ଜୀଵିତାଂତେ ଚ ମରଣଂ ମହାଘୋରମଵାପ୍ନୁଯାତ୍
ଜୀବନର ଶେଷରେ ଏକ ଭୟଙ୍କର ମୃତ୍ୟୁ ଆସେ।
ଦେହଭେଦେନ ଯଃ ପୁଂସାଂ ଵିଯୋଗଃ କର୍ମସଂକ୍ଷଯାତ୍
କର୍ମ ଶେଷ ହେଲେ ମଣିଷର ଦେହ ଛାଡ଼ିଯାଏ।
ମହାତପପ୍ରଵିଷ୍ଟସ୍ଯ ଚ୍ଛିଦ୍ଯମାନେଷୁ ମର୍ମସୁ 4.4.
ଯେଉଁଠି ବଡ଼ ତପସ୍ୟାରେ ଲିନ ହୋଇଛି, ତାଙ୍କର ଶରୀରର ମୂଳ ସ୍ଥଳଗୁଡ଼ିକୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ କରାଯାଉଛି।
ହା ତାତ ମାତଃ କାଂତେତି ରୁଦନ୍ନେଵଂ ହି ଦୁଃଖିତଃ
ସେ ଦୁଃଖରେ କାନ୍ଦି କହେ, 'ହା ବାପା, ମାଆ, ପ୍ରିୟଜନ!'
ବାଂଧଵୈଃ ସଂପରିଷ୍ଵକ୍ତଃ ପ୍ରିଯୈଃ ସ ପରିଵାରିତଃ
ସେ ନିଜ ବାନ୍ଧବମାନେ ଓ ପ୍ରିୟମାନେଙ୍କ ଆଲିଂଗନରେ ଓ ଘେରାଯାଇଥାଏ।
କ୍ରନ୍ଦତେ ଚୈଵ ଖଟ୍ଵାଯାଂ ପରିଵର୍ତନ୍ମୁହୁର୍ମୁହୁଃ
ସେ ଛାନ୍ଦରେ ପଡ଼ି ପଡ଼ି, ପୁନିପୁନି ଘୁରିଘୁରି କାନ୍ଦେ।
ଖଟ୍ଵାତୋ କାଂକ୍ଷତେ ଭୂମିଂ ଭୂମେଃ ଖଟ୍ଵାଂ ପୁନର୍ମହୀମ୍
ଛାନ୍ଦରୁ ଭୂମିକୁ ଚାହେ, ଭୂମିରୁ ପୁନି ଛାନ୍ଦକୁ ଆଶା କରେ।
ଯାଚମାନଶ୍ଚ ସଲିଲଂ ଶୁଷ୍କକଣ୍ଠୋଷ୍ଠତାଲୁକଃ
ପାଣି ଚାହିଁ, ତାଙ୍କର କଣ୍ଠ, ଓଠ ଓ ତାଳୁ ଶୁଷ୍କ ହୋଇଯାଏ।
ପଞ୍ଚାଵଟାନ୍ଖନ୍ଯମାନଃ କାଲପାଶେନ କର୍ଷିତଃ
ପାଞ୍ଚଟି ସମାଧି ଖୋଦାଯାଉଥିବା ବେଳେ, ସେ କାଳର ଦାଗାରେ ଟାଣାଯାଏ।
ଜୀଵସ୍ତୃଣଜଲୌକେଵ ଦେହାଦ୍ଦେହଂ ଵିଶେତ୍କ୍ରମାତ୍
ଜୀବ ଘାସ କିମ୍ବା ପାଣିରେ ଲାଗିଥିବା ଜଳଉକା ପରି ଏକ ଦେହରୁ ଅନ୍ୟ ଦେହକୁ ଦେଉଁଦେଉଁ ଯାଏ।
ମରଣାତ୍ପ୍ରାର୍ଥନାଦୁଃଖମଧିକଂ ହି ଵିଵେ କିନଃ
ମୃତ୍ୟୁ ଆଶାର ଦୁଃଖ, ମୃତ୍ୟୁ ଚାଁହିବାର ଯନ୍ତ୍ରଣା, ମୃତ୍ୟୁଠାରୁ ଅଧିକ କଷ୍ଟଦାୟକ।
ଜଗତାଂ ପତିରର୍ଥିତ୍ଵାଦ୍ଵିଷ୍ଣୁର୍ଵାମନତାଂ ଗତଃ
ସମସ୍ତ ଜଗତର ନାଥ, ଅର୍ଥନା ପାଇଁ, ବାମନ ରୂପେ ବିଷ୍ଣୁ ହେଲେ।
ଜ୍ଞାତଂ ମଯେଦମଧୁନା ମତଂ ଭଵତି ଯଦ୍ଗୁରୁ 4.4.
