ਵਂਸ਼ਾਨੁਚਰਿਤਂ ਚੈਵ ਪੁਰਾਣਂ ਪਞ੍ਚਲਕ੍ਸ਼ਣਮ੍ । ਚਤੁਰ੍ਦਸ਼ਭਿਰ੍ਵਿਦ੍ਯਾਭਿਰ੍ਭੂषਿਤਂ ਕੁਰੁਨਨ੍ਦਨ
ਇਹ ਪੁਰਾਣ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਮੁੱਖ ਲਛਣ ਮੌਜੂਦ ਹਨ; ਇਹ ਚੌਦਾਂ ਵਿਦਿਆਰੰਗਾਂ ਨਾਲ ਢਾਂਕੀ ਹੋਈ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਸੰਬੋਧਨ ਕੁਰੁ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਵੰਸ਼ਜ ਨੂੰ ਹੈ।
ਅਙ੍ਗਾਨਿ ਚਤੁਰੋ ਵੇਦਾ ਮੀਮਾਂਸਾ ਨ੍ਯਾਯਵਿਸ੍ਤਰਃ । ਪੁਰਾਣਂ ਧਰ੍ਮਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਂ ਚ ਵਿਦ੍ਯਾ ਹ੍ਯੇਤਾਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਦਸ਼
ਚਾਰ ਲਿੰਬ ਵੈਦ ਹਨ; ਮੀਮਾਂਸਾ ਅਤੇ ਨਿਆਏ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਵਿਸਤਾਰਤ ਵਿਆਖਿਆ ਹਨ। ਇਹ ਪੁਰਾਣ ਧਰਮ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਚੌਦਾਂ ਵਿਦਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਾ ਕੇ ਗਿਆਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦੋ ਧਨੁਰ੍ਵੇਦੋ ਗਾਨ੍ਧਰ੍ਵਸ਼੍ਚੈਵ ਤੇ ਤ੍ਰਯਃ । ਅਰ੍ਥਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਂ ਚਤੁਰ੍ਥਂ ਤੁ ਵਿਦ੍ਯਾ ਹ੍ਯष੍ਟਾਦਸ਼ੈਵ ਤਾਃ
ਆਯੁਰਵੇਦ, ਧਨੁਰਵੇਦ ਅਤੇ ਗਾਂਧਰਵ ਤਿੰਨ ਕਲਾਵਾਂ ਹਨ; ਅਰਥਸ਼ਾਸਤਰ ਚੌਥੀ ਹੈ — ਇਹਨਾਂ ਅਠਾਰਾਂ ਵਿਦਿਆਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਪ੍ਰਥਮਂ ਕਥ੍ਯਤੇ ਸਰ੍ਗੋ ਭੂਤਾਨਾਮਿਹ ਸਰ੍ਵਸ਼ਃ । ਯਚ੍ਛ੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਪਾਪਨਿਰ੍ਮੁਕ੍ਤੋ ਯਾਤਿ ਸ਼ਾਨ੍ਤਿਮਨੁਤ੍ਤਮਾਮ੍
ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ (ਸਰਗ) ਵਰਣਿਤ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਪਾਪੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਅਤੇ ਪਰਮ ਸ਼ਾਂਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਜਗਦਾਸੀਤ੍ਪੁਰਾ ਤਾਤ ਤਮੋਭੂਤਮਲਕ੍ਸ਼ਣਮ੍ । ਅਵਿਜ੍ਞੇਯਮਤਰ੍ਕ੍ਯਂ ਚ ਪ੍ਰਸੁਪ੍ਤਮਿਵ ਸਰ੍ਵਸ਼ਃ
ਹੁਣੇ ਹੀ ਬਹੁਤ ਪਹਿਲਾਂ ਸੰਸਾਰ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਆਕ੍ਰਿਤੀ ਰਹਿਤ ਅਤੇ ਅਸਪਸ਼ਟ; ਸਭ ਕੁਝ ਬੇਹਦ ਸੁੰਨ, ਆਮ ਨਿਰਣਏ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਅਤੇ ਅਜਾਣਵਾਂ ਵਰਗਾ ਪਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।
