ਅਥਰ੍ਵਵੇਦੋ ਰਾਜੇਨ੍ਦ੍ਰ ਮੁਖਾਚ੍ਚਾਪ੍ਯੁਤ੍ਤਰਾਨ੍ਨृਪ । ऋषਿਸ਼੍ਚਾਪਿ ਤਥਾ ਰਾਜਞ੍ਛੌਨਕੋ ਲੋਕਪੂਜਿਤਃ
ਰਾਜਾ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਤੋਂ ਆਥਰਵ ਵੇਦ ਵੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ; ਰਾਜਾ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਤੋਂ ਉੱਤਰ ਵੱਲਲਾ ਵੇਦ ਉਭਰਿਆ; ਅਤੇ ਉਸੇ ਚਿਹਰੇ ਤੋਂ ਇੱਕ ਰਿਸ਼ੀ ਵੀ ਜਨਮਿਆ — ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਉਸ ਰਾਜਾ ਦੀ ਮਰਦਾਨਗੀ ਦੀ ਪੀਠ ਨੂੰ ਸਤਕਾਰ ਦਿੱਤਾ।
ਯਤ੍ਤਨ੍ਮੁਖਂ ਮਹਾਬਾਹੋ ਪਞ੍ਚਮਂ ਲੋਕਵਿਸ਼੍ਰੁਤਮ੍ । ਅष੍ਟਾਦਸ਼ਪੁਰਾਣਾਨਿ ਸੇਤਿਹਾਸਾਨਿ ਭਾਰਤ
ਉਹ ਚਿਹਰਾ, ਬਲਵਾਨ ਹੱਥਾਂ ਵਾਲਾ, ਸੰਸਾਰ-ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿਚ ਪੰਚਮ ਵਜੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਜਾਣਿਆ ਗਿਆ; ਉਸ ਦਿਸ਼ਾ ਤੋਂ ਅਠਾਰਾਂ ਪੁਰਾਣ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਵਿਰਾਸਤਾਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈਆਂ।
ਨਿਰ੍ਗਤਾਨਿ ਤਤਸ੍ਤਸ੍ਮਾਨ੍ਮੁਖਾਤ੍ਕੁਰੁਕੁਲੋਦ੍ਵਹ । ਤਥਾਨ੍ਯਾਃ ਸ੍ਮृਤਯਸ਼੍ਚਾਪਿ ਯਮਾਦ੍ਯਾ ਲੋਕਪੂਜਿਤਾਃ
ਉਸੇ ਚਿਹਰੇ ਤੋਂ ਕੁਰੁਕੁਲਾ ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਵੰਸ਼ਾਂ ਵੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈਆਂ; ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋਰ ਯਾਦ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀਆਂ ਅਤੇ ਯਮ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਨਿਯਮਾਂ-ਕਿਰਿਆਵਾਂ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਵੱਲੋਂ ਸਤਿਕਾਰ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ।
ਤਤਃ ਸ ਭਗਵਾਨ੍ਦੇਵੋ ਦ੍ਵਿਧਾ ਦੇਹਮਕਾਰਯਤ੍ । ਦ੍ਵਿਧਾ ਕृਤ੍ਵਾਤ੍ਮਨੋ ਦੇਹਮਰ੍ਧੇਨ ਪੁਰੁषੋऽਭਵਤ੍
ਫਿਰ ਉਸ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਦੋਹਰੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਰਚਿਆ; ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵੰਡ ਕੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਅਧੇਰੇ ਅੰਗ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਬਣ ਗਿਆ।
