ସଂଧ୍ଯାଯାଂ ଚ ତତୋ ମୌନଂ ତଦ୍ଵ୍ରତ ତୁ ସମାଚରେତ୍
ସନ୍ଧ୍ୟାବେଳେ ମୌନ ରହି, ସେଇ ବ୍ରତ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିବା ଉଚିତ।
ସମାପ୍ତେ ତୁ ଵ୍ରତେ ଦଦ୍ଯାଦ୍ଭୋଜନଂ ଶୁକ୍ଲତଂଡୁଲୈଃ
ବ୍ରତ ସମାପ୍ତିରେ, ଶୁଭ୍ର ଚାଉଳର ଭୋଜନ ଦାନ କରିବା ଉଚିତ।
ଦେଵ୍ଯୈ ଵିତାନଂ ଘଂଟାଂ ଚ ସିତନେତ୍ରଂ ପଟାନ୍ଵିତମ୍
ଦେବୀଙ୍କୁ ଏକ ଛତା, ଘଣ୍ଟା ଏବଂ ଶୁଭ୍ର ଆଖି ଥିବା ବସ୍ତ୍ର ଦାନ କରିବା ଉଚିତ।
ତଥୋପଦେଷ୍ଟାରମପି ଭକ୍ତ୍ଯା ସଂପୂଜଯେଦ୍ଗୁରୁମ୍
ଏହି ବ୍ରତ ଶିଖାଇଥିବା ଗୁରୁଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଭକ୍ତି ସହିତ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।
ଅନେନ ଵିଧିନା ଯସ୍ତୁ କୁର୍ଯାତ୍ସାରସ୍ଵତଂ ଵ୍ରତମ୍
ଯେଉଁମାନେ ଏହି ପ୍ରକାରେ ସାରସ୍ୱତ ବ୍ରତ କରନ୍ତି,
ସରସ୍ଵତ୍ଯାଃ ପ୍ରସାଦେନ ଵ୍ଯାସଵତ୍ତୁ କଵିର୍ଭଵେତ୍ ବ୍ରହ୍ମଲୋକେ ଵସେତ୍ତାଵଦ୍ଯାଵତ୍କଲ୍ପାଯୁତତ୍ରଯମ୍
ସରସ୍ୱତୀଙ୍କ ଦୟାରେ, ସେମାନେ ବ୍ୟାସଙ୍କ ପରି କବି ହୁଅନ୍ତି ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଲୋକରେ ତିନି ହଜାର କଳ୍ପ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବାସ କରନ୍ତି।
ସାରସ୍ଵତଂ ଵ୍ରତଂ ଯସ୍ତୁ ଶୃଣୁଯାଦପି ଯଃ ପଠେତ୍
ଯେଉଁମାନେ ସାରସ୍ବତୀଙ୍କ ବ୍ରତ କଥା ଶୁଣନ୍ତି କିମ୍ବା ପଢନ୍ତି—
ସଂଵତ୍ସରଂ ଵ୍ରତଵରେଣ ସରସ୍ଵତୀଂ ଯେ ସଂପୂଜଯଂତି ଜଗତୋ ଜନନୀଂ ଜନିତ୍ରୀମ୍ 4.35.
