ଵାସୁକିସ୍ତକ୍ଷକଶ୍ଚୈଵ କାଲିକୋ ମାଣିଭଦ୍ରକଃ ଏତେ ପ୍ରଯଚ୍ଛଂତ୍ଯଭଯଂ ପ୍ରାଣିନାଂ ପ୍ରାଣଜୀଵିନାମ୍
ବାସୁକି, ତକ୍ଷକ, କାଳିକା ଓ ମାଣିଭଦ୍ର—ଏହିମାନେ ସମସ୍ତ ଜୀବମାନଙ୍କୁ ଭୟରୁ ମୁକ୍ତି ଦେଇଥାନ୍ତି।
ପଞ୍ଚମ୍ଯାଂ ସ୍ନପଯଂତୀହ ନାଗାନ୍କ୍ଷୀ ରେଣ ଯେ ନରାଃ
ଏଠାରେ ପଞ୍ଚମୀ ଦିନରେ ଯେଉଁମାନେ ନାଗମାନଙ୍କୁ ଦୁଧରେ ସ୍ନାନ କରାନ୍ତି—
ଶପ୍ତା ନାଗା ଯଦା ମାତ୍ରା ଦହ୍ଯମାନା ଦିଵାନିଶମ୍
ମାଆଙ୍କ ଶାପରେ ନାଗମାନେ ଦିନ ରାତି ଜଳିଥିଲେ—
କଥଂ ଵା ତସ୍ଯ ଶାପସ୍ଯ ଵିନାଶୋଽ ଭୂଜ୍ଜନାର୍ଦନ
ହେ ଜନାର୍ଦନ, ସେଇ ଶାପ କିପରି ନଶ୍ଟ ହେଲା?
ତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଚାବ୍ରଵୀତ୍କଦ୍ରୂର୍ନାଗାନାଂ ଜନନୀ ସ୍ଵସାମ୍
ଏହା ଦେଖି କଦ୍ରୁ, ନାଗମାନଙ୍କର ମାଆ, ତାଙ୍କର ଭଉଣୀଙ୍କୁ କହିଲେ—
ଅଶ୍ଵରତ୍ନମିଦଂ ଶ୍ଵେତଂ ପଶ୍ଯପଶ୍ଯାମୃତୋଦ୍ଭଵମ୍
‘ଏହି ଧଳା ରତ୍ନମୟ ଘୋଡ଼ାକୁ ଦେଖ, ଏହା ଅମୃତରୁ ଜନ୍ମିଛି, ଦେଖ, ଦେଖ!’
କଥଂ ତ୍ଵଂ ଵୀକ୍ଷସେ କୃଷ୍ଣଂ ଵିନତୋଵାଚ ତାଂ ସ୍ଵସାମ୍
ଭିନତା ତାଙ୍କ ଭଉଣୀଙ୍କୁ କହିଲେ, ‘ତୁମେ କିପରି ଏହାକୁ କଳା ଦେଖୁଛ?’
ଵୀକ୍ଷେଽହମେକନଯନା କୃଷ୍ଣବାଲ ସମନ୍ଵିତମ୍
‘ମୁଁ ଏହାକୁ ଏକ ଆଖିରେ ଦେଖୁଛି, ଏହାର କଳା ପୁଛ ଅଛି।’
ନ ଚେଦ୍ଦର୍ଶଯସେ କଦ୍ରୁ ମମ ଦାସୀ ଭଵିଷ୍ଯସି ।। 4.36.