ਅਰ੍ਧੇਨ ਨਾਰੀ ਤਸ੍ਯਾਂ ਚ ਵਿਰਾਜਮਸृਜਤ੍ਪ੍ਰਭੁਃ । ਤਪਸ੍ਤਪ੍ਤ੍ਵਾਸृਜਦ੍ਯਂ ਤੁ ਸ ਸ੍ਵਯਂ ਪੁਰੁषੋ ਵਿਰਾਟ੍
ਦੂਜੇ ਅਧੇਰੇ ਖੰਡ ਤੋਂ ਉਸ ਨੇ ਇੱਕ ਔਰਤ ਬਣਾਈ ਜੋ ਉਸ ਅਰਧ-ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਚਮਕਦੀ ਸੀ; ਤਪਸ੍ਯਾ ਦੀ ਗਰਮੀ ਨਾਲ ਬਣੀ, ਉਹ ਖੁਦ ਮਹਾਨ ਵਿਸ਼ਵ-ਪੁਰਸ਼ ਸੀ।
ਸ ਚਕਾਰ ਤਪੋ ਰਾਜਨ੍ਸਿਸृਕ੍ਸ਼ੁਰ੍ਵਿਵਿਧਾਃ ਪ੍ਰਜਾਃ । ਪਤੀਨ੍ਪ੍ਰਜਾਨਾਮਸृਜਨ੍ਮਹਰ੍षੀਨਾਦਿਤੋ ਦਸ਼
ਉਹ ਰਾਜਾ, ਜਿਸ ਨੇ ਤਪ ਕਰਕੇ ਆਪਣਾ ਕੰਮ ਕੀਤਾ, ਬਹੁ-ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਸੰਤਾਨ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ: ਉਸ ਤੋਂ ਪਤੀਆਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਾਅਉਤਪੰਨ ਹੋਏ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਆਰੰਭ 'ਚੋਂ ਦੱਸ ਮਹਾਨ ਰਿਸੀ ਜਨਮ ਲਏ।
ਨਾਰਦਂ ਚ ਭृਗੁਂ ਤਾਤ ਕਂ ਪ੍ਰਚੇਤਸਮੇਵ ਹਿ । ਪੁਲਹਂ ਕ੍ਰਤੁਂ ਪੁਲਸ੍ਤ੍ਯਂ ਚ ਅਤ੍ਰਿਮਙ੍ਗਿਰਸਂ ਤਥਾ
ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਨਾਰਦ, ਭ੍ਰਿਗੁ ਉਤੇ, ਤਾਤਕਾ ਵੀ ਸੀ, ਸਚਮੁਚ ਪ੍ਰਜਾਪਤਿ; ਅਸ ਹੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੁਲਾਹਾ, ਕਰਤੁ ਅਤੇ ਪੁਲਸਤ੍ਯ ਵੀ ਸਨ; ਅਤ੍ਰਿਮਾਨ ਅਤੇ ਅੰਗਿਰਸ ਵੀ ਗਿਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਮਰੀਚਿਂ ਚਾਪਿ ਰਾਜੇਨ੍ਦ੍ਰ ਯੋऽਸਾਵਾਦ੍ਯਃ ਪ੍ਰਜਾਪਤਿਃ । ਏਤਾਂਸ਼੍ਚਾਨ੍ਯਾਂਸ਼੍ਚ ਰਾਜੇਨ੍ਦ੍ਰ ਅਸृਜਦ੍ ਭੂਰਿਤੇਜਸਃ
ਮਰੀਚਿ ਵੀ, ਹੇ ਭਰਤ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਜਨਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ; ਇਹਨਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਉਹ ਮਹਾਨ-ਮਹਿਮਾਂ ਵਾਲਾ ਰਾਜਾ ਉਤਪੰਨ ਕਰਕੇ ਲਿਆਂਦਾ।
ਅਥ ਦੇਵਾਨृषੀਨ੍ਦੈਤ੍ਯਾਨ੍ਸੋऽਸृਜਤ੍ਕੁਰੁਨਨ੍ਦਨ । ਯਕ੍ਸ਼ਰਕ੍ਸ਼ਃ ਪਿਸ਼ਾਚਾਂਸ਼੍ਚ ਗਨ੍ਧਰ੍ਵਾਪ੍ਸਰਸੋऽਸੁਰਾਨ੍
ਫਿਰ ਉਸ ਰਾਜੇ ਨੇ ਦੇਵਾਂ, ਮਨੀਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਦੈਤਾਂ ਨੂੰ ਬਣਾਇਆ, ਅਤੇ ਯਕਸ਼, ਰਾਖਸ਼ਸ, ਪਿਸਾਚ ਜਿਹੇ ਜੀਵ, ਨਾਲ ਹੀ ਗੰਧਰਵ, ਅਪਸਰਾਸ ਅਤੇ ਅਸੁਰਾਂ ਨੂੰ ਉਤਪੰਨ ਕੀਤਾ।
ਮਨੁष੍ਯਾਣਾਂ ਪਿਤॄਣਾਂ ਚ ਸਰ੍ਪਾਣਾਂ ਚੈਵ ਭਾਰਤ । ਨਾਗਾਨਾਂ ਚ ਮਹਾਬਾਹੋ ਸਸਰ੍ਜ ਵਿਵਿਧਾਨ੍ਗਣਾਨ੍
ਉਸਨੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਅਤੇ ਪੂਰਖਾਂ, ਸਰਪਾਂ ਅਤੇ, ਹੇ ਬਲਵਾਨ ਭਰਤ, ਨਾਗਾਂ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਰਗਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਰਚਿਆ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਵਿਭਿੰਨ ਰਣ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ।
ਕ੍ਸ਼ਣਰੁਚੋऽਸ਼ਨਿਗਣਾਨ੍ਰੋਹਿਤੇਨ੍ਦ੍ਰਧਨੂਂषਿ ਚ । ਧੂਮਕੇਤੂਂਸ੍ਤਥਾ ਚੋਲ੍ਕਾ ਨਿਰ੍ਯਾਤਾਞ੍ਜ੍ਯੋਤਿषਾਂ ਗਣਾਨ੍
ਸੂਰਜ ਨੇ ਫਿਰ ਤੀਬਰ-ਚਲਨ ਵਾਲੇ ਅੱਗ ਵਰਗੇ ਜੀਵ ਉਪਜਾਏ, ਤੇਰਾਂਧਾਰ ਯੋਧੇ, ਧੂੰਏ ਵੱਲ ਲਹਿਰਾਉਂਦੇ ਬੈਨਰ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਰੋਸ਼ਨੀ ਵਾਹਕ—ਚਮਕਦਾਰ ਸੰਗਠਨ।
ਮਨੁष੍ਯਾਨ੍ਕਿਨ੍ਨਰਾਨ੍ਮਤ੍ਸ੍ਯਾਨ੍ਵਰਾਹਾਂਸ਼੍ਚ ਵਿਹਙ੍ਗਮਾਨ੍ । ਗਜਾਨਸ਼੍ਵਾਨਥ ਪਸ਼ੂਨ੍ਮृਗਾਨ੍ਵ੍ਯਾਲਾਂਸ਼੍ਚ ਭਾਰਤ
ਉੱਥੇ ਮਨੁੱਖ, ਕਿੰਨਰਸਮਾਨ ਲੋਕ, ਮੱਛੀਆਂ, ਸੂਰ ਅਤੇ ਪੰਛੀਆਂ; ਨਾਲ ਹੀ ਹਾਥੀ, ਘੋੜੇ ਅਤੇ ਹੋਰ ਜਾਨਵਰ, ਹਿਰਨ ਅਤੇ ਸੱਪ ਭਰਤ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦੇਂਦੇ ਸਨ।
ਕृਮਿਕੀਟਪਤਙ੍ਗਾਂਸ਼੍ਚ ਯੂਕਾਲਿਕ੍ਸ਼ਕਮਤ੍ਕੁਣਾਨ੍ । ਸਰ੍ਵਂ ਚ ਦਂਸ਼ਮਸ਼ਕਂ ਸ੍ਥਾਵਰਂ ਚ ਪृਥਗ੍ਵਿਧਮ੍
ਕੀੜੇ, ਸੰਕਸਰੀ ਜੀਵ ਅਤੇ ਉੱਡਨ ਵਾਲੇ ਜੀਵ, ਖੁਦਾਈ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਚੜ੍ਹਨ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ; ਸਾਰੇ ਕੰਟਕਦਾਰ, ਡੰਕ ਮਾਰਨ ਵਾਲੇ ਜੀਵ ਅਤੇ ਬਹੁ-ਸਹਿ ਜੀਵ-ਧਰਤੀਆਂ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅਸਥਿਰ ਰਾਸ਼ੀਆਂ।
ਏਵਂ ਸ ਭਾਸ੍ਕਰੋ ਦੇਵਃ ਸਸਰ੍ਜ ਭੁਵਨਤ੍ਰਯਮ੍ । ਯੇषਾਂ ਤੁ ਯਾਦृਸ਼ਂ ਕਰ੍ਮ ਭੂਤਾਨਾਮਿਹ ਕੀਰ੍ਤਿਤਮ੍
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇਵ ਭਾਸਕਰ ਨੇ ਤਿੰਨ ਲੋਕ ਰਚੇ; ਮੈਂ ਦੱਸਾਂਗਾ ਕਿ ਕਿਹੜੇ ਕਰਮਾਂ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਦਾ ਜਨਮ ਕਰਵਾਇਆ।
ਕਥਯਿष੍ਯਾਮਿ ਤਤ੍ਸਰ੍ਵਂ ਕ੍ਰਮਯੋਗਂ ਚ ਜਨ੍ਮਨਿ । ਗਜਾ ਵ੍ਯਾਲਾ ਮृਗਾਸ੍ਤਾਤ ਪਸ਼ਵਸ਼੍ਚ ਪृਥਗ੍ਵਿਧਾਃ
ਮੈਂ ਸਾਰੀ ਕਥਾ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਦੇ ਅਨੁਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਾਂਗਾ: ਇੱਥੇ ਹਾਥੀਆਂ, ਸੱਪ, ਹਿਰਨ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋਰ ਵੱਖਰੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ।