ਤਤਃ ਸ ਭਗਵਾਨੀਸ਼ੋ ਹ੍ਯਵ੍ਯਕ੍ਤੋ ਵ੍ਯਞ੍ਜਯਨ੍ਨਿਦਮ੍ । ਮਹਾਭੂਤਾਨਿ ਵृਤ੍ਤੌਜਾਃ ਪ੍ਰੋਤ੍ਥਿਤਸ੍ਤਮਨਾਸ਼ਨਃ
ਤਦ ਪ੍ਰਭੂ, ਪਰਮ ਸਤ੍ਯ, ਅਅਵਿਕਾਰ ਅਵਯਵ ਨੇ ਇਸ ਪ੍ਰਗਟ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ: ਮਹਾ ਤੱਤ ਵਿਰੋਧੀ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਉਠੇ, ਮੂਲ ਅੰਧਕਾਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਜਵਲਿਤ ਕਰਦੇ ਅਤੇ ਨਾਸ਼ ਕਰਦੇ ਹੋਏ।
ਯੋऽਸਾਵਤੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯੋऽਗ੍ਰਾਹ੍ਯਃ ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮੋऽਵ੍ਯਕ੍ਤਃ ਸਨਾਤਨਃ । ਸਰ੍ਵਭੂਤਮਯੋऽਚਿਨ੍ਤ੍ਯਃ ਸ ਏष ਸ੍ਵਯਮੁਤ੍ਥਿਤਃ
ਜੋ ਇੰਦਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸੀਘਰ ਹੈ, ਅਗਿਆਤੀ, ਸੁਕਸ਼ਮ, ਅਵਿਕਾਰਿਤ ਅਤੇ ਸਦੀਵੀ — ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵਾਦਮਾਨ, ਚਿੰਤਨ ਤੋਂ ਪਰੇ — ਉਹੀ ਆਤਮਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਉੱਭਰੀ।
ਯੋऽਸੌ षਡ੍ਵਿਂਸ਼ਕੋ ਲੋਕੇ ਤਥਾ ਯਃ ਪੁਰੁषੋਤ੍ਤਮਃ । ਭਾਸ੍ਕਰਸ਼੍ਚ ਮਹਾਬਾਹੋ ਪਰਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਚ ਕਥ੍ਯਤੇ
ਉਹ ਜਿਸ ਦਾ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਛੱਬੀ ਦਾ ਹੋਰ ਰੂਪ ਹੈ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਉੱਤਮ; ਹੇ ਬਲਵਾਨ, ਉਸਨੂੰ ਸੂਰਜ ਅਤੇ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮਣ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਸੋऽਭਿਧ੍ਯਾਯ ਸ਼ਰੀਰਾਤ੍ਸ੍ਵਾਤ੍ਸਿਸृਕ੍ਸ਼ੁਰ੍ਵਿਵਿਧਾਃ ਪ੍ਰਜਾਃ । ਅਤ ਏਵ ਸਸਰ੍ਜਾਦੌ ਤਾਸੁ ਵੀਰ੍ਯਮਵਾਸृਜਤ੍
ਉਸਨੂੰ ‘ਸਰੀਰ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਜੀਵ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਥਮ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਜੀਵਨ-ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਵੀ ਪ੍ਰਸਿੱਤ ਕੀਤੀਆਂ।
ਯਸ੍ਮਾਦੁਤ੍ਪਦ੍ਯਤੇ ਸਰ੍ਵਂ ਸਦੇਵਾਸੁਰਮਾਨੁषਮ੍ । ਬੀਜਂ ਸ਼ੁਕ੍ਰਂ ਤਥਾ ਰੇਤ ਉਗ੍ਰਂ ਵੀਰ੍ਯਂ ਚ ਕਥ੍ਯਤੇ
ਜਿਸ ਤੋਂ ਸਭ — ਦੇਵ, ਦੈਵ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ — ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ: ਬੀਜ (ਬੀਜ), ਸ਼ੁਕ੍ਰ (ਅੰਡ), ਤੇਜਸ ਕੇ ਅੰਕੜੇ (ਰੇਟਾ), ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀ (ਵੀਰਯ) ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਂ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ।