‘କଦ୍ରୁ, ତୁମେ ଏଭଳି ଦେଖାଇପାରିବା ନାହିଁ, ତେବେ ତୁମେ ମୋର ଦାସୀ ହେବ।’
ଏଵଂ ତେ ଵିପଣଂ କୃତ୍ଵା ଗତେ କ୍ରୋଧସମନ୍ଵିତେ
ଏଭଳି ହାଣ୍ଡି ହୋଇ, ଦୁହେଁ କ୍ରୋଧରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ ଚାଲିଗଲେ।
ଆହୂଯ ପୁତ୍ରାନ୍ ପ୍ରୋଵାଚ ବାଲା ଭୂତ୍ଵା ହଯୋତ୍ତମେ
ସେ ତାଙ୍କ ପୁଅମାନଙ୍କୁ ଡାକି କହିଲେ, ‘ତମେ ପିଲା ହୋଇ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଘୋଡ଼ା ପାଖକୁ ଯାଅ।’
ପ୍ରୋଚୁସ୍ତେ ଜିହ୍ମବୁଦ୍ଧିଂ ତାଂ ନାଗାଃ କଦ୍ରୂଂ ଵିଗୃହ୍ଯ ଚ ଅଶପଦ୍ରୁଷିତା କଦ୍ରୂଃ ପାଵକୋ ଵଃ ପ୍ରଧକ୍ଷ୍ଯତି
ନାଗମାନେ କୁଟିଲ ମନ ନେଇ କଦ୍ରୁଙ୍କ କଥା ଶୁଣିଲେ, ତେବେ କଦ୍ରୁ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ଶାପ ଦେଲେ: ‘ଅଗ୍ନି ତୁମମାନେକୁ ପୋଡ଼ିଦେବ।’
ଗତେ ବହୁତିଥେ କାଲେ ପାଂଡଵୋ ଜନମେଜଯଃ
ବହୁ ବର୍ଷ ପରେ, ପାଣ୍ଡବ ଜନମେଯୟ—
ତସ୍ମିନ୍ସତ୍ରେ ଚ ତିଗ୍ମାଂଶୁଃ ପାଵକୋ ଭକ୍ଷଯିଷ୍ଯତି
ସେ ଯଜ୍ଞରେ, ତୀବ୍ର ଅଗ୍ନି ତୁମମାନେକୁ ଭସ୍ମ କରିଦେବ।
ମାତ୍ରା ଶପ୍ତସ୍ତଦା ନାଗଃ କର୍ତଵ୍ଯଂ ନାନ୍ଵପଦ୍ଯତ
ମାଆଙ୍କର ଶାପ ପାଇଁ ସେ ସମୟରେ ସେ ନାଗ ନିଜ କର୍ତବ୍ୟ କରିଲା ନାହିଁ।
ଵାସୁକିଂ ଦୁଃଖିତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ବ୍ରହ୍ମା ପ୍ରୋଵାଚ ସାଂତ୍ଵଯନ୍
ବାସୁକିଙ୍କୁ ଦୁଃଖିତ ଦେଖି, ବ୍ରହ୍ମା ତାଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ବନା ଦେଇ କହିଲେ।
ଯାଯାଵରକୁଲେ ଜାତୋ ଜରତ୍କାରୁରିତି ଦ୍ଵିଜଃ
ଏକ ଯାତ୍ରୀ ବ୍ରାହ୍ମଣ ପରିବାରରେ ଜରତ୍କାରୁ ନାମକ ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଜନ୍ମ ନେବେ।
ଭଗିନୀଂ ଚ ଜରତ୍କାରୁଂ ତସ୍ଯ ତ୍ଵଂ ପ୍ରତିଦାସ୍ଯସି
ତୁମେ ତାଙ୍କୁ ତୁମର ଭଉଣୀ ଜରତ୍କାରୁଙ୍କୁ ଦେବା।
ସ ତତ୍ସତ୍ରଂ ପ୍ରଵୃଦ୍ଧଂ ଵୈ ନାଗାନାଂ ଭଯଦଂ ମହତ୍ 4.36.