ਪਿਸ਼ਾਚਾ ਮਾਨੁषਾਸ੍ਤਾਤ ਰਕ੍ਸ਼ਾਂਸਿ ਚ ਜਰਾਯੁਜਾਃ । ਦ੍ਵਿਜਾਸ੍ਤੁ ਅਣ੍ਡਜਾਃ ਸਰ੍ਪਾ ਨਕ੍ਰਾ ਮਤ੍ਸ੍ਯਾਃ ਸਕਚ੍ਛਪਾਃ
ਭੂਤ ਅਤੇ ਪਿਸਾਚ ਸਨ, ਫਿਰ ਜੋੜੇ ਤੋਂ ਮਨੁੱਖ ਅਤੇ ਰਾਖਸ਼ਸ ਜਨਮੇ; ਦੁਵਾਰਜ ਜੇਹੇ ਆਦਿ-ਜਨਮ ਹੋਏ, ਸੱਪ, ਮਗਰਮੱਛ, ਮੱਛੀਆਂ ਅਤੇ ਕਛੂਏ।
ਏਵਂਵਿਧਾਨਿ ਯਾਨੀਹ ਸ੍ਥਲਜਾਨ੍ਯੌਦਕਾਨਿ ਚ । ਸ੍ਵੇਦਜਂ ਦਂਸ਼ਮਸ਼ਕਂ ਯੂਕਾਲਿਕ੍ਸ਼ਕਮਤ੍ਕੁਣਾਃ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਧਰਤੀ-ਜਾਤ ਅਤੇ ਜਲ-ਜੀਵ ਹੋਏ; ਨਾਲ ਹੀ ਪਸੀਨੇ ਦੁਆਰਾ ਉਤਪੰਨ, ਕੰਟਕਦਾਰ ਅਤੇ ਡੰਕ ਵਾਲੇ ਜੀਵ, ਖੁਦਾਈ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਚੜ੍ਹਨ ਵਾਲੇ ਵੀ ਪੈਦਾ ਹੋਏ।
ਊष੍ਮਣਾ ਚੋਪਜਾਯਨ੍ਤੇ ਯਚ੍ਚਾਨ੍ਯਤ੍ਕਿਞ੍ਚਿਦੀਦृਸ਼ਮ੍ । ਉਦ੍ਭਿਜ੍ਜਾਃ ਸ੍ਥਾਵਰਾਃ ਸਰ੍ਵੇ ਬੀਜਕਾਣ੍ਡਪ੍ਰਰੋਹਿਣਃ
ਗਰਮੀ ਤੋਂ ਵੀ ਜੋ ਕੁਝ ਹੋਰ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਇਥੇ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ: ਸਾਰੇ ਉਹ ਪੌਦੇ ਜੋ ਥਿਰ ਹਨ, ਬੀਜ ਤੋਂ ਉੱਗਦੇ, ਕਾਂਦੇ ਅਤੇ ਜੜਾਂ ਤੋਂ ਉਪਜਦੇ।
ਓषਧ੍ਯਃ ਫਲਪਾਕਾਨ੍ਤਾ ਨਾਨਾਵਿਧਫਲੋਪਗਾਃ । ਅਪੁष੍ਪਾਃ ਫਲਵਨ੍ਤੋ ਯੇ ਤੇ ਵਨਸ੍ਪਤਯਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ
ਉਹ ਜੜੀਆਂ, ਜੋ ਫਲ ਪਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਫਲ-ਦਾਰ ਵਰਗ ਅਤੇ ਜਿਹੜੇ ਫੁੱਲ ਨਹੀਂ ਬਲਦੇ ਫਿਰ ਵੀ ਫਲ ਧਾਰਣ ਕਰਦੇ—ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਦੇ ਪੌਦੇ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਪੁष੍ਪਿਣਃ ਫਲਿਨਸ਼੍ਚੈਵ ਵृਕ੍ਸ਼ਾਸ੍ਤੂਭਯਤਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ । ਗੁਚ੍ਛਗੁਲ੍ਮਂ ਤੁ ਵਿਵਿਧਂ ਤਥੈਵ ਤृਣਜਾਤਯਃ
ਫੁੱਲਦਾਰ ਅਤੇ ਫਲਦਾਰ ਦਰੱਖਤਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਗੁੱਚੇ ਵਾਲੇ ਬੁਸ਼ ਅਤੇ ਘਾਹ-ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਕੌਮਾਂ।
ਬੀਜਕਾਣ੍ਡਰੁਹਾਣ੍ਯੇਵ ਪ੍ਰਤਾਨਾ ਵਲ੍ਲ੍ਯ ਏਵ ਚ । ਤਮਸਾ ਬਹੁਰੂਪੇਣ ਵੇष੍ਟਿਤਾਃ ਕਰ੍ਮਹੇਤੁਨਾ
ਬੀਜ ਅਤੇ ਗੰਢ ਵਾਲੀਆਂ ਜੜਾਂ ਅਗਲੇ ਬੂਟਿਆਂ ਵਾਂਗ ਹਨ, ਅਤੇ ਘੁੰਘਰਾਲੇ ਕਿਰਣ ਵਾਲੇ ਨਵੇਂ ਤਨ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਲਾਈਆਂ ਹਨ; ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਰੂਪ ਹਨ ਜੋ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਢੱਕੇ ਹੋਏ ਨੇ, ਜੋ ਕਰਮ ਦੇ ਕਾਰਨਾਂ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਨੇ।