ਵੀਰ੍ਯਸ੍ਯੈਤਾਨਿ ਨਾਮਾਨਿ ਕਥਿਤਾਨਿ ਸ੍ਵਯਮ੍ਭੁਵਾ । ਤਦਣ੍ਡਮਭਵਦ੍ਧੈਮਂ ਜ੍ਵਾਲਾਮਾਲਾਕੁਲਂ ਵਿਭੋ
ਉਹ ਨਾਮ ਆਤਮਾ-ਨਿਰਜਾਤ ਵਿਰਿਆ ਨੂੰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਸਨ: ਉਸ ਬੀਜ ਤੋਂ ਮਹਾਨ ਅੱਗ ਉਭਰੀ, ਜੋ ਅੱਗਾਂ ਦੀ ਮਾਲਾ ਵਾਂਗ ਦੁਬਾਰਾ ਉਤਰੀ।
ਯਸ੍ਮਿਞ੍ਜਜ੍ਞੇ ਸ੍ਵਯਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਸਰ੍ਵਲੋਕਪਿਤਾਮਹਃ । ਸੁਰਜ੍ਯੇष੍ਠਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਵਕ੍ਤ੍ਰਃ ਪਰਮੇष੍ਠੀ ਪਿਤਾਮਹਃ
ਜਦੋਂ ਸਵੈ-ਜਾਣਕ ਬ੍ਰਹਮਾ ਖੁਦ ਏਸ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲਿਆ, ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਦਾਦਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ — ਚਾਰ ਮੁਖ ਵਾਲਾ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਬੁਰਾ, ਮਹਾਨ ਸਤਿਕਾਰੀ ਪਿਤਾ।
ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਜ੍ਞਃ ਪੁਰੁषੋ ਵੇਧਾਃ ਸ਼ਮ੍ਭੁਰ੍ਨਾਰਾਯਣਸ੍ਤਥਾ । ਪਰ੍ਯਾਯਵਾਚਕੈਃ ਸ਼ਬ੍ਦੈਰੇਵ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤ੍ਯਤੇ
ਉਸ ਨੂੰ ਖੇਤਰ-ਜਾਣਨਹਾਰ, ਪੁਰੁਸ਼, ਰੇਸ਼ ਭੇਦੀ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ੰਭੂ ਅਤੇ ਨਾਰਾਯਣ — ਇਨ੍ਹਾਂ ਬਦਲਦੀਆਂ ਸੰਬੋਧਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਉਭਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸਦਾ ਮਨੀषਿਭਿਸ੍ਤਾਤ ਵਿਰਞ੍ਚਿਃ ਕਞ੍ਜਜਸ੍ਤਥਾ । ਆਪੋ ਨਾਰਾ ਇਤਿ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾ ਆਪੋ ਵੈ ਨਰਸੂਨਵਃ
ਸਦਾ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਵੱਲੋਂ ਉਸਨੂੰ ਵੀਰਾਂਚਿ ਅਤੇ ਕਮਲ-ਜ ਸਿਆਦਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਨਾਰਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਹਕੀਕਤ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹਨ।
ਤਾ ਯਦਸ੍ਯਾਯਨਂ ਪੂਰ੍ਵਂ ਤੇਨ ਨਾਰਾਯਣਃ ਸ੍ਮृਤਃ । ਅਰਮਿਤ੍ਯੇਵ ਸ਼ੀਘ੍ਰਾਯ ਨਿਯਤਾਃ ਕਵਿਭਿਃ ਕृਤਾਃ
