੭ ਘृਤਮਧੁਸ਼ਰ੍ਕਰਾਨ੍ਵਿਤਮੁਸ਼ੀਰਂ ਚਂਦਨਂ ਤਥਾ
ਸੱਤ ਸੁਗੰਧਾਂ ਵਾਲਾ ਘਿਉ ਦੂਜੇ ਪੜਾਅ ਵਿੱਚ ਵਰਤਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਤੀਜੇ ਪੜਾਅ ਵਿੱਚ ਸਿੰਦੁਵਾਰ ਤੇ ਹਿੰਗ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਪਿਲਾ ਕੇ, ਅੰਜਨ ਤੇ ਲੇਪ ਕਰਕੇ ਲਾਭ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਇਲਾਜ ਨਾਲ ਸੁਖ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਲਹੂ ਤੋਂ ਪਿੱਟ ਵਿੱਚ ਜ਼ਹਰ ਦੌੜੇ, ਤਾਂ ਪਿੱਟ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਣ ਤੇ ਇਹ ਲੱਛਣ ਹਨ: ਉੱਠਣਾ-ਬੈਠਣਾ, ਸੜਨ, ਬੇਹੋਸ਼ੀ। ਸਰੀਰ ਪੀਲਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਹਰ ਪਾਸੇ ਪੀਲਾਪਣ ਦਿਸਦਾ ਹੈ; ਤੇਜ਼ ਬੇਹੋਸ਼ੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਆਪਣਾ ਆਪ ਨਹੀਂ ਪਛਾਣਦਾ। ਇਲਾਜ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਸੁਖ ਮਿਲੇ। ਪਿੱਟ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਜ਼ਹਰ ਕਫ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ। ਪੀਪਲ, ਮੁਲੇਠੀ, ਖੰਡ, ਘਿਉ, ਮਧੁਸਾਰ, ਲੌਕੀ, ਜਾਤੀ, ਸ਼ੰਕਰ ਵਾਲੂ, ਇੰਦ੍ਰਵਾਰੁਣੀ ਦੀ ਜੜ—ਇਹ ਗਾਂ ਦੇ ਮੂਤਰ ਨਾਲ ਪੀਸਣ। ਨੱਸਾ, ਪਿਲਾਉਣਾ, ਲੇਪ ਤੇ ਅੰਜਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਇਲਾਜ ਨਾਲ ਸੁਖ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਜ਼ਹਰ ਕਫ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਲੱਛਣ ਹਨ: ਅੰਗ ਰੁਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਸੁਆਸ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ; ਲਾਰ ਵਗਦੀ ਹੈ, ਗਲਾ ਘੁਰ-ਘੁਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਇਹ ਲੱਛਣ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਕਫ ਵਿੱਚ ਜ਼ਹਰ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ ਹੈ; ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਮੈਂ ਅਉਖਧ ਦੱਸਾਂਗਾ ਜਿਸ ਨਾਲ ਸੁਖ ਮਿਲੇ। ਤ੍ਰਿਕੁਟਕੀ, ਸ਼ਲੇਸ਼ਮਾਤਕ, ਲੋਧਰ, ਮਧੁਸਾਰਕ—ਇਹ ਸਮਾਨ ਹਿੱਸਾ ਲੈ ਕੇ ਗਾਂ ਦੇ ਮੂਤਰ ਨਾਲ ਪੀਸਣ। ਇਹ ਪਿਲਾਉਣਾ, ਅੰਜਨ ਤੇ ਲੇਪ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਇਲਾਜ ਨਾਲ ਸੁਖ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਕਫ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਜ਼ਹਰ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚੇ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਦੱਸਾਂਗਾ ਕਿ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਜ਼ਹਰ ਪਹੁੰਚਣ ਤੇ ਕੀ ਲੱਛਣ ਹਨ: ਪੇਟ ਫੁੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਲੋਕ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦੇ; ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਹਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਮੀਂਹ ਰੁਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਇਹ ਲੱਛਣ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਜ਼ਹਰ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ ਹੈ; ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਮੈਂ ਅਉਖਧ ਦੱਸਾਂਗਾ ਜਿਸ ਨਾਲ ਸੁਖ ਮਿਲੇ। ਸ਼ੋਣ ਦੀ ਜੜ, ਪ੍ਰਿਯਾਲ, ਲਾਲ ਗਜਪੀਪਲ, ਭਾਰੰਗੀ, ਵਚ, ਪੀਪਲ, ਦੇਵਦਾਰੂ, ਮਧੂਕ, ਮਧੁਸਾਰ, ਸਹਸਿੰਦੁਵਾਰ, ਹਿੰਗ—ਇਹ ਪੀਸ ਕੇ ਗੋਲੀ ਬਣਾਉਣ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜ਼ਹਰ ਲੱਗਾ ਹੋਵੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅੰਜਨ ਤੇ ਨੱਸਾ ਜਲਦੀ ਦੇਣ। ਹਵਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜ਼ਹਰ ਮੱਜ ਵਿੱਚ ਦੌੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਮੱਜ ਵਿੱਚ ਜ਼ਹਰ ਪਹੁੰਚ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਲੱਛਣ ਹਨ: ਨਜ਼ਰ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅੰਗ ਢੀਲੇ ਪੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਇਹ ਲੱਛਣ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮੱਜ ਵਿੱਚ ਜ਼ਹਰ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ ਹੈ; ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਮੈਂ ਅਉਖਧ ਦੱਸਾਂਗਾ ਜਿਸ ਨਾਲ ਸੁਖ ਮਿਲੇ। ਉਸ਼ੀਰ ਤੇ ਚੰਦਨ, ਘਿਉ, ਸ਼ਹਦ ਤੇ ਚੀਨੀ ਨਾਲ—