ਅਨ੍ਤਃਸਂਜ੍ਞਾ ਭਵਨ੍ਤ੍ਯੇਤੇ ਸੁਖਦੁਃਖਸਮਨ੍ਵਿਤਾਃ । ਏਤਾਵਤ੍ਯਸ੍ਤੁ ਗਤਯਃ ਪ੍ਰੋਦ੍ਭੂਤਾਃ ਕੁਰੁਨਨ੍ਦਨ
ਇਹ ਅੰਦਰੂਨੀ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਬਣ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਖੁਸ਼ੀ ਅਤੇ ਦੁਖ ਨਾਲ ਸੰਲਗਨ; ਐਸੇ ਹੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਸੀਬ ਬਣੇ ਸਨ, ਹੇ ਕੁਰੂ ਵੰਸ਼ੀਏ।
ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਦੇਵਾਦ੍ਦੀਪ੍ਤਿਮਨ੍ਤੋ ਭਾਸ੍ਕਰਾਚ੍ਯ ਮਹਾਤ੍ਮਨਃ । ਘੋਰੇऽਸ੍ਮਿਂਸ੍ਤਾਤ ਸਂਸਾਰੇ ਨਿਤ੍ਯਂ ਸਤਤਯਾਯਿਨਿ
ਇਸ ਲਈ ਦੇਵਤਾ, ਵੱਡੇ ਸੂਰਜ ਵਰਗੇ ਪ੍ਰਭਾਵਾਨ, ਉਸ ਡਰਾਉਣੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਇਸ ਨਿਤ ਦਾ ਹਿਲਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਚੱਕਰ ਵਿਚ ਨਿਰੰਤਰ ਚਮਕਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਏਵਂ ਸਰ੍ਵਂ ਸ ਸृष੍ਟ੍ਵੇਦਂ ਰਾਜਁਲ੍ਲੋਕਗੁਰੁਂ ਪਰਮ੍ । ਤਿਰੋਭੂਤਃ ਸ ਭੂਤਾਤ੍ਮਾ ਕਾਲਂ ਕਾਲੇਨ ਪੀਡਯਨ੍
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਨੇ ਸਾਰਾ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਰਚਿਆ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦਾ ਪਰਮ ਆਚਾਰਯ ਬਣਿਆ; ਉਹ ਜੀਵਾਂ ਵਿਚ ਅੰਤਰੀਯਾ ਆਤਮਾ ਰੂਪ ਹੋ ਕੇ ਦਾਯਿਤਾ ਨੂੰ ਸਮੇਂ ਨਾਲ ਹੀ ਛੇਦਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਯਦਾ ਸ ਦੇਵੋ ਜਾਗਰ੍ਤਿ ਤਦੇਦਂ ਚੇष੍ਟਤੇ ਜਗਤ੍ । ਯਦਾ ਸ੍ਵਪਿਤਿ ਸ਼ਾਨ੍ਤਾਤ੍ਮਾ ਤਦਾ ਸਰ੍ਵਂ ਨਿਮੀਲਤਿ
ਜਦੋਂ ਉਹ ਦੇਵ ਜਾਗਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਸੰਸਾਰ ਆਪਣੀ ਕਿਰਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਸੁਖੀ ਆਤਮਾ ਸੁੱਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਸਭ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵਾਪਸ ਖਿੱਚ ਕੇ ਬੰਦ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਸ੍ਵਪਿਤਿ ਰਾਜੇਨ੍ਦ੍ਰ ਜਨ੍ਤਵਃ ਕਰ੍ਮਬਨ੍ਧਨਾਃ । ਸ੍ਵਕਰ੍ਮਭ੍ਯੋ ਨਿਵਰ੍ਤਨ੍ਤੇ ਮਨਸ਼੍ਚ ਗ੍ਲਾਨਿਮृਚ੍ਛਤਿ