ਉਹ ਨਾਮ, ਜੋ ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਸਨ, ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਨਾਰਾਯਣ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਗਏ; ਕਵੀਆਂ ਨੇ ਛੇਤੀ ਹੀ ਉਸ ਲਈ ਅਰਮਾ ਨਾਂ ਰਚ ਲਿਆ।
ਆਪ ਏਵਾਰ੍ਣਵੀਭੂਤ੍ਵਾ ਸੁਸ਼ੀਘ੍ਰਾਸ੍ਤੇਨ ਤਾ ਨਰਾਃ । ਯਤ੍ਤਤ੍ਕਾਰਣਮਵ੍ਯਕ੍ਤਂ ਨਿਤ੍ਯਂ ਸਦਸਦਾਤ੍ਮਕਮ੍
ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀਆਂ, ਜੋ ਸ਼ਕਤਿਸ਼ਾਲੀ ਨਦੀਆਂ ਬਣ ਗਈਆਂ, ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਉਸ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੇ — ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਅਦ੍ਰਿਸ਼੍ਯ, ਨਿਤਾ ਅਤੇ ਸਤ-ਅਸਤ ਦੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੀ ਕਾਰਨ ਸੀ।
ਤਦ੍ਵਿਸृष੍ਟਃ ਸ ਪੁਰੁषੋ ਲੋਕੇ ਬ੍ਰਹ੍ਮੇਤਿ ਕੀਰ੍ਤ੍ਤ੍ਯਤੇ । ਏਵਂ ਸ ਭਗਵਾਨਣ੍ਡੇ ਤਤ੍ਤ੍ਵਮੇਵ ਨਿਰੂਪ੍ਯ ਵੈ
ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਉਸਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਨ ਵਜੋਂ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ; ਇਸੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਸੰਸਾਰਿਕ ਢਿੱਗ ਵਿੱਚ ਉਸ ਹੀ ਸਿਧਾਂਤ ਦੀ ਵਿਵਸਤਾ ਕੀਤੀ।
ਧ੍ਯਾਨਮਾਸ੍ਥਾਯ ਰਾਜੇਨ੍ਦ੍ਰ ਤਦਣ੍ਡਮਕਰੋਦ੍ਦ੍ਵਿਧਾ । ਸ਼ਕਲਾਭ੍ਯਾਂ ਚ ਰਾਜੇਨ੍ਦ੍ਰ ਦਿਵਂ ਭੂਮਿਂ ਚ ਨਿਰ੍ਮਮੇ
ਧਿਆਨ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ, ਰਾਜਾ ਨੇ ਉਸ ਬੀਜ ਨੂੰ ਦੋ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ; ਉਹ ਵੰਡਾਂ ਰਾਜਾ ਨੇ ਸਵਰਗ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਅਮਰ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ।
ਅਨ੍ਤਰ੍ਵ੍ਯੋਮ ਦਿਸ਼ਸ਼੍ਚਾष੍ਟੌ ਵਾਰੁਣਂ ਸ੍ਥਾਨਮੇਵ ਹਿ । ਊਰ੍ਧ੍ਵਂ ਮਹਾਨ੍ਗਤੋ ਰਾਜਨ੍ ਸਮਨ੍ਤਾਲ੍ਲੋਕਭੂਤਯੇ
ਅੱਠ ਅੰਦਰੂਨੀ ਆਕਾਸ਼ ਅਤੇ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਹਨ; ਵਾਰੇਣਾ ਆਪਣੇ ਅਸਥਾਨ 'ਤੇ ਸਥਾਪਤ ਹੈ — ਉੱਪਰ ਵੱਲ ਮਹਾਨ ਨੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਲਈ ਘੇਰਿਆ।
ਮਹਤਸ਼੍ਚਾਪ੍ਯਹਂਕਾਰਸ੍ਤਸ੍ਮਾਚ੍ਚ ਤ੍ਰਿਗੁਣਾ ਅਪਿ । ਤ੍ਰਿਗੁਣਾ ਅਤਿਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਾਸ੍ਤੁ ਬੁਦ੍ਧਿਗਮ੍ਯਾ ਹਿ ਭਾਰਤ
