ਸਰਿਤਃ ਸਾਗਰਾਞ੍ਛੈਲਾਨ੍ਸਮਾਨਿ ਵਿषਮਾਣਿ ਚ । ਕਾਮਂ ਕ੍ਰੋਧਂ ਤਥਾ ਵਾਚਂ ਰਤਿਂ ਚਾਪਿ ਕੁਰੁਦ੍ਵਹ
ਨਦੀਆਂ, ਸਮੁੰਦਰ ਅਤੇ ਪਹਾੜ — ਇਹ ਸਭ ਇਕੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਣਾਏ ਗਏ, ਨਾਲ ਹੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀਆਂ ਵਾਲੇ ਜੀਵ ਵੀ; ਇੱਛਾ, ਕ੍ਰੋਧ, ਬਾਣੀ ਅਤੇ ਆਨੰਦ ਨੂੰ ਵੀ ਉਸ ਨੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ।
ਸृष੍ਟਿਂ ਸਸਰ੍ਜ ਰਾਜੇਨ੍ਦ੍ਰ ਸਿਸृਕ੍ਸ਼ੁਰ੍ਵਿਵਿਧਾਃ ਪ੍ਰਜਾਃ । ਧਰ੍ਮਾਧਰ੍ਮੌ ਵਿਵੇਕਾਯ ਕਰ੍ਮਣਾਂ ਚ ਤਥਾਸृਜਤ੍
ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ, ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਰਚੀ, ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਜੀਵ ਉਤਪੰਨ ਕੀਤੇ ਤੇ ਧਰਮ-ਅਧਰਮ, ਵਿਵੇਕ ਅਤੇ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਰਤੱਬ ਵੰਡੇ।
ਸੁਖਦੁਃਖਾਦਿਭਿਰ੍ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵੈਃ ਪ੍ਰਜਾਸ਼੍ਚੇਮਾ ਨ੍ਯਯੋਜਯਤ੍ । ਅਣ੍ਵ੍ਯੋ ਮਾਤ੍ਰਾਵਿਨਾਸ਼ਿਨ੍ਯੋ ਦਸ਼ਾਰ੍ਧਾਨਾਂ ਤੁ ਯਾਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ
ਉਸ ਨੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਪਲ ਦਾ ਅਤੇ ਦੁਖ ਦਾ ਜੋੜ ਬਣਾਕੇ ਰੱਖਿਆ; ਕੁਝ ਅਣੂ ਵਰਗੇ ਅਵਿਭਾਜ਼ਯ ਬਣਾਏ ਗਏ, ਤੇ ਕੁਝ ਦੱਸ ਤੇ ਆਧਾ ਭਾਗ ਵਾਲੇ, ਜਿਵੇਂ ਯਾਦ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਤਾਭਿਃ ਸਰ੍ਵਮਿਦਂ ਵੀਰ ਸਮ੍ਭਵਤ੍ਯਨੁਪੂਰ੍ਵਸ਼ਃ । ਯਤ੍ਕृਤਂ ਤੁ ਪੁਰਾ ਕਰ੍ਮ ਸਨ੍ਨਿਯੁਕ੍ਤੇਨ ਵੈ ਨृਪ
ਇਹੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਸਾਰਾ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਜਿਹੜੀਆਂ ਕਰਮਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ, ਉਹ ਅਨੁਕੂਲ ਅਧਿਕਾਰੀ ਨੇ ਨਿਯਤ ਕੀਤੀਆਂ।
ਸ ਤਦੇਵ ਸ੍ਵਯਂ ਭੇਜੇ ਸृਜ੍ਯਮਾਨਂ ਪੁਨਃ ਪੁਨਃ । ਹਿਂਸ੍ਰਾਹਿਂਸ੍ਰੇ ਮृਦੁਕ੍ਰੂਰੇ ਧਰ੍ਮਾਧਰ੍ਮੇ ऋਤਾਨृਤੇ
ਉਹੀ ਰਾਜਾ ਨਿਵੜ ਕੇ ਨਵੀਂ-ਨਵੀਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਭੇਜਦਾ ਹੈ ਜੋ ਮੁੜ-ਮੁੜ ਜਨਮ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ — ਹਿੰਸਕ ਅਤੇ ਅਹਿੰਸਕ, ਕੋਮਲ ਅਤੇ ਕਰੰਕਾਰ, ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਅਧਾਰਮਿਕ, ਸੱਚ ਅਤੇ ਝੂਠ।