ସେ ବଡ଼ ଯଜ୍ଞ ଉତ୍ସବ ନାଗମାନେ ପାଇଁ ଭୟଙ୍କର ହୋଇ ଉତ୍ସାହିତ ହୋଇଥିଲା।
ତଦିଯଂ ଭଗିନୀ ନାଗ ରୂପୌଦାର୍ଯଗୁଣାନ୍ଵିତା
ସେ ନାଗମାନେ ମଧ୍ୟରେ ତାଙ୍କର ଭଉଣୀ ରୂପ, ଦୟା ଓ ଉତ୍ତମ ଗୁଣରେ ଭରିଥିଲେ।
ଯଦାସୌ ପ୍ରାର୍ଥ୍ଯତେଽରଣ୍ଯେ ଯତ୍କିଞ୍ଚିତ୍ପ୍ରଵଦିଷ୍ଯତି
ଯେତେବେଳେ ସେ ଅରଣ୍ୟରେ ଖୋଜାଯିବେ, ସେ ଯାହା କହିବେ, ତାହା ମାନିବାକୁ ପଡ଼ିବ।
ପିତାମହଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଵାସୁକିଂ ପ୍ରଣିପତ୍ଯ ଚ
ପିତାମହଙ୍କର କଥା ଶୁଣି, ବାସୁକିଙ୍କୁ ଶିର ନମାଇଲେ।
ତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ପନ୍ନଗାଃ ସର୍ଵେ ପ୍ରହର୍ଷୋତ୍ଫୁଲ୍ଲଲୋଚନାଃ
ଏହି କଥା ଶୁଣି, ସମସ୍ତ ନାଗମାନେ ଆନନ୍ଦରେ ଚକ୍ଷୁ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ କରିଲେ।
ଅପ୍ଲଵେ ତୁ ନିମଗ୍ନାନାଂ ଘୋରେ ଯଜ୍ଞାଗ୍ନିସାଗରେ
ଯେମାନେ ଭୟଙ୍କର ଯଜ୍ଞାଗ୍ନି ସାଗରରେ ଡୁବିଯାଇଥିଲେ,
ଶ୍ରୁତ୍ଵା ସ ଚାଗ୍ନିରାଜାନମୃତ୍ଵିଜସ୍ତଦନଂତରମ୍
ଏହା ଶୁଣି, ଅଗ୍ନିରାଜା ଓ ଋତ୍ବିଜମାନେ ପରେ—
ପଞ୍ଚମ୍ଯାଂ ତଚ୍ଚ ଭଵିତା ବ୍ରହ୍ମା ପ୍ରୋଵାଚ ଲେଲିହାନ୍
ପଞ୍ଚମ ଦିନରେ ଏହି ଘଟଣା ଘଟିବ, ବ୍ରହ୍ମା ହସି ଏହିପରି କହିଲେ।
ନାଗାନାଂ ହର୍ଷଜନନୀ ଦତ୍ତା ଵୈ ବ୍ରହ୍ମଣା ପୁରା
ପୁରୁଣା କାଳରେ ବ୍ରହ୍ମା ନାଗମାନେ ପାଇଁ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥିବା ଦାନ ଦେଇଥିଲେ।
ଵିସୃଜ୍ଯ ନାଗାଃ ପ୍ରୀଯଂତାଂ ଯେ କେଚିତ୍ପୃଥିଵୀତଲେ ଯେ ନଦୀଷୁ ମହାନାଗା ଯେ ସରଃସ୍ଵଭିଗାମିନଃ
ପୃଥିବୀ ଉପରେ ଯେଉଁ ନାଗମାନେ ଅଛନ୍ତି, ନଦୀରେ ଥିବା ବଡ଼ ନାଗମାନେ, ଏବଂ ଝିଲିକ ଭିତରକୁ ଯାଉଥିବା ନାଗମାନେ—ସମସ୍ତେ ଶାନ୍ତିରେ ଯାଉନ୍ତୁ।
ଯେ ଵାପୀଷୁ ତଡାଗେଷୁ ତେଷୁ ସର୍ଵେଷୁ ଵୈ ନମଃ ।।4.36.
ଯେଉଁମାନେ ଓଁଡା ଓ ପୋଖରୀରେ ଅଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ନମସ୍କାର।
ନାଗାନ୍ଵିପ୍ରାଂଶ୍ଚ ସଂପୂଜ୍ଯ ଵିସୃଜ୍ଯ ଚ ଯଥାର୍ଥତଃ
ନାଗମାନେ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେଙ୍କୁ ଯଥାଯଥ ଆଦର କରି, ସେମାନେ ମୁକ୍ତ ହେଉନ୍ତୁ।