ହେ ପ୍ରଭୁ, ଆପଣ ଯେପରି ଶିଖାଇଲେ, ଏବେ ମୁଁ ଏହି କଥା ବୁଝିପାରିଛି।
ଆଦୌ ଦୁଃଖଂ ତଥା ମଧ୍ଯେ ଦୁଃଖମଂତେ ଚ ଦାରୁଣମ୍
ଆରମ୍ଭରେ ଦୁଃଖ, ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖ, ଶେଷରେ ତ ଭୟଙ୍କର ଦୁଃଖ ଅଛି।
ଵର୍ତମାନାନ୍ଯତୀତାନି ଦୁଃଖାନ୍ଯେତାନି ଯାନି ତୁ
ଏହି ସମସ୍ତ ଦୁଃଖ, ବର୍ତ୍ତମାନ କିମ୍ବା ଅତୀତ, ସବୁ ଅଛି।
ଅତ୍ଯାହାରାନ୍ମହଦ୍ଦୁଃଖମନାହାରାନ୍ମହତ୍ତମମ୍
ଅଧିକ ଖାଇଲେ ବଡ଼ ଦୁଃଖ ମିଳେ, ଖାଇନଥିଲେ ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ଦୁଃଖ ହୁଏ।
ବୁଭୁକ୍ଷା ସର୍ଵରୋଗାଣାଂ ଵ୍ଯାଧିଃ ଶ୍ରେଷ୍ଠତମଃ ସ୍ମୃତଃ
ଭୋକ ସମସ୍ତ ରୋଗମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସବୁଠାରୁ ମହାନ ରୋଗ ବୋଲି ମନାଯାଏ।
ତଦ୍ରସୋପି ହି କାମାଦ୍ଵା ଜିହ୍ଵାଗ୍ରେ ପରିଵର୍ତତେ
ସେଇ ରୁଚି ମଧ୍ୟ, ଆସାରେ, ଜିହ୍ବାର ଟିପରେ ଘୁରିଘୁରି ରହେ।
ଇତି କ୍ଷୁଦ୍ଵ୍ଯାଧିତପ୍ତାନାମନ୍ନମୌଷଧଵତ୍ସ୍ମୃତମ୍
ଯେମାନେ ଭୋକ୍ ଓ ରୋଗରେ ପୀଡ଼ିତ, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଖାଦ୍ୟ ଔଷଧ ଭଳି ସ୍ମରଣୀୟ ହୁଏ।
ମୃତୋପମୋ ଯଶ୍ଚେକ୍ଷେତ ସର୍ଵକାର୍ଯଵିଵର୍ଜିତଃ
ଯିଏ ସମସ୍ତ କାମ କରିବାରୁ ବିରତ ଓ ମୃତ ଭଳି ଦେଖାଯାଏ।
ପ୍ରବୋଧେଽପି କୁତଃ ସୌଖ୍ଯଂ କାର୍ଯୈରୁପହତାତ୍ମନଃ
ଯାହାର ମନ କାମରେ ବ୍ୟସ୍ତ, ସେ ଜାଗିଲେ ମଧ୍ୟ କେମିତି ସୁଖ ପାଇପାରିବ?