ਯਦ੍ਯਥਾਸ੍ਯਾਭਵਤ੍ਸਰ੍ਗੇ ਤਤ੍ਤਸ੍ਯ ਸ੍ਵਯਮਾਵਿਸ਼ਤ੍ । ਯਥਾ ਚ ਲਿਙ੍ਗਾਨ੍ਯृਤਵਃ ਸ੍ਵਯਮੇਵਾਨੁਪਰ੍ਯਯੇ
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਸਮੇਂ ਤੇ ਜਿਹੜਾ ਸੁਭਾਉ ਸੀ, ਉਹੀ ਸੁਭਾਉ ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਮੁੜ-ਮੁੜ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਝੂਠੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਆਪਣੀ-ਆਪੀਂ ਲੜੀ ਨਾਲ ਮੁੜ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।
ਸ੍ਵਾਨਿ ਸ੍ਵਾਨ੍ਯਭਿਪਦ੍ਯਨ੍ਤੇ ਤਥਾ ਕਰ੍ਮਾਣਿ ਦੇਹਿਨਃ । ਲੋਕਸ੍ਯੇਹ ਵਿਵृਦ੍ਧ੍ਯਰ੍ਥਂ ਮੁਖਬਾਹੂਰੁਪਾਦਤਃ
ਸਰੀਰ ਧਾਰੀਆਂ ਨੇ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਉਚਿਤ ਕਰਮ ਆਪਣੇ ਉੱਤੇ ਲਏ; ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਵਾਧੇ ਲਈ ਉਹ ਮੂੰਹਾਂ, ਬਾਂਹਾਂ, ਉੱਥਾਂ ਅਤੇ ਪੈਆਂ ਤੋਂ ਜਨਮੇ।
ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਂ ਤਥਾ ਚੋਭੌ ਵੈਸ਼੍ਯਸ਼ੂਦ੍ਰੌ ਨृਪੋਤ੍ਤਮ । ਮੁਖਾਨਿ ਯਾਨਿ ਚਤ੍ਵਾਰਿ ਤੇਭ੍ਯੋ ਵੇਦਾ ਵਿਨਿਃਸृਤਾਃ
ਮੂੰਹਾਂ ਤੋਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ, ਬਾਂਹਾਂ ਤੋਂ ਖੱਤਰੀਆ, ਉਠਾਂ ਤੋਂ ਵੈਸ਼ਯ ਅਤੇ ਪੈਰਾਂ ਤੋਂ ਸ਼ੂਦਰ — ਹੇ ਰਾਜਾ, ਉਹਨਾਂ ਚਾਰੋਂ ਅੰਗਾਂ ਤੋਂ ਵੇਦ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ।
ऋਗ੍ਵੇਦਸਹਿਤਾ ਤਾਤ ਵਸਿष੍ਠੇਨ ਮਹਾਤ੍ਮਨਾ । ਪੂਰ੍ਵਾਨ੍ਮੁਖਾਨ੍ਮਹਾਬਾਹੋ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਾਚ੍ਚਾਪਿ ਵੈ ਸ਼ृਣੁ
ਸੁਣੋ: ਰਿਗਵੇਦ ਮਹਾਨ ਹਿਰਦੇ ਵਾਲੇ ਵਸੀਸ਼ਠ ਤੋਂ ਅਗਲੇ ਚਿਹਰਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਪ੍ਰਕਟ ਹੋਇਆ; ਪੂਰਬ ਵੱਲੋਂ ਇਹ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਹੇ ਬਲਵਾਨ।
ਯਜੁਰ੍ਵੇਦੋ ਮਹਾਰਾਜ ਯਾਜ੍ਞਵਲ੍ਕ੍ਯੇਨ ਵੈ ਸਹ । ਸਾਮਾਨਿ ਪਸ਼੍ਚਿਮਾਤ੍ਤਾਤ ਗੌਤਮਸ਼੍ਚ ਮਹਾਨृषਿਃ
ਯਜੁਰਵੇਦ, ਹੇ ਰਾਜੇ, ਯਜ਼ਨਾਵਲਕਿ੍ਯ ਨੇ ਉਤਪੰਨ ਕੀਤਾ; ਸਮਵੇਦ ਪੱਛਮ ਵੱਲੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਗੌਤਮ ਉਸ ਦਾ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਸੀ।
