ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଉଵାଚ ସ୍ନାନାର୍ଥଂ ମୃତ୍ତିକାଂ ମଂତ୍ରୈର୍ଗୃହ୍ଣୀଯାଦଂଭସି ସ୍ଥିତଃ ।।4.31.୧
ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ କହିଲେ:
ଇମଂ ମଂତ୍ରଂ ପଠନ୍ପାର୍ଥ ଆଦିତ୍ଯାଯ ପ୍ରଦର୍ଶଯେତ୍
ଏହି ମନ୍ତ୍ରଟି ପଢି, ହେ ପାର୍ଥ, ଏହାକୁ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ କରିବା ଉଚିତ।
ତାଂ ମୃଦଂ ଶିରସି ପ୍ରାର୍ଥ୍ଯ ପୂର୍ଵଂ ଦତ୍ତ୍ଵାଂଗସଂଧିଷୁ
ସେ ମାଟିଟିକୁ ମୁଣ୍ଡରେ ଧରି, ପ୍ରଥମେ ଶରୀରର ସମସ୍ତ ସଂଯୋଗ ସ୍ଥାନରେ ଲଗାଇବା ଉଚିତ।
ତ୍ଵମାପୋ ଯୋନିଃ ସର୍ଵେଷାଂ ଦୈତ୍ଯଦାନଵରକ୍ଷସାମ୍
ତୁମେ ସମସ୍ତ ଜଳର ମୂଳ, ଦୈତ୍ୟ, ଦାନବ ଓ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କର ଉତ୍ପତ୍ତି ସ୍ଥାନ।
ସ୍ନାତୋଽହଂ ସର୍ଵତୀର୍ଥେଷୁ ସର୍ଵପ୍ରସ୍ରଵଣେଷୁ ଚ
ମୁଁ ସମସ୍ତ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ ଓ ସମସ୍ତ ପବିତ୍ର ଝରଣାରେ ସ୍ନାନ କରିଛି।
ଧ୍ଯାଯନ୍ଧ୍ଵନିମିମଂ ମଂତ୍ରଂ ତତଃ ସ୍ନାନଂ ସମାଚରେତ୍ ନ ଜଲ୍ପେଚ୍ଚ ନ ଵୀକ୍ଷେତ କ୍ଵଚିତ୍ପାପିଷ୍ଠମେଵ ହି
ଏହି ଶବ୍ଦ ଓ ମନ୍ତ୍ରକୁ ଧ୍ୟାନ କରି, ପରେ ସ୍ନାନ କରିବା ଉଚିତ। କୌଣସି ଅଶୁଚି ବସ୍ତୁକୁ ଦେଖିବା କିମ୍ବା କଥାହେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ଦୂର୍ଵାଶ୍ଵତ୍ଥୌ ଶମୀଂ ସ୍ପୃଷ୍ଟ୍ଵା ମାଂ ଚ ମଂତ୍ରେଣ ମଂତ୍ରଵିତ୍
ଦୁର୍ବା ଘାସ, ଅଶ୍ୱଥ ଗଛ, ଶମୀ ଗଛ ଓ ମୋତେ ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ଛୁଇଁବା ଉଚିତ।
ତ୍ଵଂ ଦୂର୍ଵେଽମୃତଜନ୍ମାସି ସର୍ଵଦେଵୈଶ୍ଚ ଵଂଦିତା
ହେ ଦୁର୍ବା, ତୁମେ ଅମୃତରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଛ, ସମସ୍ତ ଦେବତାମାନେ ତୁମକୁ ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି।
( ଇତି ଦୂର୍ଵାମଂତ୍ରଃ ଶମୀ ଶମଯ ତତ୍ପାପଂ ଯନ୍ମଯା ଦୁରନୁଷ୍ଠି ତମ୍
ହେ ଶମୀ, ମୋର ଅସତ୍ କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଯେଉଁ ପାପ ହୋଇଛି, ତାହାକୁ ଶାନ୍ତ କର।
( ଇତି ଶମୀମଂତ୍ରଃ) ଅଶ୍ଵତ୍ଥମଂଗଂ ଲଭତେ ମଂତ୍ରମେତଂ ନିବୋଧ ମେ ଶତ୍ରୂଣାଂ ଚ ସମୁତ୍ଥାନମଶ୍ଵତ୍ଥ ଶମଯସ୍ଵ ମେ ।। 4.31.