ଏହି ପୃଥିବୀର ମାଆ, ସମସ୍ତଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତିକାରଣ ସାରସ୍ବତୀଙ୍କୁ, ଏକ ବର୍ଷ ଧରି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରତ ରଖି ଯେଉଁମାନେ ପୂଜା କରନ୍ତି—
ଇତି ଶ୍ରୀଭଵିଷ୍ଯେ ମହାପୁରାଣ ଉତ୍ତରପର୍ଵଣି ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଯୁଧିଷ୍ଠିରସଂଵାଦେ ସାରସ୍ଵତଵ୍ରତନିରୂପଣଂ ନାମ ପଂଚତ୍ରିଂଶତ୍ତମୋଽଧ୍ଯାଯଃ
ଏଭଳି ଶ୍ରୀଭବିଷ୍ୟ ପୁରାଣର ଉତ୍ତର ପର୍ବରେ, ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଓ ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କ ସଂବାଦରେ, 'ସାରସ୍ବତ ବ୍ରତ ବିବରଣ' ନାମକ ପଞ୍ଚତ୍ରିଶତମ ଅଧ୍ୟାୟ ଶେଷ ହେଲା।
ନାଗପଞ୍ଚମୀଵ୍ରତଵର୍ଣନମ୍ ପଞ୍ଚମ୍ଯାଂ କିଲ ନାଗାନାଂ ଭଵତୀତ୍ଯୁତ୍ସଵୋ ମହାନ୍
ନାଗପଞ୍ଚମୀ ବ୍ରତ ବିବରଣ: ପଞ୍ଚମୀ ତିଥିରେ ନାଗମାନଙ୍କ ପାଇଁ ବଡ଼ ଉତ୍ସବ ହୁଏ।
ଵାସୁକିସ୍ତକ୍ଷକଶ୍ଚୈଵ କାଲିକୋ ମାଣିଭଦ୍ରକଃ ଏତେ ପ୍ରଯଚ୍ଛଂତ୍ଯଭଯଂ ପ୍ରାଣିନାଂ ପ୍ରାଣଜୀଵିନାମ୍
ବାସୁକି, ତକ୍ଷକ, କାଳିକା ଓ ମାଣିଭଦ୍ର—ଏହିମାନେ ସମସ୍ତ ଜୀବମାନଙ୍କୁ ଭୟରୁ ମୁକ୍ତି ଦେଇଥାନ୍ତି।
ପଞ୍ଚମ୍ଯାଂ ସ୍ନପଯଂତୀହ ନାଗାନ୍କ୍ଷୀ ରେଣ ଯେ ନରାଃ
ଏଠାରେ ପଞ୍ଚମୀ ଦିନରେ ଯେଉଁମାନେ ନାଗମାନଙ୍କୁ ଦୁଧରେ ସ୍ନାନ କରାନ୍ତି—
ଶପ୍ତା ନାଗା ଯଦା ମାତ୍ରା ଦହ୍ଯମାନା ଦିଵାନିଶମ୍
ମାଆଙ୍କ ଶାପରେ ନାଗମାନେ ଦିନ ରାତି ଜଳିଥିଲେ—
କଥଂ ଵା ତସ୍ଯ ଶାପସ୍ଯ ଵିନାଶୋଽ ଭୂଜ୍ଜନାର୍ଦନ
ହେ ଜନାର୍ଦନ, ସେଇ ଶାପ କିପରି ନଶ୍ଟ ହେଲା?
ତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଚାବ୍ରଵୀତ୍କଦ୍ରୂର୍ନାଗାନାଂ ଜନନୀ ସ୍ଵସାମ୍
ଏହା ଦେଖି କଦ୍ରୁ, ନାଗମାନଙ୍କର ମାଆ, ତାଙ୍କର ଭଉଣୀଙ୍କୁ କହିଲେ—
ଅଶ୍ଵରତ୍ନମିଦଂ ଶ୍ଵେତଂ ପଶ୍ଯପଶ୍ଯାମୃତୋଦ୍ଭଵମ୍
‘ଏହି ଧଳା ରତ୍ନମୟ ଘୋଡ଼ାକୁ ଦେଖ, ଏହା ଅମୃତରୁ ଜନ୍ମିଛି, ଦେଖ, ଦେଖ!’
କଥଂ ତ୍ଵଂ ଵୀକ୍ଷସେ କୃଷ୍ଣଂ ଵିନତୋଵାଚ ତାଂ ସ୍ଵସାମ୍
ଭିନତା ତାଙ୍କ ଭଉଣୀଙ୍କୁ କହିଲେ, ‘ତୁମେ କିପରି ଏହାକୁ କଳା ଦେଖୁଛ?’
ଵୀକ୍ଷେଽହମେକନଯନା କୃଷ୍ଣବାଲ ସମନ୍ଵିତମ୍
‘ମୁଁ ଏହାକୁ ଏକ ଆଖିରେ ଦେଖୁଛି, ଏହାର କଳା ପୁଛ ଅଛି।’
ନ ଚେଦ୍ଦର୍ଶଯସେ କଦ୍ରୁ ମମ ଦାସୀ ଭଵିଷ୍ଯସି ।। 4.36.