ਅਥਰ੍ਵਵੇਦੋ ਰਾਜੇਨ੍ਦ੍ਰ ਮੁਖਾਚ੍ਚਾਪ੍ਯੁਤ੍ਤਰਾਨ੍ਨृਪ । ऋषਿਸ਼੍ਚਾਪਿ ਤਥਾ ਰਾਜਞ੍ਛੌਨਕੋ ਲੋਕਪੂਜਿਤਃ
ਰਾਜਾ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਤੋਂ ਆਥਰਵ ਵੇਦ ਵੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ; ਰਾਜਾ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਤੋਂ ਉੱਤਰ ਵੱਲਲਾ ਵੇਦ ਉਭਰਿਆ; ਅਤੇ ਉਸੇ ਚਿਹਰੇ ਤੋਂ ਇੱਕ ਰਿਸ਼ੀ ਵੀ ਜਨਮਿਆ — ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਉਸ ਰਾਜਾ ਦੀ ਮਰਦਾਨਗੀ ਦੀ ਪੀਠ ਨੂੰ ਸਤਕਾਰ ਦਿੱਤਾ।
ਯਤ੍ਤਨ੍ਮੁਖਂ ਮਹਾਬਾਹੋ ਪਞ੍ਚਮਂ ਲੋਕਵਿਸ਼੍ਰੁਤਮ੍ । ਅष੍ਟਾਦਸ਼ਪੁਰਾਣਾਨਿ ਸੇਤਿਹਾਸਾਨਿ ਭਾਰਤ
ਉਹ ਚਿਹਰਾ, ਬਲਵਾਨ ਹੱਥਾਂ ਵਾਲਾ, ਸੰਸਾਰ-ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿਚ ਪੰਚਮ ਵਜੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਜਾਣਿਆ ਗਿਆ; ਉਸ ਦਿਸ਼ਾ ਤੋਂ ਅਠਾਰਾਂ ਪੁਰਾਣ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਵਿਰਾਸਤਾਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈਆਂ।
ਨਿਰ੍ਗਤਾਨਿ ਤਤਸ੍ਤਸ੍ਮਾਨ੍ਮੁਖਾਤ੍ਕੁਰੁਕੁਲੋਦ੍ਵਹ । ਤਥਾਨ੍ਯਾਃ ਸ੍ਮृਤਯਸ਼੍ਚਾਪਿ ਯਮਾਦ੍ਯਾ ਲੋਕਪੂਜਿਤਾਃ
ਉਸੇ ਚਿਹਰੇ ਤੋਂ ਕੁਰੁਕੁਲਾ ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਵੰਸ਼ਾਂ ਵੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈਆਂ; ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋਰ ਯਾਦ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀਆਂ ਅਤੇ ਯਮ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਨਿਯਮਾਂ-ਕਿਰਿਆਵਾਂ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਵੱਲੋਂ ਸਤਿਕਾਰ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ।
ਤਤਃ ਸ ਭਗਵਾਨ੍ਦੇਵੋ ਦ੍ਵਿਧਾ ਦੇਹਮਕਾਰਯਤ੍ । ਦ੍ਵਿਧਾ ਕृਤ੍ਵਾਤ੍ਮਨੋ ਦੇਹਮਰ੍ਧੇਨ ਪੁਰੁषੋऽਭਵਤ੍
ਫਿਰ ਉਸ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਦੋਹਰੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਰਚਿਆ; ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵੰਡ ਕੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਅਧੇਰੇ ਅੰਗ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਬਣ ਗਿਆ।