ହେ ଅଶ୍ୱଥ, ଏହି ମନ୍ତ୍ରକୁ ଶୁଣ, ତୁମେ ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କର ଉତ୍ପତ୍ତିକୁ ଶାନ୍ତ କର।
( ଇତ୍ଯଶ୍ଵତ୍ଥମଂତ୍ରଃ) ଗାଂ ଦଦ୍ଯାତ୍ତୁ ତତୋ ଦେଵୀଂ ସଵତ୍ସାଂ ସପ୍ରଦକ୍ଷିଣାମ୍
ତାପରେ ଗାଈକୁ ତାର ବଛା ସହିତ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା କରି ଦାନ କରିବା ଉଚିତ।
ସର୍ଵଦେଵମଯେ ଦେଵି ଦୈଵତୈସ୍ତ୍ଵଂ ସୁପୂଜିତା
ହେ ଦେବୀ, ତୁମେ ସମସ୍ତ ଦେବତାମାନଙ୍କର ମିଶ୍ର ରୂପ, ଦେବତାମାନେ ତୁମକୁ ଭଲଭାବରେ ପୂଜନ୍ତି।
( ଇତି ଗୋମଂତ୍ରଃ) ଏଵଂ ମଂତ୍ରଂ ପଠନ୍ପାର୍ଥ ଭକ୍ତିଭାଵେନ ଭାଵିତଃ
ଏଭଳି ଭାବେ, ହେ ପାର୍ଥ, ଭକ୍ତି ଓ ଭାବନା ସହିତ ଏହି ମନ୍ତ୍ର ପଢିବା ଉଚିତ।
ପ୍ରଦକ୍ଷିଣୀକୃତା ତେନ ପୃଥିଵୀ ନାତ୍ର ସଂଶଯଃ
ଏଭଳି ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା କଲେ, ପୃଥିବୀ ପୂରା ଘୂରାଯାଏ—ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
ପ୍ରକ୍ଷାଲ୍ଯ ଚ ମୃଦା ପାଦୌ ଆହିତାଽଗ୍ନିଗୃହଂ ଵିଶେତ୍
ମାଟି ଦ୍ୱାରା ପାଦ ଧୋଇ, ଅଗ୍ନି ଗୃହକୁ ପ୍ରବେଶ କରିବା ଉଚିତ।
ଶର୍ଵାଯ ଶର୍ଵପୁତ୍ରାଯ ପାର୍ଵତ୍ଯା ଗୋଃ ସୁତାଯ ଚ ଭୂଯୋଭୂଯୋଯମାହୁତ୍ଯା ହୁତ୍ଵାହୁତ୍ଵା ଜୁହୋତି ଵୈ
ଶର୍ବ, ଶର୍ବଙ୍କ ପୁତ୍ର, ପାର୍ବତୀ ଓ ଗାଈର ପୁତ୍ରଙ୍କୁ ପୁନିପୁନି ଆହୁତି ଦେଇ ହୋମ କରିବା ଉଚିତ।
ଓଂକାରପୂର୍ଵକୈର୍ମଂତ୍ରୈଃ ସ୍ଵାହାକାରାଂତଯୋଜିତୈଃ
ଓଁ ରେ ଆରମ୍ଭ ଓ ସ୍ୱାହା ରେ ଶେଷ ହେଉଥିବା ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା।
ଏଭିମଂତ୍ରପଦୈର୍ଭକ୍ତ୍ଯା ଶକ୍ତ୍ଯା ଵା କାମମେଵ ଵା
ଏହି ମନ୍ତ୍ର ଶବ୍ଦମାନେ, ଭକ୍ତି, ଶକ୍ତି କିମ୍ବା ଇଚ୍ଛା ଅନୁଯାୟୀ ବ୍ୟବହାର କରିବା ଉଚିତ।
ଭକ୍ଷ୍ଯୈର୍ନାନାଵିଧୈରନ୍ଯୈଃ ଶକ୍ତ୍ଯା ଵା ମଂତ୍ରଵିଦ୍ଵଶୀ
ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଖାଦ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବସ୍ତୁ ଦ୍ୱାରା କିମ୍ବା ନିଜ ଶକ୍ତି ଅନୁଯାୟୀ, ଯେଉଁଠି ମନ୍ତ୍ର ଜାଣିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ପୂଜା କରନ୍ତି।
ସ୍ନପନଂ କେଚିଦିଚ୍ଛଂତି ସଗୁଡେ ତାମ୍ରଭାଜନେ 4.31.