‘କଦ୍ରୁ, ତୁମେ ଏଭଳି ଦେଖାଇପାରିବା ନାହିଁ, ତେବେ ତୁମେ ମୋର ଦାସୀ ହେବ।’
ଏଵଂ ତେ ଵିପଣଂ କୃତ୍ଵା ଗତେ କ୍ରୋଧସମନ୍ଵିତେ
ଏଭଳି ହାଣ୍ଡି ହୋଇ, ଦୁହେଁ କ୍ରୋଧରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ ଚାଲିଗଲେ।
ଆହୂଯ ପୁତ୍ରାନ୍ ପ୍ରୋଵାଚ ବାଲା ଭୂତ୍ଵା ହଯୋତ୍ତମେ
ସେ ତାଙ୍କ ପୁଅମାନଙ୍କୁ ଡାକି କହିଲେ, ‘ତମେ ପିଲା ହୋଇ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଘୋଡ଼ା ପାଖକୁ ଯାଅ।’
ପ୍ରୋଚୁସ୍ତେ ଜିହ୍ମବୁଦ୍ଧିଂ ତାଂ ନାଗାଃ କଦ୍ରୂଂ ଵିଗୃହ୍ଯ ଚ ଅଶପଦ୍ରୁଷିତା କଦ୍ରୂଃ ପାଵକୋ ଵଃ ପ୍ରଧକ୍ଷ୍ଯତି
ନାଗମାନେ କୁଟିଲ ମନ ନେଇ କଦ୍ରୁଙ୍କ କଥା ଶୁଣିଲେ, ତେବେ କଦ୍ରୁ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ଶାପ ଦେଲେ: ‘ଅଗ୍ନି ତୁମମାନେକୁ ପୋଡ଼ିଦେବ।’
ଗତେ ବହୁତିଥେ କାଲେ ପାଂଡଵୋ ଜନମେଜଯଃ
ବହୁ ବର୍ଷ ପରେ, ପାଣ୍ଡବ ଜନମେଯୟ—
ତସ୍ମିନ୍ସତ୍ରେ ଚ ତିଗ୍ମାଂଶୁଃ ପାଵକୋ ଭକ୍ଷଯିଷ୍ଯତି
ସେ ଯଜ୍ଞରେ, ତୀବ୍ର ଅଗ୍ନି ତୁମମାନେକୁ ଭସ୍ମ କରିଦେବ।
ମାତ୍ରା ଶପ୍ତସ୍ତଦା ନାଗଃ କର୍ତଵ୍ଯଂ ନାନ୍ଵପଦ୍ଯତ
ମାଆଙ୍କର ଶାପ ପାଇଁ ସେ ସମୟରେ ସେ ନାଗ ନିଜ କର୍ତବ୍ୟ କରିଲା ନାହିଁ।
ଵାସୁକିଂ ଦୁଃଖିତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ବ୍ରହ୍ମା ପ୍ରୋଵାଚ ସାଂତ୍ଵଯନ୍
ବାସୁକିଙ୍କୁ ଦୁଃଖିତ ଦେଖି, ବ୍ରହ୍ମା ତାଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ବନା ଦେଇ କହିଲେ।
ଯାଯାଵରକୁଲେ ଜାତୋ ଜରତ୍କାରୁରିତି ଦ୍ଵିଜଃ
ଏକ ଯାତ୍ରୀ ବ୍ରାହ୍ମଣ ପରିବାରରେ ଜରତ୍କାରୁ ନାମକ ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଜନ୍ମ ନେବେ।
ଭଗିନୀଂ ଚ ଜରତ୍କାରୁଂ ତସ୍ଯ ତ୍ଵଂ ପ୍ରତିଦାସ୍ଯସି
ତୁମେ ତାଙ୍କୁ ତୁମର ଭଉଣୀ ଜରତ୍କାରୁଙ୍କୁ ଦେବା।
ସ ତତ୍ସତ୍ରଂ ପ୍ରଵୃଦ୍ଧଂ ଵୈ ନାଗାନାଂ ଭଯଦଂ ମହତ୍ 4.36.
ସେ ବଡ଼ ଯଜ୍ଞ ଉତ୍ସବ ନାଗମାନେ ପାଇଁ ଭୟଙ୍କର ହୋଇ ଉତ୍ସାହିତ ହୋଇଥିଲା।
ତଦିଯଂ ଭଗିନୀ ନାଗ ରୂପୌଦାର୍ଯଗୁଣାନ୍ଵିତା
ସେ ନାଗମାନେ ମଧ୍ୟରେ ତାଙ୍କର ଭଉଣୀ ରୂପ, ଦୟା ଓ ଉତ୍ତମ ଗୁଣରେ ଭରିଥିଲେ।