ਉਸ ਰਾਜਾ ਦੀ ਨੀਂਦ ਵਿੱਚ ਜੀਵ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਬੰਦੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਕੰਮ ਰੁਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮਨ ਅਲਸਤਾ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਡਿੱਗਦਾ ਹੈ।
ਯੁਗਪਤ੍ਤੁ ਪ੍ਰਲੀਯਨ੍ਤੇ ਯਦਾ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਮਹਾਤ੍ਮਨਿ । ਤਦਾਯਂ ਸਰ੍ਵਭੂਤਾਤ੍ਮਾ ਸੁਖਂ ਸ੍ਵਪਿਤਿ ਭਾਰਤ
ਇੱਕੋ ਸਮੇਂ ਸਭ ਵਿਘਟਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜਦੋਂ ਉਹ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਵਿਘਟਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਆਤਮਾ ਆਨੰਦਮਈ ਨੀਂਦ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ਰਾਮ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਹੇ ਭਰਤ।
ਤਮੋ ਯਦਾ ਸਮਾਸ਼੍ਰਿਤ੍ਯ ਚਿਰਂ ਤਿष੍ਠਤਿ ਸੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਃ । ਨ ਨਵਂ ਕੁਰੁਤੇ ਕਰ੍ਮ ਤਦੋਤ੍ਕ੍ਰਾਮਤਿ ਮੂਰ੍ਤਿਤਃ
ਜਦੋਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਹਨੇਰੇ ਵਿਚ ਜੜ੍ਹੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ ਤਾਂ ਉਹ ਹੋਰ ਨਵੇਂ ਕਰਮ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀਆਂ; ਦੇਹਧਾਰੀ ਨਵੇਂ ਕਰਮ ਗ੍ਰਹਣ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।
ਯਦਾਹਂਮਾਤ੍ਰਿਕੋ ਭੂਤ੍ਵਾ ਬੀਜਂ ਸ੍ਥਾਸ੍ਨੁ ਚਰਿष੍ਣੁ ਚ । ਸਮਾਵਿਸ਼ਤਿ ਸਂਸृष੍ਟਸ੍ਤਦਾ ਮੂਤਿਂ ਵਿਮੁਞ੍ਚਤਿ
ਜੇ ਮੈਂ ਸਿਰਫ ਇਕ ਬੀਜ ਰੂਪ ਦਿੱਖਵੀਂ ਰਹਾਂ ਅਤੇ ਬੀਜ ਵਾਂਗ ਹੀ ਟਿਕ ਕੇ ਭੁਟਕਾਂ, ਤਾਂ ਜਦੋਂ ਰਚਿਤ ਸੰਸਾਰ ਮੁਝ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਮੈਂ ਮੁਕਤੀ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ।
ਏਵਂ ਸ ਜਾਗ੍ਰਤ੍ਸ੍ਵਪ੍ਨਾਭ੍ਯਾਮਿਦਂ ਸਰ੍ਵਂ ਜਗਤ੍ਪ੍ਰਭੁਃ । ਸਂਜੀਵਯਤਿ ਚਾਜਸ੍ਰਂ ਪ੍ਰਮਾਪਯਤਿ ਚਾਵ੍ਯਯਃ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਾਗਣ ਅਤੇ ਸੌਣ ਰਾਹੀਂ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਇੱਕੋ ਹੀ ਵਾਰ ਸਭ ਕੁਝ ਜੀਵੰਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ, ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪਰਤ ਵੀ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।