ପ୍ରାତର୍ମୂତ୍ରପୁରୀଷାଭ୍ଯାଂ ମଧ୍ଯାହ୍ନେ ତୁ ବୁଭୁକ୍ଷଯା 4.4.
ସକାଳେ ମୁତ୍ର ଓ ମଳ ଦ୍ୱାରା, ମଧ୍ୟାହ୍ନରେ ଭୋକରେ ପୀଡ଼ା ହୁଏ।
ଅର୍ଥସ୍ଯୋପାର୍ଜନେ ଦୁଃଖମର୍ଜିତସ୍ଯାପି ରକ୍ଷଣେ
ଧନ ଅର୍ଜନ କରିବାରେ ଯେପରି ଦୁଃଖ, ଅର୍ଜିତ ଧନକୁ ରକ୍ଷା କରିବାରେ ମଧ୍ୟ ସେପରି ଦୁଃଖ ରହିଛି।
ଚୌରେଭ୍ଯଃ ସଲିଲାଦଗ୍ନେଃ ସ୍ଵଜନାତ୍ପାର୍ଥିଵାଦପି
ଚୋର, ପାଣି, ଅଗ୍ନି, ନିଜ ଲୋକ ଓ ରାଜା ଠାରୁ ଧନକୁ ରକ୍ଷା କରିବାକୁ ପଡ଼େ।
ଖେ ଯାତଂ ପକ୍ଷିଭିର୍ମାଂସଂ ଭକ୍ଷ୍ଯତେ ଶ୍ଵାପଦୈର୍ଭୁଵି
ଆକାଶକୁ ଯାଇଥିବା ମାଂସ ପକ୍ଷୀମାନେ ଖାଉଥିବେ; ଭୂମିରେ ତାହା ମୃଗମାନେ ଭୋଜନ କରନ୍ତି।
ଵିମୋହଯତି ସଂପତ୍ସୁ ତାପଯଂତି ଵିପତ୍ତିଷୁ
ସମୃଦ୍ଧିରେ ଭ୍ରମ କରାଏ, ଦୁର୍ଦ୍ଦଶାରେ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେଉଛି।
ଯଥାର୍ଥପତିରୁଦ୍ଵିଗ୍ନୋ ଯଶ୍ଚ ସର୍ଵାର୍ଥନିଃସ୍ପୃହଃ
ଯେପରି ଧନୀ ମାନ୍ୟ ବ୍ୟକ୍ତି ଚିନ୍ତିତ ରହେ, ସେପରି ସମସ୍ତ ଜିନିଷରେ ଅଲିପ୍ତ ଥିବା ଲୋକ ମଧ୍ୟ।
ଶୀତେନ ଦୁଃଖଂ ହେମଂତେ ଗ୍ରୀଷ୍ମେ ତାପେନ ଦାରୁଣମ୍
ହେମନ୍ତରେ ଶୀତରେ ଦୁଃଖ, ଗ୍ରୀଷ୍ମରେ ତୀବ୍ର ତାପରେ ଯନ୍ତ୍ରଣା ହୁଏ।
ଵିଵାହଵିସ୍ତରେ ଦୁଃଖଂ ତଦ୍ଗର୍ଭୋଦ୍ଵହନେ ପୁନଃ
ବିବାହର ବ୍ୟସ୍ତତାରେ ଦୁଃଖ ଅଛି, ପୁଣି ଗର୍ଭଧାରଣରେ ମଧ୍ୟ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଅଛି।
ଦନ୍ତାକ୍ଷିରୌଗୈଃ ପୁତ୍ରସ୍ଯ ହା କଷ୍ଟଂ କିଂ କରୋମ୍ଯହମ୍
ପୁଅର ଦାନ୍ତ ଓ ଦୁଧ ଆସିବାରେ, 'ହାଁ, କେତେ କଷ୍ଟ! ମୁଁ କଣ କରିବି?'