ਉਸ ਮਹਾਨ ਤੋਂ ਹੀ ਅਹੰਕਾਰ ਉਭਰਿਆ; ਇਸ ਲਈ ਤਿੰਨ ਗੁਣ ਹਨ — ਇਹ ਤਿੰਨ ਗੁਣ ਬੜੇ ਸੁਕਸ਼ਮ ਹਨ ਅਤੇ ਕੇਵਲ ਵਿਭੇਦਕ ਬੁੱਧਿ ਨਾਲ ਹੀ ਪਛਾਣੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਹੇ ਭਾਰਤ।
ਉਤ੍ਪਤ੍ਤਿਹੇਤੁਭੂਤਾ ਵੈ ਭੂਤਾਨਾਂ ਮਹਤਾਂ ਨृਪ । ਤੇषਾਮੇਵ ਗृਹੀਤਾਨਿ ਸ਼ਨੈਃ ਪਞ੍ਚੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ਤੁ
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਮਹਾਨ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਉਤਪੱਤੀ ਦੇ ਕਾਰਨ ਉਭਰੇ; ਉਹੀ ਜੀਵ langsam-ਤਰਤੀਬ ਨਾਲ ਪੰਜ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਲਈ ਕਾਰਨ ਬਣੇ।
ਤਥੈਵਾਵਯਵਾਃ ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਾਃ षਣ੍ਣਾਮਪ੍ਯਮਿਤੌਜਸਾਮ੍
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਕਸ਼ਮ ਅੰਗ ਵੀ ਆਏ — ਜੋ ਛੇ ਸੰਖਿਆ ਵਿੱਚ ਸਨ — ਹਰ ਇੱਕ ਵਿਚ ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਸੁਕਸ਼ਮਤਾ ਸੀ।
ਸਂਨਿਵੇਸ਼੍ਯਾਤ੍ਮਮਾਤ੍ਰਾਸੁ ਸ ਰਾਜਨ੍ਭਗਵਾਨ੍ਵਿਭੁਃ । ਭੂਤਾਨਿ ਨਿਰ੍ਮਮੇ ਤਾਤ ਸਰ੍ਵਾਣਿ ਵਿਧਿਪੂਰ੍ਵਕਮ੍
ਮਹਾਨ, ਸਰਵ-ਸ਼ਕਤਿਮਾਨ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਫਿਰ ਉਹ ਸਾਰੀ ਜੀਵਤਾਈਆਂ ਸਿਰਫ ਸਵ-ਏਕਾਈਆਂ ਵਿੱਚ ਰੱਖੀਆਂ; ਦੋਸਤਰ, ਉਸਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਨਿਯਤ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਰਚਿਆ।
ਯਨ੍ਮੂਰ੍ਤ੍ਯਵਯਵਾਃ ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਾਸ੍ਤਸ੍ਯੇਮਾਨ੍ਯਾਸ਼੍ਰਯਾਣਿ षਟ੍ । ਤਸ੍ਮਾਚ੍ਛਰੀਰਮਿਤ੍ਯਾਹੁਸ੍ਤਸ੍ਯ ਮੂਰ੍ਤਿਂ ਮਨੀषਿਣਃ
ਉਹ ਭੌਤਿਕ ਅਤੇ ਸੁਕਸ਼ਮ ਅੰਗ ਛੇ ਆਧਾਰ ਰੱਖਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਜਿਗਿਆਸੂ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਰੀਰ ਉਹਨਾਂ ਅੰਗਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟ ਰੂਪ ਹੈ ਜਿਹਨਾਂ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਹਨ।
ਮਹਾਨ੍ਤਿ ਤਾਨਿ ਭੂਤਾਨਿ ਆਵਿਸ਼ਨ੍ਤਿ ਤਤੋ ਵਿਭੁਮ੍ । ਕਰ੍ਮਣਾ ਸਹ ਰਾਜੇਨ੍ਦ੍ਰ ਸਗੁਣਾਸ਼੍ਚਾਪਿ ਵੈ ਗੁਣਾਃ
ਉਹ ਮਹਾਨ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਰਵ-ਪ੍ਰਭੁ ਨੇ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ; ਕਿਰਿਆ ਦੇ ਨਾਲ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਗੁਣ ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਸਾਥ ਸਨ, ਕੁਝ ਗੁਣ ਲੱਛਣ-ਸਹਿਤ ਅਤੇ ਕੁਝ ਬਿਨਾਂ ਲੱਛਣਾਂ ਦੇ।