କେହି କେହି ଗୁଡ଼ ଦେଇ ତାମ୍ର ପାତ୍ରରେ ସ୍ନାନ କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରନ୍ତି।
କୃଷ୍ଣାଗରୁମଯଂ ଚୈଵ ଶ୍ରୀଖଣ୍ଡଘଟିତଂ ପୁନଃ
କେବେ କେବେ କଳା ଅଗରୁ କାଠି କିମ୍ବା ଚନ୍ଦନ କାଠିର ପାତ୍ର ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ସ୍ନାନ କରାଯାଏ।
ଅନ୍ଯୈରାଲୋହିତୈଃ ପାର୍ଥ ପୁଷ୍ପୈର୍ଵସ୍ତ୍ରୈଃ ଫଲୈଃ ଶୁଭୈଃ
ହେ ପାର୍ଥ, ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଲାଲ ଫୁଲ, ଶୁଭ୍ର ବସ୍ତ୍ର ଓ ଫଳ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ପୂଜା କରାଯାଏ।
ଯାଵଦ୍ଧି ଶକ୍ଯତେ ଚିତ୍ତଂ ଵିତ୍ତଵାନ୍ଭକ୍ତିଭାଵିତଃ
ଯେଉଁଠି ଯେତେକି ମନ ଶକ୍ତି ଓ ଧନ ଅଛି, ଭକ୍ତିଭାବରେ ତାହା ଅନୁଯାୟୀ କରିବା ଉଚିତ।
କିଞ୍ଚିତ୍ତାମ୍ରମଯେ ପାତ୍ରେ ଵଂଶଜେ ମୃନ୍ମଯେପି ଵା
କିଛି କିଛି ତାମ୍ର, ବାଁଶ କିମ୍ବା ମାଟିର ପାତ୍ରରେ ମଧ୍ୟ ପୂଜା କରାଯାଏ।
( ଓଁ ଅଂଗାରକାଯ ନମଃ ଶିରସି ଓଁ ଭୌମାଯ ନମଃ ସ୍କଂଧଯୋଃ ଓଁ ରକ୍ତାଯ ନମଃ ଉରସି ଓଁ ଆରାଯ ନମଃ ଜଂଘଯୋଃ ଏଷାଷ୍ଟପୁଷ୍ପିକା ଗୁଗ୍ଗୁଲଂ ଘୃତସଂଯୁକ୍ତଂ କୃଷ୍ଣାଗରୁସମନ୍ଵିତମ୍
ଓଁ ଅଙ୍ଗାରକଙ୍କୁ ମୁଣ୍ଡରେ ନମସ୍କାର, ଓଁ ଭୌମଙ୍କୁ କନ୍ଧରେ ନମସ୍କାର, ଓଁ ରକ୍ତଙ୍କୁ ଛାତିରେ ନମସ୍କାର, ଓଁ ଆରାଙ୍କୁ ପାଦରେ ନମସ୍କାର। ଏହି ଅଷ୍ଟପୁଷ୍ପିକା ଅର୍ପଣ: ଗୁଗୁଳୁ, ଘିଅ ଓ କଳା ଅଗରୁ ମିଶାଇ।
ହୋମଂ କୁର୍ଵୀତ ପୂର୍ଵୋକ୍ତୈର୍ମଂତ୍ରୈର୍ମଂଗଲସଂ ଜ୍ଞିତୈଃ
ପୂର୍ବରୁ କହିଥିବା ଶୁଭ ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ହୋମ କରିବା ଉଚିତ।
ନିଷ୍ପାଵକଂ ଭୋଜନଂ ଵା ଦଦ୍ଯାଚ୍ଛକ୍ତ୍ଯା ସଦକ୍ଷିଣମ୍
ନିଜ ଶକ୍ତି ଅନୁଯାୟୀ ଡାଲି ବିନା ଖାଦ୍ୟ ଓ ଦକ୍ଷିଣା ଦେବା ଉଚିତ।
ପଶ୍ଚାଦ୍ଭୁଞ୍ଜୀତ ମୌନେନ ଭୂମିଂ କୃତ୍ଵା ତୁ ଭାଜନମ୍
ତାପରେ, ମୌନ ରହି ଭୂମିକୁ ପାତ୍ର କରି ଭୋଜନ କରିବା ଉଚିତ।
ସର୍ଵୌଷଧିରସାଵାସେ ସର୍ଵଦା ସର୍ଵ ଦାଯିନି
ସମସ୍ତ ଔଷଧ ଥିବା ସ୍ଥାନରେ, ସଦା ସମସ୍ତ କିଛି ଦାନ କରିବା ଉଚିତ।
ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଉଵାଚ ଉପୋଷ୍ଯା କତିମାତ୍ରା ସା କିମେକା ଵଦ ଯାଦଵ ।। 4.31.
ଯୁଧିଷ୍ଠିର ପଚାରିଲେ: ଉପବାସ କେତେ ପ୍ରକାର, କିମ୍ବା ଏକମାତ୍ର? କୃପାକରି କହ, ଯାଦବ।