ਅਰ੍ਧੇਨ ਨਾਰੀ ਤਸ੍ਯਾਂ ਚ ਵਿਰਾਜਮਸृਜਤ੍ਪ੍ਰਭੁਃ । ਤਪਸ੍ਤਪ੍ਤ੍ਵਾਸृਜਦ੍ਯਂ ਤੁ ਸ ਸ੍ਵਯਂ ਪੁਰੁषੋ ਵਿਰਾਟ੍
ਦੂਜੇ ਅਧੇਰੇ ਖੰਡ ਤੋਂ ਉਸ ਨੇ ਇੱਕ ਔਰਤ ਬਣਾਈ ਜੋ ਉਸ ਅਰਧ-ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਚਮਕਦੀ ਸੀ; ਤਪਸ੍ਯਾ ਦੀ ਗਰਮੀ ਨਾਲ ਬਣੀ, ਉਹ ਖੁਦ ਮਹਾਨ ਵਿਸ਼ਵ-ਪੁਰਸ਼ ਸੀ।
ਸ ਚਕਾਰ ਤਪੋ ਰਾਜਨ੍ਸਿਸृਕ੍ਸ਼ੁਰ੍ਵਿਵਿਧਾਃ ਪ੍ਰਜਾਃ । ਪਤੀਨ੍ਪ੍ਰਜਾਨਾਮਸृਜਨ੍ਮਹਰ੍षੀਨਾਦਿਤੋ ਦਸ਼
ਉਹ ਰਾਜਾ, ਜਿਸ ਨੇ ਤਪ ਕਰਕੇ ਆਪਣਾ ਕੰਮ ਕੀਤਾ, ਬਹੁ-ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਸੰਤਾਨ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ: ਉਸ ਤੋਂ ਪਤੀਆਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਾਅਉਤਪੰਨ ਹੋਏ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਆਰੰਭ 'ਚੋਂ ਦੱਸ ਮਹਾਨ ਰਿਸੀ ਜਨਮ ਲਏ।
ਨਾਰਦਂ ਚ ਭृਗੁਂ ਤਾਤ ਕਂ ਪ੍ਰਚੇਤਸਮੇਵ ਹਿ । ਪੁਲਹਂ ਕ੍ਰਤੁਂ ਪੁਲਸ੍ਤ੍ਯਂ ਚ ਅਤ੍ਰਿਮਙ੍ਗਿਰਸਂ ਤਥਾ
ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਨਾਰਦ, ਭ੍ਰਿਗੁ ਉਤੇ, ਤਾਤਕਾ ਵੀ ਸੀ, ਸਚਮੁਚ ਪ੍ਰਜਾਪਤਿ; ਅਸ ਹੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੁਲਾਹਾ, ਕਰਤੁ ਅਤੇ ਪੁਲਸਤ੍ਯ ਵੀ ਸਨ; ਅਤ੍ਰਿਮਾਨ ਅਤੇ ਅੰਗਿਰਸ ਵੀ ਗਿਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਮਰੀਚਿਂ ਚਾਪਿ ਰਾਜੇਨ੍ਦ੍ਰ ਯੋऽਸਾਵਾਦ੍ਯਃ ਪ੍ਰਜਾਪਤਿਃ । ਏਤਾਂਸ਼੍ਚਾਨ੍ਯਾਂਸ਼੍ਚ ਰਾਜੇਨ੍ਦ੍ਰ ਅਸृਜਦ੍ ਭੂਰਿਤੇਜਸਃ
ਮਰੀਚਿ ਵੀ, ਹੇ ਭਰਤ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਜਨਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ; ਇਹਨਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਉਹ ਮਹਾਨ-ਮਹਿਮਾਂ ਵਾਲਾ ਰਾਜਾ ਉਤਪੰਨ ਕਰਕੇ ਲਿਆਂਦਾ।
ਅਥ ਦੇਵਾਨृषੀਨ੍ਦੈਤ੍ਯਾਨ੍ਸੋऽਸृਜਤ੍ਕੁਰੁਨਨ੍ਦਨ । ਯਕ੍ਸ਼ਰਕ੍ਸ਼ਃ ਪਿਸ਼ਾਚਾਂਸ਼੍ਚ ਗਨ੍ਧਰ੍ਵਾਪ੍ਸਰਸੋऽਸੁਰਾਨ੍
ਫਿਰ ਉਸ ਰਾਜੇ ਨੇ ਦੇਵਾਂ, ਮਨੀਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਦੈਤਾਂ ਨੂੰ ਬਣਾਇਆ, ਅਤੇ ਯਕਸ਼, ਰਾਖਸ਼ਸ, ਪਿਸਾਚ ਜਿਹੇ ਜੀਵ, ਨਾਲ ਹੀ ਗੰਧਰਵ, ਅਪਸਰਾਸ ਅਤੇ ਅਸੁਰਾਂ ਨੂੰ ਉਤਪੰਨ ਕੀਤਾ।