ਤੇषਾਮਿਦਂ ਤੁ ਸਪ੍ਤਾਨਾਂ ਪੁਰੁषਾਣਾਂ ਮਹੌਜਸਾਮ੍ । ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਾਭ੍ਯੋ ਮੂਰ੍ਤਿਮਾਤ੍ਰਾਭ੍ਯਃ ਸਮ੍ਭਵਤ੍ਯਵ੍ਯਯਾਦ੍ਵਯਮ੍
ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸੱਤ ਮਹਾਨ ਪੁਰੁਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਦੋ ਅਮਰ ਤੱਤ ਉਪਜੇ: ਇੱਕ ਸੁਖਮ ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਕੇਵਲ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੋਣ ਵਾਲਾ।
ਭੂਤਾਦਿਮਹਤਸ੍ਤਾਤ ਯੇਨ ਵ੍ਯਾਪ੍ਤਮਿਦਂ ਜਗਤ੍ । ਤਸ੍ਮਾਦਪਿ ਮਹਾਬਾਹੋ ਪੁਰੁषਾਃ ਪਞ੍ਚ ਏਵ ਹਿ
ਹੇ ਬਹਾਦਰ, ਉਸ ਮਹਾਨ ਮੂਲ ਤੋਂ — ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਪਰਿਆਪਤ ਹੈ — ਇਸ ਦੇ ਨਾਤੇ ਉੱਚਤਮ ਪੂਰੂਸ਼ ਭੀ ਪੰਜ ਹੀ ਵੰਨ ਦੇ ਗਏ ਹਨ।
ਕੇਚਿਦੇਵਂ ਪਰਾਂ ਤਾਤ ਸृष੍ਟਿਮਿਚ੍ਛਨ੍ਤਿ ਪਣ੍ਡਿਤਾਃ । ਅਨ੍ਯੇऽਪ੍ਯੇਵਂ ਮਹਾਬਾਹੋ ਪ੍ਰਵਦਨ੍ਤਿ ਮਨੀषਿਣਃ
ਕੁਝ ਲੋਕ, ਪੂਤ੍ਰ, ਵਿਦਵਾਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਹੋਰ, ਮਹਾਬਲੀ, ਗਿਆਨੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਸਹੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੱਖਰਾ ਹੀ ਘੋਸ਼ਿਤ ਹੈ।
ਯੋऽਸਾਵਾਤ੍ਮਾ ਪਰਸ੍ਤਾਤ ਕਲ੍ਪਾਦੌ ਸृਜਤੇ ਤਨੁਮ੍ । ਪ੍ਰਜਨਸ਼੍ਚ ਮਹਾਬਾਹੋ ਸਿਸृਕ੍ਸ਼ੁਰ੍ਵਿਵਿਧਾਃ ਪ੍ਰਜਾਃ
ਉਸ ਸਵੈ ਨੇ, ਜੋ ਉੱਚਤਮ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੈ, ਕਲਪ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਕ ਸਰੂਪ ਕਿਆਰਿਆ ਬਣਾਇਆ; ਅਤੇ, ਹੇ ਬਹਾਦਰ, ਉਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸੰਤਾਨਾਂ ਦਾ ਪਿਤਾ ਬਣਿਆ।
ਤੇਨ ਸृष੍ਟਃ ਪੁਦ੍ਗਲਸ੍ਤੁ ਪ੍ਰਧਾਨਂ ਵਿਸ਼ਤੇ ਨृਪ । ਪ੍ਰਧਾਨਂ ਕ੍ਸ਼ੋਭਿਤਂ ਤੇਨ ਵਿਕਾਰਾਨ੍ਯੁਜਤੇ ਬਹੂਨ੍
ਉਸ ਤੋਂ ਪੁੜਗਲਾ (ਸੰਘਠ) ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਕੇ ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਵਿਚ ਮਿਲ ਗਿਆ; ਓਹ ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਉਸ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਹਿਲਿਆ-ਡੁਲਿਆ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪਰਿਵਰਤਨ ਅਤੇ ਰੂਪਬਦਲਾਂ ਤੋਂ ਗੁਜਰਿਆ।