ਮਨੁष੍ਯਾਣਾਂ ਪਿਤॄਣਾਂ ਚ ਸਰ੍ਪਾਣਾਂ ਚੈਵ ਭਾਰਤ । ਨਾਗਾਨਾਂ ਚ ਮਹਾਬਾਹੋ ਸਸਰ੍ਜ ਵਿਵਿਧਾਨ੍ਗਣਾਨ੍
ਉਸਨੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਅਤੇ ਪੂਰਖਾਂ, ਸਰਪਾਂ ਅਤੇ, ਹੇ ਬਲਵਾਨ ਭਰਤ, ਨਾਗਾਂ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਰਗਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਰਚਿਆ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਵਿਭਿੰਨ ਰਣ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ।
ਕ੍ਸ਼ਣਰੁਚੋऽਸ਼ਨਿਗਣਾਨ੍ਰੋਹਿਤੇਨ੍ਦ੍ਰਧਨੂਂषਿ ਚ । ਧੂਮਕੇਤੂਂਸ੍ਤਥਾ ਚੋਲ੍ਕਾ ਨਿਰ੍ਯਾਤਾਞ੍ਜ੍ਯੋਤਿषਾਂ ਗਣਾਨ੍
ਸੂਰਜ ਨੇ ਫਿਰ ਤੀਬਰ-ਚਲਨ ਵਾਲੇ ਅੱਗ ਵਰਗੇ ਜੀਵ ਉਪਜਾਏ, ਤੇਰਾਂਧਾਰ ਯੋਧੇ, ਧੂੰਏ ਵੱਲ ਲਹਿਰਾਉਂਦੇ ਬੈਨਰ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਰੋਸ਼ਨੀ ਵਾਹਕ—ਚਮਕਦਾਰ ਸੰਗਠਨ।
ਮਨੁष੍ਯਾਨ੍ਕਿਨ੍ਨਰਾਨ੍ਮਤ੍ਸ੍ਯਾਨ੍ਵਰਾਹਾਂਸ਼੍ਚ ਵਿਹਙ੍ਗਮਾਨ੍ । ਗਜਾਨਸ਼੍ਵਾਨਥ ਪਸ਼ੂਨ੍ਮृਗਾਨ੍ਵ੍ਯਾਲਾਂਸ਼੍ਚ ਭਾਰਤ
ਉੱਥੇ ਮਨੁੱਖ, ਕਿੰਨਰਸਮਾਨ ਲੋਕ, ਮੱਛੀਆਂ, ਸੂਰ ਅਤੇ ਪੰਛੀਆਂ; ਨਾਲ ਹੀ ਹਾਥੀ, ਘੋੜੇ ਅਤੇ ਹੋਰ ਜਾਨਵਰ, ਹਿਰਨ ਅਤੇ ਸੱਪ ਭਰਤ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦੇਂਦੇ ਸਨ।
ਕृਮਿਕੀਟਪਤਙ੍ਗਾਂਸ਼੍ਚ ਯੂਕਾਲਿਕ੍ਸ਼ਕਮਤ੍ਕੁਣਾਨ੍ । ਸਰ੍ਵਂ ਚ ਦਂਸ਼ਮਸ਼ਕਂ ਸ੍ਥਾਵਰਂ ਚ ਪृਥਗ੍ਵਿਧਮ੍
ਕੀੜੇ, ਸੰਕਸਰੀ ਜੀਵ ਅਤੇ ਉੱਡਨ ਵਾਲੇ ਜੀਵ, ਖੁਦਾਈ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਚੜ੍ਹਨ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ; ਸਾਰੇ ਕੰਟਕਦਾਰ, ਡੰਕ ਮਾਰਨ ਵਾਲੇ ਜੀਵ ਅਤੇ ਬਹੁ-ਸਹਿ ਜੀਵ-ਧਰਤੀਆਂ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅਸਥਿਰ ਰਾਸ਼ੀਆਂ।
ਏਵਂ ਸ ਭਾਸ੍ਕਰੋ ਦੇਵਃ ਸਸਰ੍ਜ ਭੁਵਨਤ੍ਰਯਮ੍ । ਯੇषਾਂ ਤੁ ਯਾਦृਸ਼ਂ ਕਰ੍ਮ ਭੂਤਾਨਾਮਿਹ ਕੀਰ੍ਤਿਤਮ੍
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇਵ ਭਾਸਕਰ ਨੇ ਤਿੰਨ ਲੋਕ ਰਚੇ; ਮੈਂ ਦੱਸਾਂਗਾ ਕਿ ਕਿਹੜੇ ਕਰਮਾਂ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਦਾ ਜਨਮ ਕਰਵਾਇਆ।
ਕਥਯਿष੍ਯਾਮਿ ਤਤ੍ਸਰ੍ਵਂ ਕ੍ਰਮਯੋਗਂ ਚ ਜਨ੍ਮਨਿ । ਗਜਾ ਵ੍ਯਾਲਾ ਮृਗਾਸ੍ਤਾਤ ਪਸ਼ਵਸ਼੍ਚ ਪृਥਗ੍ਵਿਧਾਃ
ਮੈਂ ਸਾਰੀ ਕਥਾ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਦੇ ਅਨੁਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਾਂਗਾ: ਇੱਥੇ ਹਾਥੀਆਂ, ਸੱਪ, ਹਿਰਨ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋਰ ਵੱਖਰੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ।
ਪਿਸ਼ਾਚਾ ਮਾਨੁषਾਸ੍ਤਾਤ ਰਕ੍ਸ਼ਾਂਸਿ ਚ ਜਰਾਯੁਜਾਃ । ਦ੍ਵਿਜਾਸ੍ਤੁ ਅਣ੍ਡਜਾਃ ਸਰ੍ਪਾ ਨਕ੍ਰਾ ਮਤ੍ਸ੍ਯਾਃ ਸਕਚ੍ਛਪਾਃ
ਭੂਤ ਅਤੇ ਪਿਸਾਚ ਸਨ, ਫਿਰ ਜੋੜੇ ਤੋਂ ਮਨੁੱਖ ਅਤੇ ਰਾਖਸ਼ਸ ਜਨਮੇ; ਦੁਵਾਰਜ ਜੇਹੇ ਆਦਿ-ਜਨਮ ਹੋਏ, ਸੱਪ, ਮਗਰਮੱਛ, ਮੱਛੀਆਂ ਅਤੇ ਕਛੂਏ।
ਏਵਂਵਿਧਾਨਿ ਯਾਨੀਹ ਸ੍ਥਲਜਾਨ੍ਯੌਦਕਾਨਿ ਚ । ਸ੍ਵੇਦਜਂ ਦਂਸ਼ਮਸ਼ਕਂ ਯੂਕਾਲਿਕ੍ਸ਼ਕਮਤ੍ਕੁਣਾਃ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਧਰਤੀ-ਜਾਤ ਅਤੇ ਜਲ-ਜੀਵ ਹੋਏ; ਨਾਲ ਹੀ ਪਸੀਨੇ ਦੁਆਰਾ ਉਤਪੰਨ, ਕੰਟਕਦਾਰ ਅਤੇ ਡੰਕ ਵਾਲੇ ਜੀਵ, ਖੁਦਾਈ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਚੜ੍ਹਨ ਵਾਲੇ ਵੀ ਪੈਦਾ ਹੋਏ।
ਊष੍ਮਣਾ ਚੋਪਜਾਯਨ੍ਤੇ ਯਚ੍ਚਾਨ੍ਯਤ੍ਕਿਞ੍ਚਿਦੀਦृਸ਼ਮ੍ । ਉਦ੍ਭਿਜ੍ਜਾਃ ਸ੍ਥਾਵਰਾਃ ਸਰ੍ਵੇ ਬੀਜਕਾਣ੍ਡਪ੍ਰਰੋਹਿਣਃ
ਗਰਮੀ ਤੋਂ ਵੀ ਜੋ ਕੁਝ ਹੋਰ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਇਥੇ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ: ਸਾਰੇ ਉਹ ਪੌਦੇ ਜੋ ਥਿਰ ਹਨ, ਬੀਜ ਤੋਂ ਉੱਗਦੇ, ਕਾਂਦੇ ਅਤੇ ਜੜਾਂ ਤੋਂ ਉਪਜਦੇ।
ਓषਧ੍ਯਃ ਫਲਪਾਕਾਨ੍ਤਾ ਨਾਨਾਵਿਧਫਲੋਪਗਾਃ । ਅਪੁष੍ਪਾਃ ਫਲਵਨ੍ਤੋ ਯੇ ਤੇ ਵਨਸ੍ਪਤਯਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ
ਉਹ ਜੜੀਆਂ, ਜੋ ਫਲ ਪਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਫਲ-ਦਾਰ ਵਰਗ ਅਤੇ ਜਿਹੜੇ ਫੁੱਲ ਨਹੀਂ ਬਲਦੇ ਫਿਰ ਵੀ ਫਲ ਧਾਰਣ ਕਰਦੇ—ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਦੇ ਪੌਦੇ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਪੁष੍ਪਿਣਃ ਫਲਿਨਸ਼੍ਚੈਵ ਵृਕ੍ਸ਼ਾਸ੍ਤੂਭਯਤਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ । ਗੁਚ੍ਛਗੁਲ੍ਮਂ ਤੁ ਵਿਵਿਧਂ ਤਥੈਵ ਤृਣਜਾਤਯਃ
ਫੁੱਲਦਾਰ ਅਤੇ ਫਲਦਾਰ ਦਰੱਖਤਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਗੁੱਚੇ ਵਾਲੇ ਬੁਸ਼ ਅਤੇ ਘਾਹ-ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਕੌਮਾਂ।